Joakim Garff
SĂ˜REN KIERKEGAARD Een biografie
Vertaald door Edith Koenders en Jan Millekamp
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 3
14-01-16 12:52
Inhoud
Inleiding ____________________________________________________________________ 13 Voorwoord bij deze uitgave __________________________________________________ 19 Kaarten _____________________________________________________________________ 22
DEEL EEN 1813-1834 De kleine vork______________________________________________________________ 31 Verwrongen ________________________________________________________________ 36 Søren Sok __________________________________________________________________ 41 Bruiloft en brand __________________________________________________________ 46 Studiosus Severinus ________________________________________________________ 50 Alma Mater ________________________________________________________________ 52 Het zwarte schaap __________________________________________________________ 56
1835 De zachte stemmen van de doden _________________________________________ 66 De zomer van 1835 in Gilleleje ____________________________________________ 69 ‘… de idee te vinden waarvoor ik wil leven en sterven’ ____________________ 75
1836 ‘Een salto mortale in het Siberië van de persvrijheid’ ______________________ 80 Het berekenen van de hellingshoek ‒ in de tovercirkel van Heiberg ______ 86 Studiosus Faustus __________________________________________________________ 93 Poul Martin Møller ________________________________________________________ 99 Beschrijvingen van de natuur van de moraal ‒ affectie en zelfbedrog _____ 102 ‘Oefening achter de coulissen’ _____________________________________________ 108
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 5
14-01-16 12:52
6
Inhoud
1837 Sturm und Drang? _________________________________________________________ 111 Maria _______________________________________________________________________ 118 Levensleed aan de Løvstræde ______________________________________________ 122 Geliefde Emil!! Mijn vriend, de enige…’ __________________________________ 125 Leesgenot __________________________________________________________________ 129
1838 ‘Er bestaat een onbeschrijfelijke vreugde’ __________________________________ 133 De dood van een koopman ________________________________________________ 135 ‘De grote aardbeving’ ______________________________________________________ 138 Uit de papieren van iemand die nog leeft __________________________________ 145
1839 De rijke jongeman _________________________________________________________ 154 ‘Mijn voorbereiding op het examen is de langste parenthese’ _____________ 157 Een dandy op pelgrimsreis _________________________________________________ 159
DEEL TWEE 1840 Regine ‒ in memoriam ____________________________________________________ 177 Juffrouw O. ________________________________________________________________ 179 Uit de papieren van iemand die al dood is _________________________________ 182 De tijd van de ontwrichting _______________________________________________ 189 ‘Zij koos de schreeuw, ik de pijn’ __________________________________________ 194
1841 Over het begrip ironie _____________________________________________________ 197
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 6
14-01-16 12:52
Inhoud
7
1842 Spiernaakt in Berlijn _______________________________________________________ 204 ‘Het esthetische is boven alles mijn element’ ______________________________ 209 De doelloze toerist _________________________________________________________ 211
1843 Of/Of ______________________________________________________________________ 219 ‘Een monstrum van een boek’ _____________________________________________ 223 Literaire verbanning _______________________________________________________ 229 Geestelijke erotiek _________________________________________________________ 231 Regines knikje _____________________________________________________________ 233 Weer in Berlijn _____________________________________________________________ 234 De herhaling _______________________________________________________________ 237 ‘Geprezen zij de posthoorn!’ _______________________________________________ 241 Jezelf worden is een ander worden _________________________________________ 243 De werkelijkheid grijpt in _________________________________________________ 247 1:50 ________________________________________________________________________ 251 De doorhaling _____________________________________________________________ 253 Vrees en beven _____________________________________________________________ 256 Abraham en het mes: Agnete en Farinelli __________________________________ 262 ‘… een spleet waar het oneindige doorheen gluurt’ _______________________ 265
1844 Het begrip angst ___________________________________________________________ 271 De verlokkende angst ‒ bladzijden uit het vakboek van de verleider ______ 275 Het dagboek van de verleiding _____________________________________________ 283 O, een voorwoord schrijven _______________________________________________ 287 Recensies ___________________________________________________________________ 289 Israel Levin _________________________________________________________________ 293 ‘Kom even bij me langs’ ___________________________________________________ 297 Geloven is het vreugdevolle, het gelukkige, het goede verwachten ________ 300
