NUR 680 ISBN 978-94-0191-340-9
9 789401 913409
omniboek.nl
HARTMANS_Revolutie_omslag.indd 1
I E RA DE ED ST 918 L AG OE R 1 TR TR B E N EM VA OV N
Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler. Hij schrijft regelmatig voor NRC Handelsblad, Historisch Nieuwsblad en de Nederlandse Boekengids. Hij publiceerde verschillende essaybundels over intellectuelen en politiek, en een studie over de relatie tussen de Nederlandse sociaaldemocratie en het nationaalsocialisme. Eerder verschenen van hem bij Uitgeverij Omniboek het succesvolle Zwarte bladzijden uit de vaderlandse geschiedenis en Schaduwjaren. De jaren dertig in Nederland.
ROB HARTMANS DE REVOLUTIE DIE NIET DOORGING
N
ovember 1918. Het naderende einde van de Eerste Wereldoorlog brengt veel onrust in Europa. Duitse matrozen beginnen te muiten en keizer Wilhelm II vlucht na een gedwongen abdicatie naar Nederland. Ook in Nederland broeit het. SDAP-voorman Pieter Jelles Troelstra roept op 11 november de arbeidersklasse op de macht te grijpen; zonder de steun van zijn fractie en andere partijleiders. Het blijft echter bij revolutionaire woorden, terwijl het vooral overtuigde contrarevolutionairen zijn die tot actie overgaan. Wanneer duidelijk wordt dat de regering standvastig blijft en de overgrote meerderheid van de bevolking niets voelt voor een revolutie, moet Troelstra erkennen dat hij zich vergist heeft in de machtsverhoudingen. Niettemin zou Troelstra’s even halfslachtige als vergeefse revolutiepoging grote gevolgen hebben voor zijn partij en de Nederlandse samenleving. Rob Hartmans beschrijft de politieke situatie in Nederland voor en ten tijde van Troelstra’s tragedie, en stelt belangrijke vragen. Hoe reëel was de mogelijkheid van de revolutie? En had het ook anders kunnen aflopen?
DE ROB HARTMANS REVOLUTIE DIE NIET DOORGING 17-10-18 15:35
De revolutie die niet doorging
BWrevolutie(cor).indd 1
18-10-18 15:13
BWrevolutie(cor).indd 2
18-10-18 15:13
Rob Hartmans
DE REVOLUTIE DIE NIET DOORGING De tragedie van Troelstra – november 1918
Uitgeverij Omniboek
BWrevolutie(cor).indd 3
18-10-18 15:13
Uitgeverij Omniboek Postbus 13288, 3507 LG Utrecht www.omniboek.nl Copyright © 2018, Uitgeverij Omniboek Omslagontwerp Studio Jan de Boer Vormgeving binnenwerk Studio Mol Omslagbeeld Hollandse Hoogte, Den Haag: SDAP-politicus mr. Pieter Jelles Troelstra tijdens de zogenaamde ‘Roode Dinsdag’ op Houtrust in ’s-Gravenhage (Den Haag), 1912. ISBN 9789401913409 ISBN e-book 9789401913423 NUR 680 De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden op copyright van fotomateriaal te achterhalen. Zij die desondanks menen aanspraak te kunnen maken op deze rechten, verzoeken wij contact met ons op te nemen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher.
BWrevolutie(cor).indd 4
18-10-18 15:13
Voor Frank van der Putte en Arjen van Ginkel, die net als ik ooit de revolutionairen van Zaandam bestudeerden
BWrevolutie(cor).indd 5
18-10-18 15:13
BWrevolutie(cor).indd 6
18-10-18 15:13
Inhoud
Inleiding 9 1. Nederland in 1918 2. Socialisten in soorten en maten 3. Relletjes of revolutie? 4. Hoop en vrees 5. Praten over een revolutie 6. Revolutionaire retoriek en contrarevolutionaire actie 7. Het tij keert 8. Naar het Malieveld 9. Tot slot: heeft Troelstra zich werkelijk vergist?
