in de schepping. Maar hebben dieren ook een plaats in Gods verlossingswerk? Zijn er straks dieren op de nieuwe aarde? Zien we er ons geliefde huisdier terug en wat betekent
dat voor onze huidige omgang met dieren? Dit boek gaat een verantwoorde manier vanuit de christelijke geloofsleer dieper na te denken over Gods weg met dieren van
schepping tot nieuwe schepping. Hiermee betreedt hij een onontgonnen terrein.
Dr. Raymond R. Hausoul is predikant en veelgevraagd spreker. Als wetenschappelijk onderzoeker aan de ETF te Leuven richt hij zich op de thematiek van de nieuwe hemel en aarde. In 2018 verscheen zijn proefschrift over dit onderwerp.
ISBN 978 90 239 5718 8 • NUR 700
GODS TOEKOMST VOOR DIEREN
over deze vragen. De auteur gaat de uitdaging aan om op
Raymond R. Hausoul
God houdt van dieren en geeft hun een bijzondere plaats
Raymond R. Hausoul
GODS TOEKOMST VOOR DIEREN Van schepping tot nieuwe schepping
Gods toekomst voor dieren
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 1
23-01-19 15:57
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 2
23-01-19 15:57
RAYMOND R. HAUSOUL
GO DS T OEK O M S T V OO R DI ERE N VAN SCHEPPING TOT NIEUWE SCHEPPING
KokBoekencentrum, Utrecht
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 3
23-01-19 15:57
Omslagontwerp: Peter Kortleve, www.shortlife.nl Binnenwerk: Gewoon Geertje, www.gewoongeertje.nl ISBN 978 90 239 5718 8 ISBN 978 90 239 5719 5 (e-book) NUR 700 Š 2019 KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht Alle rechten voorbehouden Uitgeverij KokBoekencentrum vindt het belangrijk om op milieuvriendelijke en verantwoorde wijze met natuurlijke bronnen om te gaan. Bij de productie van het papieren boek van deze titel is daarom gebruikgemaakt van papier waarvan het zeker is dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 4
23-01-19 15:57
Inhoudsopgave Woord vooraf 7 Afkortingen 8 1 Inleiding 11 1. Omdat God van dieren houdt 11 2. Een christelijke safari-zoektocht 12 3. De Bijbel begint met Genesis 14 2 Paradijselijke toestanden 18 1. Gods majestueuze schepping 18 2. Fundament voor Gods heilsgeschiedenis 29 3 ‘Beheer en onderwerp’ 39 1. Gods opdracht aan de mens 39 2. Adams naamgeving aan de eerste dieren 46 4 De dood in het dierenrijk 57 1. Het dierenleed 57 2. De Levensboom en de vleeseters 65 5 Interactie tussen mens en dier 72 1. God maakt dierenvellen voor de eerste mensen 72 2. De mens ge- en misbruikt het dier 79 6 God redt dieren en sluit verbonden 90 1. Gods hartenleed over het kwaad op aarde 90 2. Gods verbond met dieren en mensen 100 7 God komt op voor dieren 108 1. Rust, respect en bescherming voor dieren 108 2. Verbondenheid tussen mens en dier 115 8 Gods vrede voor mens en dier 121 1. Gods vernieuwing voor de dieren 121 2. Jezus en de wilde dieren 128 9 Profetische beeldspraak en verwachting 135 1. Profetisch spreken onder de loep 135 2. Voortgang en onderbreking 141 10 Jezus, Eersteling en Beschermer 153 1. De Eersteling en de nieuwe schepping 153 2. De Messias en de bescherming van dieren 160 11 Openbaring: de schepping vernield? 165 1. Gods omgang met de schepping in Openbaring 165 2. Het verdwijnen van de zee 174
5
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 5
23-01-19 15:57
12 Dieren in de nieuwe schepping 179 1. De diepe relatie tussen mens en dier 179 2. Bijbels-theologische reflecties 185 13 Vegetarische toekomstmaaltijden 199 1. VegetariĂŤrs en de Bijbel 199 2. VegetariĂŤrs en de toekomst 210 14 Nawoord 219 Literatuurlijst 221
6
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 6
23-01-19 15:57