1845 ‘Groot genoeg om een van de grotere steden te zijn’ _______________________ 306 ‘‒ bijna was ik met hen mee gaan dansen’ _________________________________ 309
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 7
14-01-16 12:52
8
Inhoud
‘Het mensenbad’ ___________________________________________________________ 313 ‘Ja, natuurlijk ben ik een aristocraat ‒’ ____________________________________ 320 ‘Ik vind Grundtvig een zwetser’ ___________________________________________ 321 Kierkegaard in de kerk _____________________________________________________ 328 ‘De mensen vinden me een broddelaar’ ___________________________________ 335 Stadia op de levensweg _____________________________________________________ 341 De intermezzi ______________________________________________________________ 343 Naschrift: Kierkegaard _____________________________________________________ 357
DEEL DRIE 1846 ‘Martelaar van de spot’ _____________________________________________________ 371 Corsaren ‒ ‘een duivels blad’ _______________________________________________ 372 Komische compositie en de chique jas van Goldschmidt __________________ 375 ‘Ik ben een Jood, wat doe ik eigenlijk bij jullie?’ ___________________________ 378 Duivel in regenjas: Peder Ludvig Møller ___________________________________ 382 ‘Een bezoekje aan Sorø’ ____________________________________________________ 386 ‘Ik hoop dat ik binnenkort in Corsaren verschijn’ _________________________ 389 De kanonnade van Corsaren _______________________________________________ 391 Het naschrift van Møller bij het naschrift van Kierkegaard _______________ 398 Bewondering en afgunst: wanneer het ene woord het andere oproept ____ 401 De grote omslag ___________________________________________________________ 405 ‘De school van het getreiter’ _______________________________________________ 408 De overburen ______________________________________________________________ 412 ‘… dit doorzwete broeierige papkompres van een lichaam’ _______________ 416 De os van Falaris ___________________________________________________________ 420 ‘… wat weet de dokter eigenlijk?’ __________________________________________ 422 ‘… want ik heb mijn zwaarmoedigheid liefgehad’ _________________________ 426 Adolph Peter Adler _________________________________________________________ 428 Het boek over Adler _______________________________________________________ 432 ‘Verwarringschopperij van de bovenste plank’ _____________________________ 435 De apostel Paulus en Hansen, de tapijtknoper ____________________________ 437 Exaltatie: 7-14-21; 7-14-21; 7-14-21 ______________________________________ 438 ‘De wellust van het produceren’ ___________________________________________ 440 Grafomanie ________________________________________________________________ 445 ‘Rad. Valerianæ’ ____________________________________________________________ 448
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 8
14-01-16 12:52
Inhoud
9
1847 ‘Wilt u misschien ook dat ik nog even naar het kloppen van uw hersenen luister?’ ____________________________________________________ 451 De pers ‒ ‘De moddermachine van de staat’ ______________________________ 458 Schrijven is reizen ‒ en omgekeerd ________________________________________ 461 ‘Het luchtbad’ _____________________________________________________________ 464 ‘Of en Of ’ _________________________________________________________________ 466 Regine Schlegel ____________________________________________________________ 471 ‘Een volksregering staat gelijk aan de hel’ __________________________________ 473 ‘Dit is de idee van de religiositeit’ __________________________________________ 478 ‘100.000 brommende onmensen’ __________________________________________ 480 ‘… misschien wordt er alarm geslagen in het kamp ‒ en zal ik het mishandelde slachtoffer zijn’ ________________________________________ 483 ‘U wacht op een tiran, terwijl ik wacht op een martelaar’ _________________ 485 God haat piramiden _______________________________________________________ 488 Vrijheid, gelijkheid en barmhartigheid ____________________________________ 490 Uit de waardepapieren van iemand die nog leeft __________________________ 493 ‘Jaar in jaar uit voor eigen rekening’ _______________________________________ 495
DEEL VIER 1848 Verkwisting in dienst van de idee __________________________________________ 513 ‘Kopenhagen is een erg smerige stad’ ______________________________________ 515 De ziekte tot de dood ______________________________________________________ 520 ‘… God een beetje anders te omschrijven’ _________________________________ 522 ‘Poëzie van de eeuwigheid’ _________________________________________________ 525 Publiceren of niet publiceren ______________________________________________ 528 Het gezichtspunt voor mijn schrijverswerkzaamheid ______________________ 530 ‘Wat vermocht deze pen niet al…?’ ________________________________________ 534 ‘‒ maar dan kan ik toch geen “ik” zeggen’ _________________________________ 536 Nagedachtenis in eigen beheer _____________________________________________ 541 ‘Mijn vader stierf ‒ toen kwam er een andere vader voor hem in de plaats’ 544 ‘Ik word gezien als een soort Engelsman, een halvegare’ ___________________ 549
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 9
14-01-16 12:52
10
Inhoud
