100
151,50
48,6
151,5
100
5
5
5
DR. MAGDEL LE ROUX Richteren
231 mm
DE PREDIKING VAN HET OUDE TESTAMENT
DE PREDIKING VAN HET OUDE TESTAMENT DR. MAGDEL LE ROUX
Richteren
DR. MAGDEL LE ROUX
Richteren Bijbels commentaar op een van de meest complexe Bijbelboeken uit het Oude Testament. Magdel Le Roux heeft gekozen voor een opzet waarin zij de verschillende dimensies – zoals de politieke, de sociaal-culturele, de economische, de godsdienstig-ideologische en de literaire – gelijke aandacht geeft. Het boek Richteren vertelt over de ongehoorzaamheid en de gruwelijkheid van de Israëlitische stammen, maar ook van het oneindige geduld, de genade, de liefde en de trouw van YHWH tegenover zijn uitverkoren volk. De auteur baseert haar commentaar voor een groot gedeelte op archeologisch onderzoek en op studies naar het functioneren van Afrikaanse stammen. Dr. Magdel Le Roux is hoogleraar Oude Testament en Bijbelse archeologie aan de Universiteit van Zuid-Afrika te Pretoria.
5
Richteren
Richteren 1 | Elgraphic - Vlaardingen
07-11-18 13:42
DE PREDIKING VAN HET OUDE TESTAMENT Een theologische commentaar onder redactie van Dr. A. Van Selms (†), Dr. A.S. van der Woude (†), Dr. C. Van Leeuwen (†). Dr. B.E.J.H. Becking en Dr. J.F. Mol Verschenen: Genesis (I en II) door Dr. A. Van Selms Exodus door Dr. F.C. Fensham Exodus (I en II) door Dr. B. van ’t Veld Leviticus door Dr. B. Maarsingh Numeri (I, II en III) door Dr. H. Jagersma Deuteronomium (IA, IB, II en III) door Dr. C.J. Labuschagne Jozua door Dr. M.A. Beek I Samuël (I en II) door Dr. A.H. van Zyl I Koningen door Dr. H.A. Brongers II Koningen door Dr. H.A. Brongers I Kronieken door Dr. K. Roubos II Kronieken door Dr. K. Roubos Ezra – Nehemia door Dr. B.E.J.H. Becking Esther door Dr. J.A. Loader Job (I en II) door Dr. A. Van Selms Psalmen (I en II) door Dr. N.A. van Uchelen Psalmen (III en IV) door Dr. Th. Booij Spreuken (I en II) door Dr. E.W. Tuinstra Prediker/Hooglied door Dr. M.A. Beek Jesaja (I) door Dr. L.A. Snijders Jesaja (IIA, IIB, IIIA, IIIB) door Dr. W.A.M. Beuken Jeremia (I en II) door Dr. A. Van Selms Jeremia (III) en Klaagliederen door Dr. A. Van Selms Ezechiël (I, II en III) door Dr. B. Maarsingh Hosea door Dr. C. Van Leeuwen Joël door Dr. C. Van Leeuwen Amos door Dr. C. Van Leeuwen Obadja door Dr. C. Van Leeuwen Micha door Dr. A.S. van der Woude Jona/Nahum door Dr. A.S. van der Woude Habakuk/Zefanja door Dr. A.S. van der Woude Haggai/Maleachi door Dr. A.S. van der Woude Zacharia door Dr. A.S. van der Woude
Richteren 2 | Elgraphic - Vlaardingen
07-11-18 13:42
DR. M. LE ROUX
RICHTEREN
KokBoekencentrum Uitgevers • Utrecht
Richteren 3 | Elgraphic - Vlaardingen
07-11-18 13:42
Omslagontwerp: info@spaansenmedia.nl Zetwerk: Elgraphic ISBN 978 90 435 3079 8 ISBN e-book 978 90 435 3080 4 NUR 700 www.kokboekencentrum.nl Š 2018 KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieÍn, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Richteren 4 | Elgraphic - Vlaardingen
07-11-18 13:42
Inhoud
Voorraf
11