Woord vooraf Op een prachtige zomeravond in de zachte natuuromgeving van Zoetermeer spraken uitgever Arjen van Trigt en ikzelf in 2016 over het thema van mijn academisch proefschrift: De nieuwe hemel en nieuwe aarde. Bij het genot van een verfrissend glas rode wijn kwam toen de gedachte op om een boek te schrijven over de plaats van dieren in de huidige schepping en in de nieuwe schepping. Gemotiveerd besefte ik dat dit een uitdagend onderwerp was. Het was een onderwerp waarover in de christelijke literatuur niet veel geschreven was. Een boek dat zich richtte op Gods omgang met de dieren in de oorspronkelijke schepping, de schepping vandaag en in de toekomstige nieuwe schepping, bestond bij mijn weten niet in het Nederlands taalgebied. Aan die vaststelling is weinig veranderd, toen ik het manuscript voor dit boek afrondde. Dit boek was voor mijzelf een heerlijke ontspanning. Het was een oase waar ik me naast mijn drukke werk als predikant, onderzoeker en lector, regelmatig in kon uitleven. Het schrijven ervan vroeg een gezonde creativiteit, omdat we nieuwe paden in de christelijke geloofsleer verkennen. Tegelijk was de nodige voorzichtigheid geboden om bij het wandelen de bijbelse uitleggeschiedenis niet ongenuanceerd los te laten. Ik hoop hierin een heilzaam evenwicht te hebben gevonden. Moge het eindresultaat ervan een waardige basis vormen om nieuwe gesprekken hierover aan te moedigen in de christelijke gemeente en haar reflecties binnen de geloofsleer. Een woord van dank geldt als eerste aan Arjen van Trigt die mij de mogelijkheid gaf dit werk uit te geven bij uitgeverij KokBoekencentrum. Daarnaast ben ik dankbaar voor mijn fantastische vrienden: Els Devoldere, DĂŠborah Giampietro, Lisanne van Dam, Dimitri Vandenheede en Nathan Vanharen. Zij voorzagen allen een eerdere editie van dit boek van op- en aanmerkingen en hielpen de helderheid sterker te maken. Voor het uiteindelijke resultaat ben ik uiteraard volledig zelf verantwoordelijk. Ten slotte geldt een lief woord van dank aan mijn geweldige vrouw Belinda en mijn zonen AdriĂŤl en Ilja die mij de tijd gunden hen urenlang te boeien en te vervelen met allerlei vondsten in de zoektocht naar de dieren in Gods huidige en toekomstige schepping. Ieper, najaar 2018 Raymond R. Hausoul
7
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 7
23-01-19 15:57
Afkortingen Afkortingen bijbelboeken Gn Genesis Ex Exodus Lv Leviticus Nm Numeri Dt Deuteronomium Jz Jozua Re Rechters Rt Ruth 1Sm 1 Samuël 2Sm 2 Samuël 1Kn 1 Koningen 2Kn 2 Koningen 1Kr 1 Kronieken 2Kr 2 Kronieken Ea Ezra Ne Nehemia Es Ester Jb Job Ps Psalmen Sp Spreuken Pr Prediker Hl Hooglied Js Jesaja Jr Jeremia Kl Klaagliederen Ez Ezechiël Dn Daniël Hs Hosea Jl Joel Am Amos Ob Obadja Jn Jona Mi Micha
Na Nahum Hk Habakuk Sf Sefanja Hg Haggai Zc Zacharia Ml Maleachi Mt Matteüs Mc Marcus Lc Lucas Jh Johannes Hd Handelingen Rm Romeinen 1Ko 1 Korintiërs 2Ko 2 Korintiërs Gl Galaten Ef Efeziërs Fp Filippenzen Ko Kolossenzen 1Th 1 Thessalonicenzen 2Th 2 Thessalonicenzen 1Tm 1 Timoteüs 2Tm 2 Timoteüs Tt Titus Fm Filemon Hb Hebreeën Jk Jakobus 1Pt 1 Petrus 2Pt 2 Petrus 1Jh 1 Johannes 2Jh 2 Johannes 3Jh 3 Johannes Jd Judas Op Openbaring
Voor de bijbelvertaling en versindeling is gebruikgemaakt van De Nieuwe Bijbelvertaling (© 2004 Nederlands Bijbelgenootschap). 8
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 8
23-01-19 15:57
Andere werken Tob Tobit Jud Judit TEs Ester (Grieks) 1Mak 1 Makkabeeën 2Mak 2 Makkabeeën Wijs Wijsheid Sir Sirach Bar Baruch BJr Brief van Jeremia TDn Daniël (Grieks) Man Manasse