1849 Opdrachten en een afwijzing ______________________________________________ 553 De dogmatiek van Martensen _____________________________________________ 555 Rasmus Nielsen ____________________________________________________________ 558 Frederika Bremers karakterstudie __________________________________________ 564 Kierkegaards droom _______________________________________________________ 568 De verzegelde brief aan de heer en mevrouw Schlegel _____________________ 571 ‘Kom een andere keer weer eens langs’ ____________________________________ 577 ‘Wanneer ik naar Mynster kijk ‒’ __________________________________________ 579 Twee korte esthetisch-religieuze verhandelingen ___________________________ 586 De wil tot onmacht ________________________________________________________ 588 De buikspreker die ‘ik’ zei _________________________________________________ 590 De schrijver van het martelaarschap: het martelaarschap van de schrijver _ 592 ‘Dr. Extaticus’ ______________________________________________________________ 596
1850 Acht manieren om geen afscheid te nemen ________________________________ 603 Verhuisdagen _______________________________________________________________ 608 Oefening in christendom __________________________________________________ 611 ‘Een godslasterlijk spel met het heilige’ ____________________________________ 615 De idioot-god ‒ en zijn tijd ________________________________________________ 617 ‘En waarom dan deze verborgenheid?’ _____________________________________ 620
1851 ‘Die zin over Goldschmidt was noodlottig’ ________________________________ 626 Kierkegaard in de Kastelskirken [Kasteelkerk] _____________________________ 631 Fanmail ____________________________________________________________________ 633 Opgedragen aan Regine ___________________________________________________ 637 Een theologische dorpsgek _________________________________________________ 638
1852 ‘Ze kwam van de kant van de Kalkoven’ ___________________________________ 642 Het laatste appartement ___________________________________________________ 647
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 10
14-01-16 12:52
Inhoud
11
1853 Een leven in de onderwereld _______________________________________________ 649 ‘Op een dag zag ik de lijkomnibus komen’ ________________________________ 655 ‘De prijzen in de Salon worden opgeschroefd’ _____________________________ 657 SA versus AS _______________________________________________________________ 662 ‘Het christendom is een uitvinding van de duivel’ ________________________ 668
DEEL VIJF 1854 ‘Een duivel van een waarheidsgetuige’ _____________________________________ 681 ‘‒ zo wordt een waarheidsgetuige begraven!’ ______________________________ 686 ‘Een catastrofe teweegbrengen’ _____________________________________________ 687 ‘Dhr. Kierkegaard is een man zonder ernst’ ________________________________ 688
1855 ‘Een goede daad’ ___________________________________________________________ 694 Virginie en Regine ‒ het dierbaarste verliezen _____________________________ 699 ‘Heel eenvoudig: ik wil rechtschapenheid’ _________________________________ 700 ‘Haal daarom de pseudonimiteit weg’ _____________________________________ 703 Het ogenblik _______________________________________________________________ 706 ‘Toen werd deze dichter plotseling een ander’ _____________________________ 708 Weg met de innerlijkheid! _________________________________________________ 711 ‘De dominee ‒ die in lange gewaden gehulde personificatie van nonsens!’ 712 De dood van God __________________________________________________________ 718 Grundtvigs repliek _________________________________________________________ 720 ‘Dominee P.Chr. Kierkegaard, lic. theol., mijn broer’ _____________________ 723 ‘Het gebeurde in een schouwburg’ _________________________________________ 725 Patiënt nr. 2067 ____________________________________________________________ 729 Post mortem _______________________________________________________________ 741 Een klein lijk waar geen plaats voor is _____________________________________ 742 Het testament, de veilingen en een psychopathische zendeling ___________ 746 De papieren die niemand wilde ____________________________________________ 752 Peter Christians misère _____________________________________________________ 755 De vrouw tussen de graven ________________________________________________ 758
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 11
14-01-16 12:52
Noten _______________________________________________________________________ 761 Bibliografie _________________________________________________________________ 783 Illustratieverantwoording ___________________________________________________ 789 Nawoord van de vertalers ___________________________________________________ 791 Persoonsnamenregister _______________________________________________________ 793
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 12
14-01-16 12:52
Inleiding