ter inleiding De buitenlandse politiekesituatie Vestiging in het land De binnenlandse politieke situatie Yhwh, de HERE van het verbond Het begrip ‘Israël’ De aanduiding ‘periode van de richters’ Heilige oorlogen Burgeroorlogen Een holistische of alomvattende benadering De tijd van het boek Ontstaan van het boek Richteren Indeling van het boek Thema’s in het boek Doel en boodschap van het boek
13 14 21 23 24 26 27 27 30 31 31 32 35 36 38
Het eerste hoofddeel: Van Jozua tot de richters (1-2)
43
de eerste inleiding: de onvoltooide verovering van het ‘beloofde land’, 1:1-2:5 De Israëlieten na de dood van Jozua, 1:1-36 De ‘verovering’ van het zuidelijke deel van Kanaän, 1:1-21 De vestiging van de noordelijke stammen, 1:22-36 De verovering van Bethel, 1:22-26 Een lijst van niet veroverde steden, 1:27-36 Een korte weergave van de activiteiten van de noordelijke stammen, 1:30-36 De prediking van 1:1-36
47 47 48 65 66 68 72 77
De Engel des HEREN te Bochim, 2:1-5 De prediking van 2:1-5
78 82
de tweede inleiding: dien god of dien de baäl, 2:6-3:4 Israël vervalt tot afgoderij – Yhwh geeft richters, 2:6-3:4 Het optreden van de stammen in de tijd van Jozua, 2:6-10 Het raamwerk ‘zonde-onderdrukking-‘berouw’-verlossing en de dood van de richter’, 2:11-21
85 85 86
Richteren 5 | Elgraphic - Vlaardingen
88
07-11-18 13:42
Verduidelijkingen met betrekking tot de mislukte bezetting van het land, 2:22-3:4 De prediking van 2:11-21
94 96
Het tweede hoofddeel: De verhalen van de twaalf richters (3-16)
99
othniël, ehud en samgar Othniël, 3:5-11 Ehud en Samgar, 3:12-31 Samgar, 3:31 De prediking van Richteren 3
103 103 109 117 118
vrouwen tot redding 4:1-5:31 Debora en Barak, 4:1-24 De Israëlieten worden opnieuw onderdrukt, 4:1-3 Debora – profetes, richter en rechter, 4:4-5 Debora overtuigt Barak om tegen Sisera te gaan strijden, 4:6-10 Debora en Barak verslaan het leger van Sisera, 4:11-16 Jaël brengt Sisera om het leven, 4:17-22 God onderwerpt Jabin aan Israël, 4:23-24 De prediking van Richteren 4
119 122 122 124 126 128 132 138 139
Het lied van Debora, 5:1-31 Inleiding tot het lied, 5:1 De herhaling van de goddelijke naam, 5:2-5 Herhaling van de rol van Yhwh in de overwinning, 5:3-5 Het gebruik van het water- (en bergen-) motief als bewegende elementen, 5:4-5 De opkomst van Debora, 5:6-8 Een verhaal om te vertellen, 5:9-11 Een lied over de deelname van de stammen, 5:12-17 Een loflied voor Zebulon en Naftali, 5:18 De strijd en de vervloeking van Meroz, 5:19-23 Het motief van de ‘ondergang van de vijand’, 5:24-27 Spot met de mislukking van de vijand, 5:28-31 De prediking van Richteren 4-5 De prediking van 5:1-5: woont Yhwh in het zuiden? De prediking van 5: de sterren strijden samen
140 145 145 146
Richteren 6 | Elgraphic - Vlaardingen
147 149 151 152 153 154 155 157 160 161 162
07-11-18 13:42
richteren 6-10:5 Gideon tot richter geroepen, 6:1-40 De onderdrukking door de Midianieten, 6:1-6 De profetische veroordeling, 6:7-10 De roeping van Gideon, 6:11-24 De eerste opdracht van Gideon, 6:25-32 De reactie van Gideon op de Midianitische aanvallen, 6:33-35 Het teken van het wollen vlies, 6:36-40 De prediking van Richteren 6:1-14