17 33 49 65 83 105 125 145 163
Bijlagen 181 Bronnen en literatuur 195 Lijst van afkortingen 199 Illustratieverantwoording 201 Personenregister 203
BWrevolutie(cor).indd 7
18-10-18 15:13
Wilhelm II (midden) op het station van Eijsden.
BWrevolutie(cor).indd 8
18-10-18 15:13
Inleiding
Zondagochtend 10 november 1918, zes uur in de ochtend. Het heeft deze nacht licht gevroren en de schildwacht die bij het Zuid-Limburgse dorpje Eijsden de grens met het door de Duitsers bezette België bewaakt, zal het af en toe koud hebben gehad. Ook heeft hij rond deze tijd wellicht moeite zijn ogen open te houden, maar wanneer uit het donker de koplampen van een stoet van negen auto’s opdoemen, is hij klaarwakker. Onmiddellijk roept hij zijn wachtcommandant erbij. Sergeant Mathieu Pinckaers vertelt de Duitse officier die namens het gezelschap het woord voert, dat hij geen orders heeft gekregen om een dergelijk grote groep door te laten, zodat de stoet niet verder kan. Dat in een van de auto’s zich niemand minder bevindt dan de Duitse keizer en dat die hoge officier beweert dat de Nederlandse regering op de hoogte is van de komst van Wilhelm II en diens gevolg, doet er volgens sergeant Pinckaers niet toe. Bovendien gaat het douanekantoor pas om zeven uur open. Wel belt hij de garnizoenscommandant van Maastricht, majoor G. van Dijl, die inmiddels inderdaad op de hoogte is van de komst van de Duitse keizer. Wanneer de majoor na een uur in Eijsden aankomt, neemt hij de keizer en diens gevolg mee naar het station van het dorpje, waar ze kunnen wachten op de komst van de keizerlijke trein, die onderweg is vanuit het Duitse militaire hoofdkwartier in Spa. Een vorm van eigen initiatief waarvoor Van Dijl later nog een uitbrander krijgt,
9
BWrevolutie(cor).indd 9
18-10-18 15:13
De revolutie die niet doorging
omdat Wilhelm II zich vanaf dat moment op Nederlands grondgebied bevindt en helemaal niet duidelijk is hoe Duitslands vijanden daarop zullen reageren. Ondertussen stromen de nieuwsgierigen toe, onder wie nogal wat Belgische vluchtelingen. ‘Kamerad Kaputt!’ en ‘Vive la France!’ roepen sommigen met gebalde vuist. Ook wordt de bekende foto genomen en worden zelfs enkele filmopnamen gemaakt, waarop we de keizer en diens officieren over het perron zien drentelen. Dit is wat je noemt wereldnieuws: de ooit zo machtige, arrogante Duitse keizer die op een armzalig Nederlands treinstationnetje om asiel bedelt. Dit betekent dat er heel wat aan de hand is. Een erudiete tijdgenoot zou met reden de zeventiende-eeuwse Franse filosoof Blaise Pascal hebben kunnen citeren: ‘Heel ons fundament kraakt, en de aarde opent zich tot in de diepste diepten.’ De Eerste Wereldoorlog sleept zich al sinds augustus 1914 voort en heeft aan ruim 8 miljoen mensen het leven gekost, nog grotere aantallen voor het leven verminkt en grote groepen op de vlucht doen slaan. Bovendien blijkt dit bloedbad vanaf 1917 steeds meer politieke gevolgen te hebben. In maart van dat jaar is de Russische tsaar ten val gekomen en in november 1917 hebben de communisten van Lenin via een staatsgreep de macht veroverd. Op het eerste gezicht lijkt dit voor Duitsland – dat een flink handje heeft geholpen bij de communistische machtsovername – heel gunstig, aangezien het land na de op 3 maart 1918 getekende Vrede van Brest-Litovsk zich helemaal kan concentreren op de strijd aan het westelijk front. Nog diezelfde maand openen de Duitse troepen in Noord-Frankrijk een kolossaal offensief, dat echter na aanvankelijke successen hopeloos vastloopt en het begin van het einde van de oorlog blijkt te zijn. Deze zogenoemde Kaiserschlacht heeft zo veel van het Duitse leger gevergd, dat wanneer de Fransen en Britten in de zomer van 1918 tegenoffensieven beginnen, gesteund door inmiddels gearriveerde Amerikaanse troepen, duidelijk wordt dat de Duitse nederlaag slechts een kwestie van tijd is. In Duitsland zelf neemt de onvrede en onrust hand over hand toe. De bevolking heeft meer dan genoeg van