Bisschop Martensen stond half verscholen achter een gordijn in zijn bisschoppelijke residentie. Vanuit een erker had hij een prachtig uitzicht over het plein Frue Plads met de Metropolitanschool op de achtergrond, de universiteit aan de linker- en de Vor Frue Kirke [Onze-Lieve-Vrouwekerk] aan de rechterkant. Het was zondag 18 november 1855 en de klok sloeg bijna twee. Ineens golfde er een menigte in het zwart geklede mensen naar buiten, die eerst nog even in groepjes bleven staan maar vervolgens in alle richtingen verdwenen. Een paar uur later krast de bisschoppelijke pen verontwaardigd over het papier als Martensen een brief schrijft aan zijn oude vriend en vroegere leerling, Ludvig Gude, die dominee is in Hunseby op het eiland Lolland: ‘Vandaag is Kierkegaard vanuit de Frue Kirke begraven met een grote stoet (Met alles erop en eraan! Ironie!). Ongekend tactloos van de familie om hem op een zondag te begraven, precies tussen twee diensten in, vanuit de belangrijkste kerk van het land. Dat kon niet bij wet verboden worden, maar Tryde had best kunnen ingrijpen, alleen dat heeft hij zoals gebruikelijk weer eens nagelaten. Zijn [Kierkegaards] broer sprak in de kerk (als broer, niet als dominee). Wat hij gezegd heeft en hoe, weet ik nog niet. De bladen zullen wel bol staan van de verhalen over deze begrafenis. De stoet schijnt vooral uit jonge mensen en een heleboel obscure personen bestaan te hebben. Voor zover bekend was niemand van de hooggeplaatsten aanwezig.’ In de naar het schijnt zeer kleine kist, die op die bewuste dag in november naar het familiegraf op Assistens Kirkegård werd gereden, lag het lijk van een man die zich in de loop der tijd zo onmogelijk had gemaakt dat men zich na zijn dood geen raad met hem wist. Want wat doe je met een man die in de laatste jaren van zijn leven een theologische eenmansrevolutie was begonnen waarbij hij dominees uitmaakte voor kannibalen, na-apers, uilskuikens en wat dies meer zij? Wat had het voor zin om zo iemand een christelijke begrafenis in gewijde grond te geven? Dat dezelfde man ook nog eens een oeuvre naliet dat zijn weerga niet kende wat betreft spanwijdte, originaliteit en betekenis, maakte de toestand er bepaald niet minder penibel op. Als Martensen bijna klaar is met zijn brief aan Gude, bereikt hem het bericht
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 13
14-01-16 12:52
14
Inleiding
over een incident dat op Assistens Kirkegård heeft plaatsgevonden en als was hij een verslaggever die live verslag moet uitbrengen, vervolgt hij zijn relaas ontzet maar ook enigszins verlekkerd: ‘Het is me zojuist bekend geworden dat er iets zeer schandaligs is gebeurd bij het graf. Nadat Tryde aarde op de kist had geworpen, trad een neef van Kierkegaard, een zekere Lund, naar voren met Het ogenblik en het Nieuwe Testament in de hand als waarheidsgetuigen tegen de kerk, die Søren Kierkegaard “tegen betaling” had begraven etc. ‒ Ik heb het nog niet langs de officiële kanalen gehoord, maar de mensen hebben er zonder meer aanstoot aan genomen en het lijkt me dat dit aanleiding genoeg is om met serieuze maatregelen te komen.’ Het gerucht dat zo snel zijn weg naar de bisschoppelijke residentie wist te vinden, klopte en nog geen etmaal later stond het schandalige voorval in bijna alle Kopenhaagse kranten. De Berlingske Tidende gaf de volgende morgen al een nauwgezet verslag van het gebeurde en drukte in de avondeditie de grafrede af die de oudere broer van de overledene, Peter Christian Kierkegaard, in de kerk had gehouden. Op diezelfde maandag rolden ook de kranten Flyve-Posten en Fædrelandet al voor dag en dauw van de persen met kersverse reportages, en droegen zo hun steentje bij aan het debat over de vraag in hoeverre de verantwoordelijke geestelijken in gebreke waren gebleven, terwijl Morgenposten een paar dagen later uitriep: ‘Een man die beweerde geen officiële christen te zijn, was nog niet dood of de officiële kerk eigende zich zijn weerloze lijk al toe en ging ermee aan de haal.’ Als hoofd van de kerk kon Martensen natuurlijk niet met de handen in de schoot toekijken. Hij wenste zich niet publiekelijk uit te spreken, dat was te riskant, maar uit hoofde van zijn functie kwam hij meteen in actie en eiste van proost Tryde een schriftelijke verklaring over de hele gang van zaken. Uit deze verklaring blijkt dat de begrafenis ingeleid werd met de gebruikelijke psalm ‘Wie weet hoe nabij de dood is’, waarop Peter Christian Kierkegaard ‘mooi en passend’ had gesproken. Na nog een psalm werd de kist de kerk uitgedragen en naar Assistens Kirkegård gebracht, waar Tryde aarde op de kist wierp. Nauwelijks was dit gebeurd of de jonge arts Henrik Lund trad naar voren en nam het woord ondanks de protesten van Tryde en de aanwezigheid van de politiemannen Hertz en Klein, die speciaal voor deze bijeenkomst naar het kerkhof waren gestuurd. Volgens Tryde richtte Lund zich tot de ‘menigte die hoofdzakelijk uit mensen van de middenklasse bestond’, het waren er ongeveer duizend, waarbij Lund eerst te kennen gaf dat hij een vertrouwelijke relatie had gehad met wijlen zijn oom en vervolgens diens aanval op het officiële christendom uiteenzette. Tot slot las Lund voor uit Kierkegaards laatste werken en uit de Openbaring van Johannes. Tryde schreef in zijn verklaring dat hij verdere vervolging niet noodzakelijk
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 14
14-01-16 12:52
Inleiding
15