163 165 166 169 171 176 180 182 184
Gideon jaagt de vijand het land uit, 7:1-25 Een vreemde oorlogsstrategie, 7:1-8 Bevestiging van de overwinning, 7:9-15 De aanval op de Midianieten, 7:16-22 Versterkingen voor Gideon, 7:23-25 De prediking van Richteren 7
185 186 188 189 191 192
Midian verslagen, zijn koningen gedood, 8:1-21 Verwijten en verduidelijkingen aan de EfraĂŻmieten, 8:1-3 Gastvrijheid wordt geweigerd, 8:4-9 Gideon verslaat Zebah en Zalmuna en wreekt zich op Sukkoth en PnuĂŤl, 8:10-17 De slachting van de Midianitische koningen, 8:18-21 Gideon wijst het koningschap van de hand, 8:22-26 Gideon leidt zijn mensen tot afgodendienst, 8:27 De laatste jaren van Gideon, 8:28-35 De prediking van Richteren 6-8
192 193 194
Het koningschap van Abimelek te Sichem, 9:1-57 Het gewelddadige optreden van Abimelek en zijn verkiezing tot koning, 9:1-6 De fabel van Jotam, 9:7-21 De spanning tussen Abimelek en de burgers van Sichem, 9:22-25 De opstand van Gaäl, 9:26-29 Het beslissende optreden van Zebul, 9:30-41 De verwoesting van Sichem en zijn inwoners, 9:42-49 De dood van Abimelek, 9:50-57 De prediking van Richteren 9
205
Richteren 7 | Elgraphic - Vlaardingen
195 197 198 200 202 204
207 212 216 218 219 221 222 225
07-11-18 13:42
Tola en Jaïr, 10:1-5 Tola, 10:1-2 Jaïr, 10:3-5 jefta bevrijdt de israëlieten van de ammonieten, zijn ondoordachte gelofte en de strijd tegen de efraïmieten, 10:6-12:7 Jefta en Gilead, 10:6-11:11 Verdrukking door Filistijnen en Ammonieten. Bekering en vergeving, 10:6-16 De prediking van Richteren 10:6-16 Jefta en de leiders van Gilead, 10:17-11:11
226 227 227
229 230 230 234 236
Jefta en Ammon Grondeisen en onderhandelingen in het ‘Beloofde Land’, 11:12-29 De gelofte van Jefta, 11:30-40
241
Jefta en Efraïm Een algehele burgeroorlog in het ‘Beloofde Land’, 12:1-7 De prediking van Richteren 11:12-29 De prediking van Richteren 11:30-40
253 253 259 260
Ebzan, Elon en Abdon, 12:8-15 Ebzan uit Betlehem, 12:8-10 Elon uit Zebulon, 12:11-12 Abdon uit Pirathon, 12:13-15
261 262 263 263
simson, zijn moeder en zijn geliefdes, 13-16 De geboorte van Simson, 13:1-25 De Filistijnse onderdrukking, 13:1 De geboorte van Simson aangekondigd, 13:2-5 De moeder van een held of de moeder als held?, 13:6-14 Het offer van Manoah, 13:15-23 De geboorte en ontwikkeling van Simson, 13:24-25 De prediking van Richteren 13
265 269 269 271 275 278 281 282
Simsons huwelijk en raadsel, 14:1-20 De eerste liefde van Simson, 14:1-4 Simson en de leeuw, 14:5-7
284 285 287
Richteren 8 | Elgraphic - Vlaardingen
241 246
07-11-18 13:42
Honing uit het karkas, 14:8-9 Het feestvieren door Simson, 14:10-11 Het raadsel van Simson, 14:12-18 Simson in Askelon uitgebuit, 14:19-20 De prediking van Richteren 14
289 290 291 294 295
Simsons strijd met de Filistijnen, 15:1-20 De episode met de jakhalzen, 15:1-8 De episode met de ezelskaak, 15:9-17 Simson roept tot God omdat hij dorst heeft, 15:18-20 De prediking van Richteren 15
297 298 300 303 304
De gevangenneming en de dood van Simson, 16:1-31 Simson te Gaza, 16:1-3 Simson en Delila, 16:4-22 De dood van Simson, 16:23-31 De prediking van Richteren 16:4-22