10
BWrevolutie(cor).indd 10
18-10-18 15:13
inleiding
de eindeloze dodenlijsten en de voedselschaarste, die voor de arbeiders vaak betekent dat er echt honger wordt geleden. Ook veel soldaten en matrozen beginnen steeds meer te morren, en in september ziet zelfs de feitelijke legerleider, generaal Erich Ludendorff, in dat de zaak hopeloos is. Niet alleen beseft hij dat de Duitse troepen de strijd niet al te lang meer kunnen voortzetten, maar ook Duitslands bondgenoten – de ‘centrale mogendheden’ – vallen een voor een af. Na enkele forse nederlagen tegen Italië smeekt Oostenrijk-Hongarije op 14 september de geallieerden om een wapenstilstand, en hoewel die geen gehoor geven, is duidelijk dat het uit tal van nationaliteiten bestaande Habsburgse rijk ineenstort. Op 26 september gooit Bulgarije de handdoek in de ring, en in oktober bezwijken de verschillende fronten van het ooit zo uitgestrekte Ottomaanse Rijk, waardoor een wapenstilstand onvermijdelijk wordt. Aangezien Ludendorff geen verantwoordelijkheid wil dragen voor de smadelijke nederlaag, dringt hij er bij de keizer en diens adviseurs op aan dat de autoritaire rijksregering – waarvan de ministers door Wilhelm tot dan toe naar believen werden benoemd en ontslagen – wordt ‘geparlementariseerd’. Op 3 oktober benoemt Wilhelm de liberale prins Max von Baden tot rijkskanselier, waarna deze een regering formeert die steunt op een parlementaire meerderheid en waarin voor het eerst sociaaldemocraten zijn opgenomen. De Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) was al sinds 1890 de grootste partij in de Rijksdag en had in 1912 maar liefst 34,8 procent van de stemmen behaald. Doordat het Duitse parlement relatief weinig macht bezat, hadden de sociaaldemocraten echter tot oktober 1918 min of meer aan de zijlijn gestaan. Onmiddellijk wordt een begin gemaakt met de democratisering van het Duitse politieke bestel, terwijl de geallieerden worden benaderd om zo snel mogelijk tot een wapenstilstand te komen. Het probleem is echter dat de Amerikaanse president Wilson hierover alleen wil praten als de keizer afstand doet van de troon. Deze weigert echter en is woedend op de in zijn ogen laffe politici. Onder de bevolking en de militairen klinken steeds luidere stemmen om een einde aan
11
BWrevolutie(cor).indd 11
18-10-18 15:13
De revolutie die niet doorging
de oorlog te maken, en op 28 oktober beginnen matrozen van de keizerlijke marine te muiten. Ook een groot deel van de Duitse elite gelooft er niet meer in, en vanaf 1 november wordt er openlijk bij Wilhelm op aangedrongen om af te treden. Deze blijft halsstarrig weigeren en peinst er niet over om ‘wegens een paar honderd Joden en duizend arbeiders de troon te verlaten’. Hij is ervan overtuigd dat de bevolking nog steeds ontzag voor hem heeft en dat de overgrote meerderheid van de troepen bereid is voor hem te sterven. Inmiddels is echter een groot deel van de marine in opstand gekomen en dreigt