Bijbelvertalingen BGT GNB HB HSV LXX NB NBG NBV SV TE Vg WV
Bijbel in Gewone Taal (2014) Groot Nieuws Bijbel (1996) Het Boek (1997) Herziene Statenvertaling (2010) Griekse Septuaginta (250–50 v.Chr.) Herziene Naardense Bijbel (2014) Nieuwe Vertaling (1951) Nieuwe Bijbelvertaling (2004) Statenvertaling (1977) Telosvertaling (1982) Latijnse Vulgaat (390–405 n.Chr.) Willibrordvertaling (1995)
Bij de hoofdstuk- en versindeling is gekozen voor de indeling van de NBV, aangezien deze brede ondersteuning vindt in wetenschappelijke uitgaven van de Hebreeuwse (BHS) en Griekse tekst (NA28). Waar geen bijbelboek genoemd wordt, gaat het steeds om het boek dat eerder in de context is vermeld. Verder wordt de Godsnaam getrouw weergeven met ‘Jhwh’ en niet door ‘Here’ of iets dergelijks vervangen.
9
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 9
23-01-19 15:57
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 10
23-01-19 15:57
1 Inleiding 1. Omdat God van dieren houdt ‘In een kort stripverhaal van Casper en Hobbes steekt Casper zijn hand op in de klas. De lerares geeft hem het woord. ‘Juffrouw, ik heb een vraag over deze wiskundeles,’ zegt Casper. De lerares reageert met een vragend ‘Ja?’ Daarop gaat Casper verder: ‘Als we vasthouden aan het feit dat allen zullen sterven, wat is dan het nut om integraalvergelijkingen op te lossen?’ De juffrouw negeert de vraag. Ze roept de klas op om pagina 83 van het wiskundeboek te bekijken. Afgewezen mompelt Casper: ‘Niemand houdt van ons big picture-mensen, die graag naar het geheel kijken.’ Casper heeft inderdaad een punt. Onder christenen groeit gelukkig de laatste jaren het verlangen om opnieuw naar de christelijke geloofsleer te kijken vanuit het grotere geheel, de big picture. Hoe geven we antwoord op relevante vragen vanuit de beweging van een oorspronkelijke schepping naar een toekomstige nieuwe schepping? De vraag naar Gods weg met de dieren in de geschiedenis hoort bij die belangrijke vragen.1 Dit boek wil daartoe een aanzet geven. Het wil op een nieuwe manier nadenken over de plaats van de dieren in het scheppingsverhaal (hoofdstuk 2–3), in het drama van de eerste menselijke ongehoorzaamheid (hoofdstuk 4–5), in het verdere gevolg daarvan in de geschiedenis (hoofdstuk 5–7) en in de toekomstige voltooiing van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde (hoofdstuk 8–13). De doelstelling is niet om elke bijbeltekst waarin over dieren wordt gesproken in dit boek aan de orde te laten komen. Dat zou onmogelijk zijn in dit korte bestek. Doordat mijn eigen onderzoek vooral verbonden is met het fysieke herstel en de relatie tussen het bijbelse getuigenis van de oorspronkelijke schepping en de toekomstige nieuwe hemel en de nieuwe aarde, zal daar de aandacht naar uitgaan. In dit boek zal daardoor het thema van de toekomst en het thema van de dieren in het centrum van de aandacht staan. De laatste hoofdstukken richten zich in het bijzonder op de vraag naar de uitleg van bijbelteksten over de dierenvrede (hoofdstuk 8), de omgang met beeldspraak en het spreken over de nieuwe schepping op basis van voortgang (continuïteit) en onderbreking (discontinuïteit, hoofdstuk 9), het voorbeeld van Jezus als Eersteling van de nieuwe schepping en zijn houding tegenover de dieren (hoofdstuk 10), de omgang met 1 Vanuit een evolutionistisch ontstaansmodel wordt de mens in de wetenschappen ook tot de dieren gerekend. In dit boek verwijst de term ‘dieren’ echter niet naar de mensen, zoals die term de functionele betekenis heeft in het dagelijks taalgebruik.
