Josie Jeffery
Zaadbommen zijn bolletjes die je hele omgeving kunnen veranderen. Deze bolletjes – bestaande uit klei, compost en zaden – kunnen overal neergegooid of neergelegd worden, waarna ze hun kleurrijke inhoud loslaten.
Daarnaast bevat het boek een uitgebreide plantenwijzer waarin je alle kennis vindt die je nodig hebt om je zaadbomplanten te herkennen en te verzorgen en om nieuwe zaden te verzamelen. Een grappige, praktische en dynamische manier om kennis te maken met het guerrillatuinieren!
Josie Jeffery
De gepassioneerde zaadbommenwerper en guerrillatuinder Josie Jeffery toont 13 manieren om een zaadbom te maken. Hiermee kun je je omgeving opfleuren en dieren en insecten lokken, maar je kunt ze ook gebruiken om je eigen voedsel te kweken.
ZAADBOMMEN
Als ik mensen vertel dat ik zaadbommen maak, vragen ze altijd verbaasd: ‘Wat is een zaadbom?’
ZAADBOMMEN GUERRILLA TUINIEREN met
BLOEMEN
Zaadbommen bevat: ✱ 13 creatieve zaadbomrecepten; ✱ een handleiding om zelf zaadbommen te maken; ✱ een gids met meer dan 40 zaadbomplanten; ✱ een inleiding tot het guerillatuinieren.
Kijk voor meer informatie op www.tirion.nl TIRION NATUUR
LH-SEED-LvCvr-PLC-DUTCH.indd 1
TIRION NATUUR
ISBN 978-90-5210-873-5
09-02-12 12:29
Josie Jeffery
ZaadBommen
guerrilla tuinieren met
bloemen TIRION NATUUR
LH-SEED-LvBk-000-039_NL.indd 3
06-02-12 01:23
Dit boek is gepubliceerd door Tirion Uitgevers Postbus 13288 3507 LG Utrecht www.tirion.nl Omslagbelettering: Scribent.nl Redactie en zetwerk Nederlandse editie: Scribent.nl Nederlandse vertaling: Henk Breedveld voor Scribent.nl Fotografie: Neal Grundy Illustraties: Andrew Farmer ISBN 978 90 5210 873 5 NUR 424 Voor het eerst gepubliceerd in Groot-Brittannië in 2011 door Leaping Hare Press 210 High Street, Lewes East Sussex BN7 2NS United Kingdom www.leapingharepress.co.uk Oorspronkelijke titel: Seedbombs – going wild with flowers © 2011 Ivy Press Limited, Lewes © 2012 voor de Nederlandse taal: Tirion Uitgevers, Utrecht Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without prior written permission from the publisher.
De medicinale mogelijkheden van de planten zoals die in dit boek worden genoemd, kunnen nimmer werkelijke medische zorg vervangen. Raadpleeg bij ziekte uw huisarts.
LH-SEED-LvBk-000-039_NL.indd 4
06-02-12 01:23
Inhoud de wortels van Josie 6
Hoofdstuk 1
kennismaken met zaadbommen 7
Hoofdstuk 2
eigentijdse ZaadBommen 21
Hoofdstuk 3
wat is Guerrillatuinieren? 29
Hoofdstuk 4
Plantenwijzer 39
Hoofdstuk 5
en nu de zaden 105
Hoofdstuk 6
zaadbomrecepten 113 zaadbommen Q&A 124 dankwoord 125 woordenlijst 126 register 128
LH-SEED-LvBk-000-039_NL.indd 5
06-02-12 01:23
De wortels van Josie I
k heb een creatieve, muzikale en ongewone opvoeding gehad. Ons huis was van hout en metaal en stond op wielen. We woonden in een bus en ik kreeg thuis onderwijs. Ik ben de tweede van vijf kinderen – de anderen heten Amy, Arran, Holly en Rose. Eind jaren zeventig en in de jaren tachtig reisde ons gezin rond in Europa, alleen of in een groep. We verdienden ons brood met muziekoptredens – we speelden op festivals als Stonehenge en Glastonbury, we kraakten land en reisden met het circus mee. Tussen onze reizen door rustten we uit op de Brick Kiln Farm, een commune in Suffolk. Hier verbouwden we ons eigen voedsel en fokten we kippen en varkens. Brick Kiln Farm runde een stichting die Green Deserts heette. Deze stichting kwe ekte bomen op de boerderij en had als doelstelling braakliggende gebieden opnieuw vruchtbaar te maken met behulp van natuurlijke technieken. Ik herinner me nog goe d hoe ik blootsvoets rondrende op het festival Rougha m Tree Fair, waar geld werd ingezameld voor Green Deserts. In 1990 vestigde mijn familie zich in Wales op de boerderij van een vriend, en in 1991 kochten we een stuk land in Wales – een plek om onze wortels te late n groeien. Arran, Holly en Rose gingen naar school terwijl Amy en ik naar de universiteit togen. Daar ontm oette ik Steve, de vader van mijn drie zoons – Tyrone, Isaa c en George.