305 306 308 316 321
Het derde hoofddeel: Godsdienstige chaos in het ‘Beloofde land’ (17-18)
325
het huisgezin van micha en de danitische migratie, 17:1-18:31 Micha en de Leviet uit Bethlehem, 17:1-13 Micha en zijn moeder, 17:1-6 De Leviet uit Bethlehem, 17:7-13 De prediking van Richteren 17:1-13
327 328 329 335 338
De rooftocht der Danieten, 18:1-31 De Leviet van Micha en de Danitische verspieders, 18:1-6 Het verslag van de Danitische verspieders, 18:7-10 De plundering van het heiligdom van Micha, 18:11-21 De reactie van Micha, 18:22-26 De overrompeling van Laïs, 18:27-31 De prediking van Richteren 18
339 340 342 345 347 348 352
Richteren 9 | Elgraphic - Vlaardingen
07-11-18 13:42
Het vierde hoofddeel: Morele chaos in het ‘Beloofde land’ (19-21)
355
een mishandelde vrouw en de oorlog tegen de benjaminieten, 19:1-21:25 De schanddaad te Gibea, 19:1-30 Problemen tussen de Leviet en zijn bijvrouw en de gastvrijheid van zijn schoonvader, 19:1-9 Gebrek aan gastvrijheid bij de inwoners van Gibea, 19:10-15 De gastvrijheid van een vreemdeling in Gibea, 19:16-21 De barbaarsheid van de mannen van Gibea, 19:22-28 De bijvrouw van de Leviet wordt in stukken gehakt, 19:29-30 De prediking van Richteren 19
361 366 369 372 378 380
De strijd van de Israëlieten tegen de Benjaminieten, 20:1-48 De Leviet rapporteert aan de stammen, 20:1-7 Het besluit van de vergadering, 20:8-11 De oorlog tegen de stam Benjamin, 20:12-48 De prediking van Richteren 20:1-18
383 383 387 389 396
Het voortbestaan van Benjamin verzekerd, 21:1-25 Zeshonderd maagden uit Jabes in Gilead, 21:1-14 De ontvoering van de vrouwen van Silo, 21:15-25 De prediking van Richteren 19-21 Noten Lijst van gebruikte afkortingen Bibliografie Index
397 398 402 407
Richteren 10 | Elgraphic - Vlaardingen
357 360
411 483 485 499
07-11-18 13:42
Vooraf
Het is in de eerste plaats mijn wens dat Yhwh, de God van het Verbond, verheerlijkt zal worden door mijn onderzoek van en het nadenken over het Bijbelboek Richteren, omdat deze God ook mijn God is geworden. Ik ben de Universiteit van Zuid-Afrika dankbaar dat zij mij de ruimte gaf dit commentaar te schrijven en te voltooien en voor de steun door mij een onderzoek verlof te schenken. De financiÍle steun van de NRF (National Research Foundation) heeft ook geholpen om de taak tot een goed einde te brengen. Ook ben ik uitgeverij Kok zeer dankbaar die de publicatie van de boeken mogelijk heeft gemaakt. Mijn oprechte dank ook aan Dr. Pietie le Roux, mijn echtgenoot, en Prof. Pieter Venter, mijn academische toeverlaat, voor hun kritische lezing van het manuscript. Ook dank ik beide redacteuren van de serie De prediking van het Oude Testament – Bob Becking en Jurrien Mol voor hun opmerkingen, suggesties en verbeteringen. Het heeft mijn perspectief op het bijbelboek Richteren verdiept en verruimd. Mijn grootste dank gaat daarbij zeker naar mijn dierbare familie en vrienden voor hun toegewijde aanmoediging en gebeden. Zonder dat was het niet mogelijk geweest deze commentaar te schrijven.