11
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 11
23-01-19 15:57
de vernietigende taal van het bijbelboek Openbaring (hoofdstuk 11), de vraag of er dieren in de nieuwe schepping zijn (hoofdstuk 12) en de vraag naar de verhouding tussen het bijbels leven, de toekomst en vegetarisme (hoofdstuk 13). Wat mogen we in het licht van de bijbelse openbaring en de christelijke geloofsleer zeggen over Gods weg met de dieren? Dat is de kernvraag die ons in dit boek intensief zal bezighouden. In gemakkelijkere taal zouden we de kernvraag als volgt kunnen formuleren: Hoe gaat God met dieren om? Hebben dieren zoals mensen een plaats in Christus’ verlossingswerk? Zijn er straks dieren op de nieuwe aarde? Het antwoord op de laatste twee vragen zal luiden: dieren hebben een plaats in Christus’ verlossingswerk en er zijn straks daadwerkelijk dieren op de nieuwe aarde. Wie daar al van overtuigd is, kan meteen in hoofdstuk 12 nalezen hoe ik dat persoonlijk uitwerk. Toch besef ik dat veel lezers mijn antwoord niet zonder verdere toelichting zullen accepteren. Het gaat hier immers om vragen waar de christelijke literatuur weinig over spreekt. De wereld van de dieren is in de christelijke theologie een terra incognita – een onbekend gebied. Het is een geweldige uitdaging om op een verantwoorde manier dieper in te gaan op deze vragen en openingen te bieden tot een constructief vervolggesprek. Dat is het doel dat ik met dit boek voor ogen heb en waartoe ik de lezer van harte uitnodig. Een avontuur waarin op zoek wordt gegaan naar de dieren in Gods heilsplan. We zullen dus stapsgewijs aan dit avontuur moeten beginnen om een sterke onderbouwing te bieden aan de antwoorden die in de laatste hoofdstukken worden gegeven.