achtte, maar Martensen was een andere mening toegedaan en adviseerde per direct het ministerie van Cultuur om de zaak aanhangig te maken, teneinde die ‘nadrukkelijk te veroordelen’. Ondertussen had Lund de toespraak die hij uit zijn hoofd had gehouden, opgeschreven en die werd op donderdag 22 november in Fædrelandet gedrukt onder de titel ‘Mijn protest; wat ik gezegd heb en wat niet’. Als een gloeiende vulkaan liet Lund zijn verbale lava alle kanten op stromen, maar toen hij zijn missie een paar dagen later wilde voortzetten met ‘Het volgende ogenblik ‒ en nu?’, was zijn woordenmassa gestold tot je reinste cliché. Tegelijkertijd maakte zijn geëxalteerde stemming plaats voor een diepe vertwijfeling, die in december tot een zelfmoordpoging leidde, die op het allerlaatste moment door zijn vader, Johan Christian Lund, verijdeld kon worden. Deze ondernemende en welgestelde grossier wendde zich kort daarna tot minister van Cultuur C.C. Hall met het verzoek om genade boven de wet te laten gelden: zijn zoon was moreel noch crimineel toerekeningsvatbaar. Martensen was echter onverbiddelijk en beriep zich op de toekomst van de kerk, het algemene gevoel voor fatsoen en de botte opdringerigheid van de pers. De zaak belandde aldus toch in de vijfde kamer van het Gerechtshof aan het Nytorv, pal naast het ouderlijk huis van Kierkegaard. De aanklager wilde Lund naar de gevangenis sturen, diens verdediger verzocht om vrijspraak, de getuigen vlogen elkaar in de haren en de zaak liep uit, zodat het vonnis pas op 5 juni 1856 uitgesproken kon worden: Lund kreeg een boete opgelegd van 100 rijksdaalders, die ten goede zouden komen aan de Armenzorg van Kopenhagen. De jonge arts hoorde het vonnis aan zonder een spier te vertrekken. Maanden eerder had hij al boetvaardig een knieval gemaakt voor de instanties die hij eerder juist had aangevallen. ‘Ik zie nu in,’ verklaarde hij in een brief aan Peter Christian Kierke gaard, ‘dat het enige juiste voor mij is om de strijd op te geven waarin ik me ongevraagd gemengd heb, en mijn heil te zoeken bij de christelijke kerk.’ Wat vermoedelijk heeft bijgedragen aan deze resignatie is het feit dat Lund zich in het vroege voorjaar van 1856 medisch heeft laten behandelen voor een niet nader gespecificeerde ‘zenuwaandoening’. De toestand bij de begrafenis bewijst eens te meer dat in het geval van Kierkegaard zelfs de dood de mens en zijn werk niet van elkaar kan scheiden. Toch is het aantal Deense biografieën dat na het kritische portret van Georg Brandes uit 1877 verscheen, op de vingers van één hand te tellen. Johannes Hohlenbergs biografie van 1940 is het recentste werk in dit genre. Ook heeft men altijd weinig respect gehad voor degenen die Kierkegaard vanuit een biografisch perspectief benaderden ‒ alles mocht maar juist dát niet ‒ en decennialang heeft men bijna systematisch geprobeerd om de man uit zijn werk te bannen. In elke
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 15
14-01-16 12:52
16
Inleiding
standaardintroductie wordt de privépersoon Kierkegaard, zoals dat altijd enigszins neerbuigend wordt genoemd, opgevoerd als een excentriek aanhangsel bij een geniaal oeuvre. De oorzaak hiervan is niet alleen gelegen in het feit dat Kierkegaard zich van zijn pseudonieme werken distantieerde en ook niets moest hebben van de belangstelling van de lezer voor zijn persoon: vermoedelijk was men bang dat een biografische benadering vroeg of laat tot een versimpeling zou leiden, waarbij theologische en filosofische vraagstukken op banale wijze tot verdringingen van de schrijver, tot oedipale conflicten of tot noodlottige confrontaties met een koude pispot in de nacht gereduceerd zouden worden. Deze aversie tegen een biografische benadering heeft iets paradoxaals omdat het hier juist een schrijver betreft die niet alleen al denkend en schrijvend zelf deel uitmaakte van zijn werk, maar die zich er ten volle van bewust was dat zijn ‘bestaan’ het ‘interessantste was dat enig schrijver in Denemarken ooit te bieden heeft gehad’ en dat hij daarom ‘in de toekomst gelezen en bestudeerd zou worden’. Op on-Deense, buitengewoon zelfverzekerde toon noteert hij dan ook in november 1847 in zijn dagboek: ‘… en daarom zal niet alleen mijn werk, maar juist ook mijn leven, dat intrigerende geheim van de hele machinerie, keer op keer bestudeerd worden’. Dat deze voorspelling aanvankelijk geen weerklank in de werkelijkheid vond, bewees filosoof Hans Brøchner toen hij helaas aan een bekende van hem beloofd had om een paar regels over Kierkegaards leven en persoonlijkheid te schrijven, maar overvallen werd door paniek: ‘Als we ons tot de uiterlijke gebeurtenissen beperken, valt er weinig over zijn leven te zeggen. Dat hij geboren is op 5 mei 1813, dat hij in 1830 eindexamen deed, in 1840 zijn kandidaats haalde, promoveerde in 1841 en overleed in 1855, dat zijn ongeveer de uiterlijke biografische gegevens die er zijn, en die zijn niet interessant. Zijn innerlijk leven is veel rijker, zijn persoonlijke ontwikkeling, maar die vinden hun weerklank in zijn geschriften en het beste ervan heeft hij daarin waarschijnlijk verwerkt.’ Zo schrijf je een ultrakorte biografie. Israel Levin, die jarenlang de secretaris van Kierkegaard was, benadert het probleem op een andere manier, van binnenuit, maar hij staat net zo wantrouwend tegenover Kierkegaards biografie als Brøchner: ‘Wie het leven van Søren Kierkegaard wil behandelen, moet oppassen dat hij zich niet brandt, zo vol tegenstellingen was zijn leven, zo moeilijk is het om zijn karakter te doorgronden. Hij heeft het vaak over dubbele reflectie; maar alles wat hij zei was meer dan een zevenvoudige reflectie. Hij vocht om helderheid voor zichzelf te krijgen, maar hij werd geplaagd door zeer uiteenlopende stemmingen en was zo’n gevoelsmens dat hij vaak dingen beweerde die onwaar waren, maar waarvan hij zich inbeeldde dat het de waarheid was.’