In 2003 verhuisden we naar Brighton waar ik – geïnspireerd door mijn liefde voor alles wat groeit – tuinbouw studeerde en daarna tuinontwerp. Ik ontwierp tuinen die ietwat ongewoon en anarchistisch waren. Ik neigde naar het gebruik van gerecycled materiaal, onorthodoxe planten en muren vol graffiti. Tijdens mijn studie werkte ik op een teeltbedrijf en werkte ik mee aan tuinierworkshops voor kinderen in het Museum of Garden History in Londen. Toen ik het woord ‘zaadbom’ hoorde vallen op de radio wist ik meteen dat dit iets geweldigs was. Voor ik het wist gaven we zaadbomworkshops in het museum en deed ik workshops op festivals en markten en organiseerde ik zaadbomprojecten op scholen en instanties. Ik richtte seedfreedom.net op en nu heb ik er zelfs een boek over geschreven!
6
ZaadBommen
LH-SEED-LvBk-000-039_NL.indd 6
06-02-12 01:23
waarom zaadbommen? Zaadbommen werpen is een manier om zaden te verspreiden – een helpende hand bieden aan de natuur. Het is een opzettelijke en effectieve wijze van zaden verspreiden, waarbij je wel moet proberen in harmonie met de natuur te werken en respect te hebben voor de fauna en de natuurlijke habitats.
Z
aadbommen bestaan uit zaden die zijn verpakt in een laag aarde die dienst doet als drager en de zaden in staat stelt op plekken te komen die anders moeilijk bereikbaar zouden zijn, zoals omheinde terreinen en bermen van snelwegen. Dankzij hun vorm en omvang kunnen ze makkelijk over hekken worden geworpen, of uit auto-, trein- en busramen. Je kunt ze precies werpen naar waar je ze wilt hebben. Het helpt natuurlijk als je een goede werparm hebt. De laag aarde voorkomt dat de zaden beschadigd raken, door hen te beschermen tegen kou en zaadeters, zoals muizen en vogels. Zaadbommen zijn niet alleen heel leuk om te maken, ze werken ook nog eens echt. Het is heel spannend om te zien hoe de eerste plantjes de kop opsteken!
boven/ond e de zaadje r met een zaadbom s precies k waar je z rijg je e wilt.
Door zaadbommen te werpen laat je een prachtig spoor achter waar jij bezig bent geweest, als een getuigenis van je reis. 12
ZaadBommen
LH-SEED-LvBk-000-039_NL.indd 12
06-02-12 01:23
waar je zaadbommen kunt werpen Je kunt zaadbommen overal neergooien, zolang er maar grond ligt. Die veelzijdigheid maakt ze juist zo leuk.
✱ Je kunt ze gebruiken in de achtertuin, voortuin of plantenbak.
✱ In de moestuin: wilde bloemen trekken insecten aan die de planten bestuiven.
✱ Werp ze in steegjes en langs paadjes in je stad of dorp.
✱ Gebruik ze om op groene daken in de stad een ware explosie aan kleur te veroorzaken.
✱ Zaadbommen zijn perfect om op
verantwoorde wijze uit trein, bus en auto te worden geworpen; zo wordt de reis voor de mensen na jou straks nog mooier.
✱ Bestook bermen, perkjes, rotondes, spoorwegen en plantsoenen.
✱ Kies onbeheerde gebieden, zodat de zaadbommen ongestoord kunnen uitgroeien.
e
✱ De volgende keer dat je vingerhoedskruid ziet groeien naast het stoplicht, weet je dat hier een guerrillatuinier is bezig geweest!
LH-SEED-LvBk-000-039_NL.indd 13
06-02-12 01:23
PLANTjeHEALTH help planten Met een paar simpele zaken vergroot je de kans dat je planten gezond en levendig blijven en help je ze weerstand te bieden tegen ziekten en plagen. Als je sporen van ziekte ziet, moet je onmiddellijk actie ondernemen en zonodig professionele hulp inroepen.
bloemen snijden
De voornaamste missie van een plant is het produceren van zaad. Als je telkens de uitgebloeide bloemen eraf snijdt, zal de plant steeds meer bloemen produceren.
snoeien
Het snoeien van dode, beschadigde of zieke plantdelen stimuleert de groei en houdt de plant levendig. Snoei in de lente of de herfst en composteer het snoeisel of, als het om zieke delen gaat, verbrand ze.
planten delen
Wordt een plant te groot, graaf hem dan op, schud de grond van de wortels en snijd met planten boven met genoeg ruimte hoeven voor een scherp mes de plant in tweeĂŤn. Zet de niet met elkaar te concurreren voedsel en water. ene helft terug in het gat en de andere helft op een nieuwe plek. Geef ze veel water voor en na het planten, tot ze zich hebben hersteld.