2. Een christelijke safari-zoektocht De laatste jaren is er groeiende aandacht voor het dierenwelzijn. Die aandacht is er niet alleen in de media. Ook in de theologische bezinning is er grotere aandacht dan vroeger voor de dieren en het milieu. We leven in een tijd waarin er levendig wordt nagedacht over de relatie tussen mens en dier. In kerken en op conferenties wordt er in de verkondiging meer rekening gehouden met de bijzondere zegen die God voor de dieren heeft (vgl. hoofdstuk 2 en 6). Dat betekent uiteraard niet dat er in het verleden weinig aandacht voor dieren was. Van de Griekse filosoof en wiskundige Pythagoras van Samos (±570–510 v.Chr.), de bekende ontdekker van de stelling a2+b2=c2, is bekend dat hij een groot liefhebber van dieren was. Als Pythagoras naar de markt ging, kocht hij er graag diverse levende dieren om die daarna hun vrijheid terug te geven. Dieren stonden bij hem in hoog aanzien en tijdens een barbecue zou dit wiskundige genie enkel hebben genoten van een smakelijke groenteburger. Vlees kwam er niet in zijn mond. De impact van die toenmalige keuze was zo groot in zijn omgeving dat wie eveneens geen 12
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 12
23-01-19 15:57
vlees at een ‘volgeling van Pythagoras’ werd genoemd. Doordat het woord ‘vegetarisch’ pas in de negentiende eeuw ingang vond, koos die volgeling voor een ‘Pythagoras-dieet’. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw is er een opmerkelijk sterke aandrang gekomen om verantwoord met de natuur en haar schepselen om te gaan. Velen zijn ontzet als ze horen hoe miljoenen dieren lijden door toedoen van de mens. Walvissen worden uitgeroeid omwille van ‘wetenschappelijk onderzoek’. Olifanten worden gedood om hun ivoren tanden duur te verkopen. Kangoeroes worden afgemaakt en verwerkt tot hondenvoer, sportschoenen en souvenirs voor toeristen. Haaienvinnen worden afgesneden, terwijl de dieren nog in leven zijn. Bij jonge robben wordt levend het vel afgestroopt. Chimpansees worden gevangen en in het laboratorium gebruikt en dan zwijgen we nog over de vele kippen, koeien, varkens, schapen en andere dieren die industrieel worden gemodificeerd om beter in eieren, melk en vlees te kunnen voorzien. Daarnaast zijn er verschillende indicatoren die in de richting wijzen van een naderende wereldwijde milieucrisis van ongekende proporties. Begrippen als ‘duurzame landbouw’, ‘milieuterrorisme’ en ‘bio-industrie’ zijn dan ook niet meer weg te denken uit het maatschappelijke debat. Welke rol heeft het christelijke geloof in dit alles? Vinden we in de christelijke traditie en bijbelse overleveringen aanwijzingen die ons helpen hierin onze weg te vinden? Naast de vele goede mediabronnen en diverse andere populaire en wetenschappelijke publicaties, mogen we ook een bijdrage leveren vanuit een christelijke geloofsreflectie. Dat is zeker van belang als we beseffen dat rondom ons soms de gedachte speelt dat het christelijke geloof een belangrijke oorzaak voor de milieuproblematiek is (vgl. hoofdstuk 3). Zo wordt er gedacht dat de afwijzende houding van de christelijke geloofsleer tegenover de gedachte dat alles god is (pantheïsme) of dat alles een ziel of geest heeft (animisme) mede de basis vormt van de milieucrisis. Activisten in de milieu-ethiek uiten daarom felle kritiek over ‘de christenen en hun geloof ’. Zij voelen zich gesterkt, doordat er in de christelijke geloofsleer inderdaad weinig aandacht is voor Gods visie op dieren of de natuur. Dieren mogen zich daadwerkelijk afgewezen voelen door de weinige aandacht die zij van bijbelwetenschappers ontvangen.2 De middeleeuwse theoloog Thomas van Aquino (±1225–1274) durft zelfs te stellen dat ‘een verkeerd zicht op de schepselen uitmondt in een verkeerde opvatting over God en de mensen wegleidt van God’.3 Wie vertrouwd is met het bijbelse getuigenis beseft dat dieren in de grote joods-christelijke thema’s van schepping, verbond, verlossing en 2 Olley, 2000:131. 3 Aquinas, 2009:II.3.
13
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 13
23-01-19 15:57
toekomstverwachting niet slechts een bijrol spelen. God schept landdieren en mensen op dezelfde dag, als partners naast elkaar. Noach vult zijn ark met dieren en mensen om verlossing te vinden tijdens de watervloed. Mozes spreekt in zijn onderwijs over mensen en dieren, wat de profeten volgen door in hun beschrijvende panorama’s van de toekomst evenmin de dieren uit het oog te verliezen.