in Berlijn een burgeroorlog uit te breken. De talrijke Duitse vorstenhuizen doen afstand van hun tronen en op 9 november acht Max von Baden zich gedwongen de abdicatie van Wilhelm als Duits keizer en koning van Pruisen af te kondigen, hoewel deze zelf enkel – en op het allerlaatste moment – akkoord was gegaan met het opgeven van zijn keizerlijke titel. Een paar uur later roept de sociaaldemocratische minister Philipp Scheidemann vanuit een raam van de Rijksdag de republiek uit. De dag ervoor heeft Wilhelm, die in deze spannende weken in het militair hoofdkwartier van het Duitse leger in Spa verblijft, nog gedreigd dat hij na het sluiten van de wapenstilstand met zijn troepen zal optrekken naar Berlijn en als het moet de hele stad in elkaar zal schieten. Ook verkeert hij nog in de veronderstelling dat de geallieerden in hem een waardevolle bondgenoot zien in de strijd tegen het oprukkende bolsjewisme. Niettemin ziet hij op zaterdag 9 november in dat hij niet meer op het leger kan rekenen en geeft hij gehoor aan het dringend advies van zijn staf om naar het neutrale Nederland te vluchten. In de nacht van zaterdag op zondag gaat Wilhelm aan boord van de keizerlijke trein, die richting Maastricht vertrekt. Na tien minuten wordt echter besloten dat dit te gevaarlijk is, omdat men niet zeker is van de reactie van de troepen die gepasseerd zullen worden. Om die reden stapt het gezelschap over in een inderhaast geformeerde colonne van negen personenwagens, waarvan de keizerlijke emblemen met modder onzichtbaar zijn gemaakt. Op het laatste moment stribbelt Wilhelm nog tegen: ‘Ik kan mij nog
12
BWrevolutie(cor).indd 12
18-10-18 15:13
inleiding
altijd niet verenigen met het besluit naar Holland te gaan! Indien nu ook daar het bolsjewisme uitbreekt?’ noteert zijn adjudant in diens dagboek. Twee generaals stellen hem echter gerust: ‘Daar zal het niet komen en indien toch, dan in een veel mildere vorm.’ Het bolsjewisme wist in Nederland inderdaad niet de macht te veroveren, zelfs niet in milde vorm. Maar dat is wijsheid achteraf. Begin november 1918 kon niemand dat met zekerheid stellen en waren tal van Nederlanders bang dat de revolutie ook naar ons land zou overslaan, terwijl anderen dat juist hoopten. Vooral vanaf 9 november, tijdens de zogenoemde ‘Rode Week’, leek het even heel spannend. Een deel van de elite dacht dat een revolutie onvermijdelijk was en streefde ernaar de machtswisseling zo ordelijk en geweldloos mogelijk te laten verlopen, terwijl veel socialisten ervan overtuigd waren dat de bourgeoisie eenvoudig een stap opzij zou doen en de regeringsmacht zou overdragen aan de georganiseerde arbeidersklasse, zonder dat er noemenswaardig geweld zou hoeven te worden gebruikt. Hoewel Pieter Jelles Troelstra, de leider van de sociaaldemocraten, lang de enige niet was die er zo over dacht, staat de kortstondige revolutionaire opwelling, die al na enkele dagen wegebde, nog altijd bekend als ‘de vergissing van Troelstra’. Hoe reëel was echter de revolutiedreiging in november 1918, en hoe kwam het dat die al zo snel vervluchtigde? Lag dat aan de personen die de revolutie bepleitten, of aan de omstandigheden? Of waren de tegenkrachten gewoon sterker en vooral veel beter georganiseerd? En had het ook heel anders kunnen aflopen? Over deze vragen is al heel wat geschreven, waarbij niet zelden de politieke overtuiging van de auteurs het verhaal een bepaalde kleur gaf. Inmiddels is het alweer een eeuw geleden dat de Eerste Wereldoorlog ten einde liep en er in Midden- en Oost-Europa overal revoluties en burgeroorlogen uitbraken, die nog jarenlang voor grote chaos zouden zorgden en vele mensen het leven zouden kosten. De angst of de hoop waarmee Nederlanders in die dagen naar de internationale gebeurtenissen keken, ligt dus ook alweer honderd jaar achter ons,