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 16
14-01-16 12:52
Inleiding
17
Deze herinnering van Levin is belangrijk, want hieruit blijkt hoe grillig het bronnenmateriaal eigenlijk is, en indirect blijkt hoe zorgvuldig Kierkegaard zijn postume wedergeboorte gepland heeft. Als je een biografie over Kierkegaard wilt schrijven, moet je je er daarom van bewust zijn dat er in diens oeuvre al een autobiografie verscholen zit. De kans dat je onbedoeld medeauteur wordt van de mythe over Kierkegaard is groot, want zijn werk geeft volop aanleiding om kritiekloos de loftrompet over zijn genie af te steken. Mijn aanpak is kritischer, historischer, minder eerbiedig. Ik heb niet alleen de grote gebeurtenissen uit het leven van Kierkegaard willen vertellen, maar ik ben ook op zoek gegaan naar de kleine voorvallen en bijkomstigheden, naar de scheuren in het graniet van zijn genie, naar de gekte die vlak onder de oppervlakte school, naar zijn intensiteit en de prijs die hij, zowel financieel al psychisch, heeft moeten betalen voor zijn maniakale geschrijf, en naar de onpeilbare ondoorgrondelijkheid van deze man, met wie je nooit helemaal klaar bent. Met dit boek beoog ik zo uitgebreid mogelijk een complexe Kierkegaard te beschrijven. Verder heb ik Kierkegaard teruggeplaatst in zijn tijd, in zijn eigen context, zodat hij niet langer ‘de enkeling’ is die we door een sleutelgat in een van de Kopenhaagse stadspoorten staan te begluren, maar zodat hij zich weer beweegt tussen de mensen die zich indertijd ook in de stad bevonden en die lang niet zo onmogelijk waren als Kierkegaard ons heeft voorgespiegeld. Daarom heb ik Kierkegaard niet alleen naar anderen laten kijken, maar ook anderen naar Kierkegaard. Ik heb met andere woorden geprobeerd om opnieuw de actieve dialoog tot stand te brengen tussen Kierkegaards leven en werk, waaruit Kierkegaard zich heeft ontwikkeld. Als je de man losmaakt van zijn werk, dan haal je ook de ziel eruit. Als er iets is wat ik wil laten zien met dit verhaal, dan is het de innige en wijdvertakte verbondenheid die er was tussen Kierkegaard, zijn werk en zijn tijd. Tot slot wil ik graag een aantal vrienden, kennissen en andere deskundigen bedanken bij wie ik tijdens het schrijven een luisterend oor gevonden heb, en die grotere of kleinere stukken van mijn manuscript hebben gelezen en van waardevol commentaar hebben voorzien. Het voert te ver om iedereen apart te bedanken voor zijn of haar inzet, daarom volsta ik met een prozaïsche, alfabetische opsomming: Søren Bruun, Niels Jørgen Cappelørn, Ulrik Høy, Jette Knudsen, Klaus P. Mortensen, Peter Tudvad, Poul Erik Tøjner, Bodil Wamberg. Dit boek is een werk van liefde, begonnen en voltooid in de late avonduren, maar de spirit van het Søren Kierkegaard Onderzoekscentrum, waar ik het geluk heb te mogen werken, is een grote inspiratiebron voor mij geweest. Ik heb
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 17
14-01-16 12:52
18
Inleiding
volop gebruik kunnen maken van de tekstverklaringen en vele commentaren die uitgewerkt zijn in verband met de nieuwe uitgave van het Verzameld werk van Søren Kierkegaards Skrifter. In het bijzonder wil ik Gads Forlag en met name Barbara Vibæk bedanken voor haar sturende mildheid, overdadige humor en engelachtige toewijding. Tot slot dank ik mijn geliefde echtgenote Synne uit het diepst van mijn hart ‒ sine qua non. Ik neem de volledige verantwoordelijkheid op me voor eventuele fouten en onvolkomenheden, zowel de feitelijke als de morele. Joakim Garff
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 18
14-01-16 12:52
Voorwoord bij deze uitgave
‘Wat ik schrijf is vooral voor de herinnering, voor de poëtische herinnering geknipt en ooit zal de tijd aanbreken dat de meisjes zullen blozen van enthousiasme als een schrijver alles zal vertellen over hoe ik mijn leven zin en betekenis wilde geven.’ Deze profetische woorden schreef Kierkegaard in een dagboek aantekening van 1846, en op die manier verbond hij zijn oeuvre en zijn persoon en maakte er een elegante, biografische strik van waar de meisjes nauwelijks van zullen blozen, maar waar volwassen mannen wellicht bleek van wegtrekken, want Kierkegaard had duidelijk geen gewone historicus voor ogen toen hij zich zijn toekomstige biograaf voorstelde, maar een ‘dichter-schrijver’, die als het ware tussen de regels door zou kunnen schilderen hoe hij zijn leven zin en betekenis wilde geven. Dit was een dwingende voorwaarde, met minder kon het niet. Ik ben schrijver noch dichter, maar volgens mij is een geslaagde biografie meer dan de som der delen, meer dan de losse feiten die je over de persoon in kwestie kunt vergaren. De kans is namelijk groter dat die persoon opnieuw het loodje legt onder de gigantische stapel materiaal dan dat hij voor de ogen van de lezer tot leven wordt gewekt. Søren Kierkegaard is echter geen biografische roman, maar een boek waarbij ik gebruik heb gemaakt van de stijlmiddelen van de roman, zonder de feitelijke gegevens geweld aan te doen. Als je hoofdpersoon ervoor kiest om rechtsaf te slaan, dan heeft het geen zin dat zijn biograaf hem verderop in de straat linksaf laat slaan, alleen omdat dat aanlokkelijk lijkt en het de biograaf de kans biedt zijn fantasie de vrije loop te laten. Wat ik met deze biografie beoog, en dit ligt in het verlengde van Kierkegaards voorspelling van 1846, is dat ik het verhaal van zijn leven wil vertellen ‒ dat ik zijn leven wil presenteren als het verhaal dat zijn leven ‒ mede ‒ was. Toen ik moest gaan snijden in het zeer omvangrijke materiaal dat Søren Kierkegaard heeft achtergelaten, was het mijn streven om het narratieve potentieel ervan naar voren te halen, zodat de levens van de personen over wie ik me ontfermde niet in brokstukken uiteen zouden vallen, maar deel uit zouden maken van een samenhangend verhaal met een kop en staart. Materiaal dat niet aan deze eis voldeed, schoof ik terzijde ‒ met een selectief gebaar dat de biograaf
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 19
14-01-16 12:52
20
Voorwoord bij deze uitgave
eigen is, en waarin zowel zijn beperking als voorrecht schuilt. Het valt niet mee om de biograaf van Kierkegaard te zijn, zoals het ook niet meevalt om de kabouter te tekenen die we in Over het begrip ironie tegenkomen, of beter gezegd niet tegenkomen. Hierin vertelt Kierkegaard dat de ironie bij Socrates net zo moeilijk is uit te beelden als het is om ‘een kabouter af te beelden met de hoed op die hem onzichtbaar maakt’. In feite is Kierkegaard zelf net zo’n kabouter met net zo’n hoed, zichtbaar en onzichtbaar tegelijk. Hij hield ervan zich te hullen in pseudonieme gewaden, hij vond het heerlijk om zijn lezers een rad voor ogen te draaien en ze van alles op de mouw te spelden. Hij schreef niet alleen om iets te verhelderen, maar ook om te verbergen ‒ bijvoorbeeld Kierkegaard. Zoals hij zigzaggend over de stoep liep, waarbij hij zijn medewandelaar nu eens tegen de huismuren aandrukte en dan weer de goot in dwong, zo bewoog hij zich ook op een grillige, krabachtige manier in zijn dagboeken, en zijn biograaf liet hij hooguit fragmenten, stijloefeningen, vage sporen, een blinde muur of helemaal niets na. Dat hij zichzelf consequent ‘dichter-schrijver’ noemt, heeft ermee te maken dat hij niet zozeer historische feiten wilde vastleggen, als wel de gedachten over de artistieke bewerking ervan; het bijzondere van een persoon, het universele karakter van een voorval of het symbolische van een bepaalde situatie. Zijn teksten leven in hoge mate bij de gratie van de enorme sensibiliteit waarmee hij als persoon gezegend was, van zijn bijzondere kijk op de wereld, van zijn stem. Zonder de feiten te fictionaliseren of te weerspreken, heb ik met Søren Kierke gaard de afstand tussen een ware geschiedenis en een goed verhaal zo klein mogelijk willen maken. Dat betekent zoals gezegd niet dat ik het historische materiaal op dezelfde luchthartige manier heb kunnen behandelen als Kierkegaard zelf deed. Hoewel ik niet de illusie koester dat een biografische presentatie louter berust op een reconstructie van historisch bronnenmateriaal ‒ was het maar zo eenvoudig! ‒ heb ik natuurlijk geprobeerd om de relevante bronnen aan te boren en dankbaar gebruikgemaakt van de bestaande en onontbeerlijke secundaire literatuur. De primaire bronnen die ten grondslag liggen aan de interpretatie die de volgende zevenhonderd bladzijden behelzen, zijn toch vooral Kierkegaards eigen geschriften ‒ zijn dagboeken en brieven en zijn uitgegeven en onuitgegeven werk. Mocht iemand daartegenin willen brengen dat Søren Kierke gaard hierdoor een subjectieve biografie is geworden, dan zal ik daar niet luidkeels tegen protesteren, maar ik wil ter verdediging wel aanvoeren dat een objectieve biografie over de denker van de subjectiviteit misschien ook niet bepaald in harmonie zou zijn met zijn onderwerp. Søren Kierkegaard is op 3 november 2000 verschenen, waarna het een aantal herdrukken heeft beleefd. Ook is het boek in verschillende talen vertaald, wat