3. De Bijbel begint met Genesis Het klinkt als het intrappen van een open deur als ik schrijf dat de Bijbel niet met de verlossing van Gods volk in Egypte, maar met de schepping in Genesis begint. Wie de Bijbel vanaf de eerste pagina’s leest, kan zich niet van de indruk ontdoen dat God bijzondere interesse heeft in zijn schepping. Kleurrijk wordt in de eerste twee hoofdstukken van Genesis beschreven hoe God de aarde schiep en een hof in het land Eden aanlegde. Vanaf het begin gaat Gods verlangen uit naar een aarde waarop een veelkleurigheid aan mensen zijn heerlijkheid weerspiegelt. Onze verlossing is daarvoor een onderdeel van het grote plan dat God met zijn schepping heeft. Aan het spreken over Gods genade en rechtvaardiging gaat het spreken over de schepping vooraf. De verlossing uit zich daardoor in dankbare woorden over de schepping, zoals: ‘Mijn hulp komt van Jhwh die hemel en aarde gemaakt heeft’ (Ps121:2). Schepping en verlossing horen in dit opzicht bij elkaar. Toch is het opvallend dat er in de christelijke geloofsleer voornamelijk aandacht is voor de bevrijding van Gods volk. Alle andere thema’s die we in de Bijbel tegenkomen, zoals Jezus Christus, de mens, Gods Geest, de kerk, de toekomst worden dan vooral met het thema van de verlossing en bevrijding in relatie gebracht. Dat geeft de indruk dat de Bijbel weinig geïnteresseerd is in zijn openingsthema: de schepping. Een voorbeeld daarvan vinden we bij de Duitse theoloog Walter Zimmerli. In zijn vaak herdrukte Grundriß der alttestamentlichen Theologie (‘Opzet van de oudtestamentische theologie’), komt het thema van de schepping pas in het vierde deel aan bod. De aanleiding daartoe is dat in het Oude Testament de uittocht uit Egypte het centrale oriëntatiepunt is.4 Dat is een bizarre vaststelling, waarop de Heidelbergse oudtestamenticus Rolf Rendtorff (1925– 2014) bewust de aandacht van zijn collega’s wil richten: De Hebreeuwse Bijbel begint met de schepping. Theologieën over het Oude Testament doen dat meestal niet. Hoe kan dat? Het antwoord ligt
4 Zimmerli, 1999.
14
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 14
23-01-19 15:57
voor de hand: de theologie die de verschillende auteurs van deze theologieën hebben is de oorzaak hiervan.5
De oorzaak ligt dus in het feit dat er in de christelijke geloofsleer een grote reflectie bestaat over Gods weg met de mensen en maar weinig reflectie over Gods weg met de schepping als geheel: mensenrijk, natuur, dierenrijk, sterrenstelsels enzovoorts.6 De christelijke geloofsleer wordt daardoor indirect in het bijbelse getuigenis teruggelezen, zodat het zelfs voor de oudtestamentische bijbelwetenschapper – die echt wel weet dat zijn Bijbel met Genesis 1 begint – enkel om Gods weg met de mens lijkt te gaan. De niet-menselijke wereld valt zo al te vaak buiten de radar van de christelijke en theologische bezinning. In mijn boek De nieuwe hemel en de nieuwe aarde heb ik aangetoond hoe complex en onbewust de invloed van de christelijke geloofsleer in de bijbelse reflectie doorstroomt.7 Het volstaat hier om zeven verschillende oorzaken te noemen die ertoe kunnen leiden dat de bezinning op God en de schepping in onze verkondiging op de achtergrond blijft:8 1. De gedachte dat God er vooral voor de mens is en dat dieren daarin een ondergeschikte plaats krijgen waarin ze enkel als illustratie of decor dienen. 2. De associatie van de bijbelse scheppingsverhalen met andere oude scheppingsverhalen, waarbij het bijbelse verhaal evenmin als de andere verhalen theologisch serieus wordt genomen. 3. De veronderstelling dat het thema schepping toebehoort aan de natuurwetenschappen en enkel voor controversen zorgt als dit wordt meegenomen in de christelijke geloofsleer. 4. Het feit dat kerkelijke instellingen voor de mensen zijn bedoeld en niet voor andere schepselen of voor de schepping als totaal. 5. De nadruk op de spirituele, niet-fysieke werkelijkheid van het leven en het minder op waarde schatten van de lichamelijke, fysieke werkelijkheid. 6. Een variatie aan eindtijdscenario’s, waarin God dikwijls wordt voorgesteld als Vernietiger van deze schepping en Schepper van de nieuwe schepping. 5 Rendtorff, 1992:204. 6 Kärkkäinen, 2015:59–60; Hagencord, 2008:36–37; Berkhof, 1993:487. Zie als voorbeeld van een christelijke geloofsleer die de schepping ondergeschikt maakt aan de verlossingsleer: Barth, 1945. 7 Hausoul, 2018f:357–365. 8 Vgl. Fretheim, 2005:ix–x; Wright, 1996:17.