Wortelstekken
Neem een stevig stuk wortel en snijd dit in stukken van 5 cm lang. Plant elk stuk in vochtige compost met de punt van de wortel nog net onder de aarde. Geef niet te veel water.
ventilatie
Planten hebben een goede ventilatie nodig om hun afvalgassen te lozen en de kans op ziekten en plagen te verkleinen. Geef planten genoeg ruimte: dit stimuleert de ventilatie en voorkomt dat ze met elkaar moeten wedijveren voor water en voedsel. 42
ZaadBommen
LH-SEED-LvBk-040-103_NL.indd 42
je je steren zaetl om in o p m o c t e fv M je n tuina
keuken-aerdig voedsel voor hoogwa . planten
06-02-12 01:17
in je
Plantenvoedsel
Er zijn dertien minerale nutriënten die essentieel zijn voor de plant. Deze zijn in te delen in twee categorieën: micronutriënten (waar minder van nodig is) en macronutriënten (waar meer van nodig is). De meeste nutriënten zitten al in de grond, maar sommige moeten worden toegevoegd.
De belangrijkste macronutriënten
nutriënten Micronutriënten IJZER Belangrijk voor het maken van chlorofyl. KOPER Onderdeel van verschillende vitale enzymen. MANGAAN/ZINK Activeert de enzymen. BORIUM Stimuleert de productie van koolhydraten, zaden en vruchten. MOLYBDEEN Nodig voor de stikstofvoorziening. CHLOOR Ondersteunt de fotosynthese en het metabolisme.
MACRONUTRIËNTEN STIKSTOF FOSFOR KALIUM KALK Versterkt de celwanden. MAGNESIUM Onderdeel van het chlorofyl en essentieel voor het fotosynthese-proces. ZWAVEL Essentieel voor de weerstand van de plant, de wortelgroei, zaadproductie en de aanmaak van chlorofyl.
stikstof Planten gebruiken stikstof om hun steel en bladeren van te bouwen. De benodigde hoeveelheid varieert per plant, maar als vuistregel kun je stellen dat hoe meer blad een plant heeft (bijvoorbeeld kool en spinazie), hoe meer stikstof hij nodig heeft.
Een tekort uit zich in slappe stelen, een stokkende groei en gele of verkleurde bladeren. fosfor Fosfor speelt vooral een essentiële rol bij het
ontkiemen van zaden en bij de wortelgroei. Maar de plant blijft fosfor zijn hele leven nodig hebben. Groenten als wortels en pastinaken hebben baat bij veel fosfor. Een tekort herken je aan weinig fruitopbrengst, een stokkende groei en een paarse tint in de bladeren. kalium Zowel groente- als fruitplanten hebben kalium
nodig bij het maken van zetmeel. Kalium bevordert de productie van bloemen en vruchten en is zeer belangrijk voor de gezondheid en de weerstand van de plant tegen ziekten. Kalium zit in het algemeen voldoende in de grond; bij een tekort kun je as van verbrand hout toevoegen. Een tekort uit zich in bruingerande bladeren, een lagere fruitopbrengst en weinig weerstand tegen ziekten.
plantenwijzer
LH-SEED-LvBk-040-103_NL.indd 43
43
06-02-12 01:17
Vingerhoedskruid Digitalis purpurea
Het vingerhoedskruid – vernoemd naar de paars-roze bloemen die doen denken aan een vingerhoedje – werd in de middeleeuwen bestempeld tot heksenkruid. Deze tweejarige plant is inheems in Europa en gedijt goed in open bosgebied, in bermen en op braakliggende terreinen.