11
Richteren 11 | Elgraphic - Vlaardingen
07-11-18 13:42
Richteren 12 | Elgraphic - Vlaardingen
07-11-18 13:42
Ter inleiding
Er is politieke onrust in het land. Elke dag wordt de macht opnieuw verdeeld, maar tegelijkertijd wordt de nadruk gelegd op eigen tradities en gebruiken. Buurlanden popelen aan de grenzen, wachten op een kans om hun slag te slaan; conflicten tussen stammen vlammen op. Burgeroorlogen breken uit; vrouwen en kinderen zijn elke dag slachtoffer van macht en geweld en zijn onderworpen aan onterende verkrachtingen en uitbuiting. Een vrouw wordt in stukken gesneden. Leiders van stammen komen bijeen om oplossingen te zoeken, maar wanneer de vredesonderhandelingen mislukken, wordt gezag afgedwongen eerst met dreigementen en later met macht en geweld. Bepaalde groepen voelen zich beledigd wanneer zij geen inspraak hebben gekregen. Minderheden lopen het risico om tussen de belangen van de meerderheid vermalen te worden. Grond wordt opgeëist. Een deel van de bevolking die vroeger door anderen onderdrukt waren en uit hun woongebied verdreven waren, doen nu exact hetzelfde met anderen en daarbij beroemen ze zich er op, dat God zogenaamd aan hun kant staat, maar eenieder doet wat hij wil1. Voor sommigen zal dit lijken op een tekening van het huidige Zuid Afrika, Iraq of waar ook ter wereld, maar het is een beschrijving van de situatie in het land van belofte, het zogeheten ‘Beloofde Land’2, het land van melk en honing. Volgens de Bijbelse verhalen hadden de Israëlitische stammen (de proto-Israëlieten3) bijzondere verwachtingen met betrekking tot het nieuwe land dat God aan hun voorouders beloofd had. Dat land stelde men zich voor als een land van overvloed – als het geschenk van God aan zijn ‘uitverkoren volk’, waarvan zij de vruchten mochten plukken en mochten genieten van al het goede van dat land (Deut. 8:7-8; vergelijk ook Joz. 1). Dat idyllische plaatje staat in scherp contrast met de latere situatie. In het boek Richteren volgt het ene gruwelverhaal op het andere en dat tegen het decor van het land waarin de Israëlieten rust en vrede (šalôm) hoopten te vinden. Die verhalen hebben een zodanig karakter dat eigenlijk een kijkwijzer-sticker of een parental guidance op het boek Richteren zou moeten worden geplakt. In plaats van šalôm en onafhankelijkheid in het land dat hun beloofd was, vloeien er bloed en tranen in het ‘Beloofde Land’ – en wel hoofdzakelijk als gevolg van hun eigen wijsheid en ongehoorzaamheid aan het verbond met Yhwh. Eerlijk gezegd treffen we sommige stammen van Israël al in het eerste hoofdstuk van het boek Richteren aan in een oorlogssituatie; andere stammen leven in vreedzame co-existentie met de ‘vijand’ (de Kanaänieten) en weer anderen zijn in een feodale verhouding of in een situatie van verdeling van de macht terechtgekomen. Dat alles wijst op de hardheid van de werkelijkheid in het ‘Beloofde Land’ in de periode van de richters. Dat alles lijkt eerder op een Paradise Lost dan op iets anders.
13
Richteren 13 | Elgraphic - Vlaardingen
07-11-18 13:42
100
151,50
48,6
151,5
100
5
5
5
DR. MAGDEL LE ROUX Richteren
231 mm
DE PREDIKING VAN HET OUDE TESTAMENT
DE PREDIKING VAN HET OUDE TESTAMENT DR. MAGDEL LE ROUX
Richteren
DR. MAGDEL LE ROUX
Richteren Bijbels commentaar op een van de meest complexe Bijbelboeken uit het Oude Testament. Magdel Le Roux heeft gekozen voor een opzet waarin zij de verschillende dimensies – zoals de politieke, de sociaal-culturele, de economische, de godsdienstig-ideologische en de literaire – gelijke aandacht geeft. Het boek Richteren vertelt over de ongehoorzaamheid en de gruwelijkheid van de Israëlitische stammen, maar ook van het oneindige geduld, de genade, de liefde en de trouw van YHWH tegenover zijn uitverkoren volk. De auteur baseert haar commentaar voor een groot gedeelte op archeologisch onderzoek en op studies naar het functioneren van Afrikaanse stammen. Dr. Magdel Le Roux is hoogleraar Oude Testament en Bijbelse archeologie aan de Universiteit van Zuid-Afrika te Pretoria.
5