13
BWrevolutie(cor).indd 13
18-10-18 15:13
De revolutie die niet doorging
zodat het ondertussen toch mogelijk moet zijn om met de nodige distantie bovenstaande vragen te beantwoorden. Om dit te kunnen doen, zal eerst moeten worden gekeken naar de politieke situatie en de maatschappelijke verhoudingen in Nederland in het laatste oorlogsjaar. Hierna dient ook aandacht te worden geschonken aan de socialistische beweging in ons land, omdat die werd gezien als de stroming die een revolutie wilde ontketenen. Vervolgens zal ik in een reeks chronologische hoofdstukken niet alleen beschrijven hoe allerlei linkse kopstukken zich opstelden, maar ook hoe de autoriteiten reageerden en hoe een kleine club van overtuigde contrarevolutionairen alles in het werk stelde om te voorkomen dat de arbeidersbeweging de macht naar zich toe zou trekken. Tot slot zal een antwoord worden gezocht op de vraag wat nu precies het karakter van de gebeurtenissen in november 1918 was. Ook komen de rechtstreekse gevolgen van de onrust aan bod, en de wijze waarop ‘de vergissing van Troelstra’ doorwerkte in de Nederlandse politiek. De revolutie was dan weliswaar niet doorgegaan, maar ons land was na die hectische novemberweek wel degelijk veranderd.
14
BWrevolutie(cor).indd 14
18-10-18 15:13
NUR 680 ISBN 978-94-0191-340-9
9 789401 913409
omniboek.nl
HARTMANS_Revolutie_omslag.indd 1
I E RA DE ED ST 918 L AG OE R 1 TR TR B E N EM VA OV N
Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler. Hij schrijft regelmatig voor NRC Handelsblad, Historisch Nieuwsblad en de Nederlandse Boekengids. Hij publiceerde verschillende essaybundels over intellectuelen en politiek, en een studie over de relatie tussen de Nederlandse sociaaldemocratie en het nationaalsocialisme. Eerder verschenen van hem bij Uitgeverij Omniboek het succesvolle Zwarte bladzijden uit de vaderlandse geschiedenis en Schaduwjaren. De jaren dertig in Nederland.
ROB HARTMANS DE REVOLUTIE DIE NIET DOORGING
N
ovember 1918. Het naderende einde van de Eerste Wereldoorlog brengt veel onrust in Europa. Duitse matrozen beginnen te muiten en keizer Wilhelm II vlucht na een gedwongen abdicatie naar Nederland. Ook in Nederland broeit het. SDAP-voorman Pieter Jelles Troelstra roept op 11 november de arbeidersklasse op de macht te grijpen; zonder de steun van zijn fractie en andere partijleiders. Het blijft echter bij revolutionaire woorden, terwijl het vooral overtuigde contrarevolutionairen zijn die tot actie overgaan. Wanneer duidelijk wordt dat de regering standvastig blijft en de overgrote meerderheid van de bevolking niets voelt voor een revolutie, moet Troelstra erkennen dat hij zich vergist heeft in de machtsverhoudingen. Niettemin zou Troelstra’s even halfslachtige als vergeefse revolutiepoging grote gevolgen hebben voor zijn partij en de Nederlandse samenleving. Rob Hartmans beschrijft de politieke situatie in Nederland voor en ten tijde van Troelstra’s tragedie, en stelt belangrijke vragen. Hoe reëel was de mogelijkheid van de revolutie? En had het ook anders kunnen aflopen?
DE ROB HARTMANS REVOLUTIE DIE NIET DOORGING 17-10-18 15:35