in het kort Scrophulariaceae Europa 1–2 m x 60 cm Bermen, langs spoorwegen, open bos, plantenbedden Zon/deels schaduw/volle schaduw De meeste goed gedraineerde grond (liefst zure) Tweejarig Juni tot september Overblijvende tweejarige Lancetvormig/ovaal Bijen Alle delen van de plant zijn giftig Wordt niet beschermd
74
IDENTIFICATIE STENGEL De stengel van het vingerhoedskruid is stevig, wollig en grijs-groen van kleur. BLADEREN In het eerste jaar ontwikkelt de plant aan de basis van de steel een rozet van grote, ovaal- en lancetvormige, afwisselend geplaatste, donkergroene, zachtbehaarde, getande bladeren, die in de winter afsterven en in de lente weer tot leven komen. Later worden de bladeren steeds kleiner naarmate ze hoger op de lange stengel groeien. BLOEMEN In de tweede zomer verschijnen de klokvormige paars-roze bloemen die van binnen donkerrode, witgerande vlekken vertonen. De bijen weten zo precies waar ze moeten landen. De voortplantingsorganen van de bloem zitten in het dak van de klok – terwijl de bijen door de bloem lopen, komt het stuifmeel op hun harige rug terecht. ZADEN De lange ovale zaaddoos bevat honderden stoffige, rood-bruine zaden; één plant kant tot wel 2 miljoen zaden voortbrengen.
ZaadBommen
LH-SEED-LvBk-040-103_NL.indd 74
06-02-12 01:17
OOGSTEN VAN ZADEN Oogst de zaden van juni tot augustus, als de zaaddoos bruin begint te worden. Het is aan te raden om hierbij handschoenen te dragen om huidirritatie te voorkomen en om met een beschermingsmasker te voorkomen dat je de fijne zaden inademt. WERP DE ZaadBommen Van juni tot eind augustus. KIEMDUUR 2–3 weken. ONDERHOUD Gebruik handschoenen als je met deze plant werkt. • Vanwege zijn hoogte kan het vingerhoedskruid wellicht ondersteuning gebruiken om te voorkomen dat de stengels bij harde wind afbreken. • Knip uitgebloeide bloemen af om de bloeitijd te verlengen. Snijd na de bloeitijd de stengel af bij de grond. • Het vingerhoedskruid zaait zichzelf makkelijk uit – haal om dit te beperken wat van de zaailingen weg. • Geef water vroeg in de ochtend of laat in de middag. Voed zonodig bij.
ijke ruid is een belangr Het vingerhoedsk de hommel.
voedselbron voor
PLAGEN EN ZIEKTES Plagen Deze plant is relatief vrij van plagen – slakken lusten hem niet, dus als je last hebt van veel slakken in de tuin, is dit de plant voor jou! Ziektes Plant ze ongeveer een halve meter uiteen en zorg voor een goede drainage en ventilatie, daar ze vatbaar zijn voor kroonrot, bladvlekken en meeldauw. CULINAIR EN MEDISCH GEBRUIK
Culinair NIET EETBAAR. Medisch Het giftige vingerhoedskruid werd
vroeger veel gebruikt bij zere kelen, als laxeermiddel en als kompres bij verstuikingen en zweren – vaak met fatale afloop. HET WORDT TEN ZEERSTE AFGERADEN OM HET VINGERHOEDSKRUID THUIS TE TELEN ALS KRUID.
eert op goedboven Het vingerhoedskruid flor duw of volle gedraineerde grond in de halfscha atie aanpassen. situ elke aan zich kan maar zon,
links MET ZIJN LANGE BLOEIENDE STELEN GEEFT HET VINGERHOEDSKRUID STRUCTUUR EN SCHOONHEID AAN tuinborders. plantenwijzer
LH-SEED-LvBk-040-103_NL.indd 75
75
06-02-12 01:17
dankwoord
I
k wil graag mijn ouders bedanken voor de eigenwijze genen! Mijn zussen voor dat ze er zijn als ik ze nodig heb en Steve en mijn drie heerlijke zonen voor hun tolerantie. Ook dank aan mijn vrienden voor hun raad en aan iedereen voor hun liefde en steun.