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 20
14-01-16 12:52
Voorwoord bij deze uitgave
21
menigeen heeft verrast en niet in het minst de biograaf zelf, die zijn werk indertijd met een aanzienlijk kleiner publiek voor ogen heeft geschreven, en die nooit had kunnen bedenken dat Hongaarse lezers zich waarschijnlijk net zo weinig bij de Ronde Toren in Kopenhagen konden voorstellen als de Amerikanen bij de stad Ringkøbing en de Italianen bij de Badstuestræde ‒ wat de verschillende vertalers gelukkig op behendige wijze hebben weten te verklaren. Sinds Søren Kierkegaard het licht zag, is de nieuwe uitgave van het Verzameld werk van Søren Kierkegaard voltooid. De verwijzingen in deze uitgave van Søren Kierkegaard zijn hiermee up-to-date gebracht. Het Verzameld werk van Søren Kierkegaard heeft met zijn vele waardevolle noten, tekstverklaringen en manuscriptbeschrijvingen nieuwe niveaus en dimensies aangeboord in het onwaarschijnlijk rijke oeuvre van Kierkegaard, waar toekomstige lezers hun voordeel mee kunnen doen. Dat heeft Søren Kierkegaard ook gedaan. In dit verband wil ik graag al die vriendelijke mensen bedanken die mij in de loop der jaren correcties en voorstellen voor verbeteringen in het oor hebben gefluisterd. Zoals vermoedelijk velen weten heeft Peter Tudvad, mijn voormalige collega met wie ik jaren intensief en in goede verstandhouding heb samengewerkt, een aantal aantekeningen geplaatst bij mijn aanpak, die ik voor zover de omstandigheden dat toelieten, de biografie ten goede heb laten komen. Op de drempel van het jubileumjaar 2013 wil ik elke nieuwe lezer dankbaar verwelkomen en ik sluit me van harte aan bij de opgeruimde groet waarmee Vigilius Haufniensis, de man achter Het begrip angst, zíjn voorwoord afsloot: ‘Verder heb ik hier niets aan toe te voegen: alleen roep ik ieder die mijn mening deelt en ieder die haar niet deelt, ieder die dit boek leest en ieder die aan het voorwoord genoeg heeft, uit de grond van mijn hart toe: vaarwel!’ Joakim Garff, december 2012
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 21
14-01-16 12:52
22
1. Universiteit van Kopenhagen 2. Vor Frue Kirke 3. Gammeltorv 4. Nytorv [Kierkegaard woonde tot september 1837 in zijn geboortehuis op nr. 2 en ook van oktober 1844 tot april 1848. Het bestaat niet meer.] 5. Nørreport 6. Vesterport 7. Østerport 8. Amagerport 9. Nørregade [Kierkegaard woonde van april/oktober 1840 tot oktober 1844 op nr. 230 A (nu nr. 38) en van april
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 22
Voorwoord bij deze uitgave
1850 tot april 1851 op nr. 43 (nu nr. 35).] 10. Rosenborggade [Kierkegaard woonde van april 1848 tot april 1850 op nr. 156 A (nu nr. 9).] 11. Kultorvet [Kierkegaard woonde van eind 1839/begin 1840 tot april/oktober 1840 op nr. 132 (nu nr. 11).] 12. Klædeboderne [Kierkegaard woonde van april/oktober 1852 tot oktober 1855 op nr. 5-6 (nu Skindergade 38/ Dyrkøb 5 met zicht op de Frue Kirke).]
13. Borgerdydschool 14. Løvstræde [Kierkegaard woonde waarschijnlijk van september 1837 tot ca. juli 1838 op nr. 7. Het pand bestaat niet meer.] 15. Het huis van de familie Olsen 16. Kongens Nytorv 17. Charlottenborg 18. De Koninklijke Schouwburg 19. Rosenborg Slot 20. Amalienborg 21. Het park Kongens Have 22. Christiansborg 23. Købmagergade 24. Højbroplads 25. Frederiksberggade
26. Nygade 27. Vimmelskaftet 28. Amagertorv 29. Østergade 30. Frederiks Hospitaal 31. Vesting Kastellet 32. Blegdamsvej 33. Østerbro [Kierkegaard woonde van april 1851 tot april/ oktober 1852 op nr. 108 A (aan de kant waar de Willemoesgade uitkomt op de Østerbrogade). Het pand bestaat niet meer.] 34. Bakkehuset 35. Park Frederiksberg Have
14-01-16 12:52
Voorwoord bij deze uitgave
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 23
23
14-01-16 12:52
24
VBK_Kierkegaard_proef2.indd 24
Voorwoord bij deze uitgave
14-01-16 12:52