Voor hun hulp en adviezen wil ik danken Monica Perdoni bij Ivy Press, Janine Nelson van het Museum of Garden History en de Brighton and Hove Food Partnership.. Ik draag dit boek op aan mijn zusje Holly, de allermooiste bloem in de hemelse tuin xxxxx
Fotoverantwoording Alamy: 32o, 33b, 34–35o Catherine McEver, www.stuffyoucanthave.blogspot.com: 27b&m Corbis: 20b, 25, 101o Donald Loggins: 34o Flickr: 33m Flickr/Ole Peterson: 32b FLPA: 58b, 77m&o, 101m Larry Korn, www.onestrawrevolution.net: 14o PhotoLibrary: 35b Wayne Blades: 17b www.suck.uk.com: 26o
dankwoord
LH-SEED-LvBk-104-128_NL.indd 125
125
06-02-12 01:17
akkermunt 84–85, 122 anijs 98, 122
Register
helende zaadbommen 121 Johnny Appleseed-dag 31
ballonbommen 24 bandenprofiel 28 beemdkroon 56, 118, 120 bemesten 107 bergamotplant 72–73, 122 bernagie 80, 121, 122, 123 bestuiving 11, 13, 16, 106, 118 betonie 50–51, 118 bewaren van zaadbommen 22, 114, 116, 124 bieslook 81, 123 bijen 13, 16, 35, 36, 118 bijvoet 59, 122 bladeren 44 bolderik 48, 118 citroenmelisse 78–79, 121, 122 courgette 89, 123 dagkoekoeksbloem 49, 108, 110, 112, 118 Diggers, de 30 drogen van zaadbommen 116, 124 echte kamille 45, 121, 122 echte tijm 92–93, 122 eetbare planten 123 eierbommen 27 fotosynthese 41 Fukuoka, Masanobu 14–15, 16 geel walstro 66, 121 geur, heerlijke 121 gewone brunel 100–101, 122 gewone margriet 67, 118 goudsbloem 68–69, 123 Green Guerrillas 31, 34 grond 40 grote kaardebol 57, 120 grote klaproos 46–47, 122 guerrillatuinieren 17, 20, 29–35 in Nederland 35 gulden sleutelbloem 62–63, 121
128
klein hoefblad 96–97, 122 kleine pimpernel 90, 123 kleur 122 korenbloem 52–53, 118 macronutriënten 43 maken van zaadbommen 9, 20, 24, 26–27, 114–116, 124 basisrecept 115 menselijke struik 34 micronutriënten 43 moederkruid 71, 121, 122 moerasspirea 60–61, 121 nazorg 42, 124 ontkiemen 9, 11, 14, 24, 43, 107, 109, 114, 116, 120, 124 Oost-Indische kers 70, 123 osmose 41
Vereniging Natuurmonumenten 38 vertakte leeuwentand 58, 120 vingerhoedskruid 24, 74–75, 118 vlinders 16, 36, 118 vogels 16, 36, 111, 120 vogelvoerbommen 28 voortplanting 106 werpen van zaadbommen 9, 11, 12, 13, 22-23, 37, 116, 124 vanuit de auto 12, 13 vanuit de lucht 22–23 vanuit de trein 24 wilde marjolein 82–83, 118, 121 zaden ontstaan van 106–107 oogsten van 110–111 scheiden van het kaf 112 verspreiding van 108–109 zoethout 99, 121, 122 zwart knoopkruid 54–55, 118, 120
papierbommen 27 Provinciale Landschappen 38 radijs 91, 123 rode klaver 64–65, 118 rode zonnehoed 102-3, 122 roomse kervel 76–77, 121 schimmel 124 schoenbommen 28 sieraden 27 spinazie 95, 123 Staatsbosbeheer 38 tomatenbommen 28 transpiratie 41 tuinboon 88, 123 valkruid 104, 122 veldzuring 94, 120, 123 venkel 86–87, 122
ZaadBommen
LH-SEED-LvBk-104-128_NL.indd 128
06-02-12 01:18
Josie Jeffery
Zaadbommen zijn bolletjes die je hele omgeving kunnen veranderen. Deze bolletjes – bestaande uit klei, compost en zaden – kunnen overal neergegooid of neergelegd worden, waarna ze hun kleurrijke inhoud loslaten.
Daarnaast bevat het boek een uitgebreide plantenwijzer waarin je alle kennis vindt die je nodig hebt om je zaadbomplanten te herkennen en te verzorgen en om nieuwe zaden te verzamelen. Een grappige, praktische en dynamische manier om kennis te maken met het guerrillatuinieren!
Josie Jeffery
De gepassioneerde zaadbommenwerper en guerrillatuinder Josie Jeffery toont 13 manieren om een zaadbom te maken. Hiermee kun je je omgeving opfleuren en dieren en insecten lokken, maar je kunt ze ook gebruiken om je eigen voedsel te kweken.
ZAADBOMMEN
Als ik mensen vertel dat ik zaadbommen maak, vragen ze altijd verbaasd: ‘Wat is een zaadbom?’
ZAADBOMMEN GUERRILLA TUINIEREN met
BLOEMEN
Zaadbommen bevat: ✱ 13 creatieve zaadbomrecepten; ✱ een handleiding om zelf zaadbommen te maken; ✱ een gids met meer dan 40 zaadbomplanten; ✱ een inleiding tot het guerillatuinieren.
Kijk voor meer informatie op www.tirion.nl TIRION NATUUR
LH-SEED-LvCvr-PLC-DUTCH.indd 1
TIRION NATUUR
ISBN 978-90-5210-873-5
09-02-12 12:29