15
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 15
23-01-19 15:57
7. Een te geringe aandacht voor het getuigenis van het Oude Testament in de theologische verkondiging. In dit boek willen we het nadenken over de schepping hoog op de agenda plaatsen. We zullen ons daarbij speciaal op de kernvraag richten: wat mogen we in het licht van de bijbelse openbaring en de christelijke geloofsleer zeggen over Gods weg met de dieren? We beginnen met de oorspronkelijke schepping en van daaruit vervolgen we het onderzoek in de richting van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. De eerste en laatste twee hoofdstukken van de Bijbel zijn namelijk met elkaar verbonden. Wat God in het begin schept, vindt zijn voltooiing in de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. Wie het visioen van de nieuwe schepping in Openbaring 21–22 leest, ontdekt een groot aantal verwijzingen naar het begin van de schepping in Genesis 1–2. Die verwijzingen brengen begin en einde van Gods schepping met elkaar in relatie. Ze tonen opnieuw dat Gods verlossing een onderdeel van het grotere geheel vormt, de big picture. Wat God in zijn verlossing doet, staat in relatie met de schepping. Theologen typeerden de verlossingstijd tussen Genesis 1–2 en Openbaring 21–22 daarom als ‘voortdurende schepping’ (creatio continua). Ook in zijn verlossingswerk brengt God immers nieuwe dingen tot stand. Zo getuigt Jezus tegenover de geleerde Nicodemus van een nieuwe geboorte (Jh3:3) en schrijft Paulus dat wie in Christus is, een nieuwe schepping is (2Ko5:17). Doordat deze nieuwe dingen in de verlossingstijd gebruikmaken van iets wat al bestaat, gebruiken sommigen liever niet de term ‘schepping’. Het gaat namelijk niet om iets wat radicaal nieuw is. Ze spreken dan over Gods voorzienigheid en gebruiken de term ‘schepping’ alleen voor iets volledig nieuws.9 De Bijbel maakt dit onderscheid echter niet. Termen uit de eerste schepping komen in de verlossingstijd en bij de realisatie van de nieuwe schepping terug. Vooral de profeet Jesaja doet dit graag. Zo ‘schiep’ God Israël in de geschiedenis (Js43:1–2), zoals God ook de eerste schepping ‘schiep’ (Gn1:1). God ‘vormde’ het volk, evenals God Adam en de dieren ‘vormde’ (Js45:11; Gn2:7,19). God kondigt de verlossing van Israël aan als iets ‘nieuws’ (Js42:9) en typeert de verlossing van de hele schepping (mensen, dieren en land) als iets ‘nieuws’ (Js43:19). Jeremia handhaaft dit taalgebruik eveneens en noemt de liefde van een man voor een vrouw iets ‘nieuws’ (Jr31:22).10 God blijft ook hierin de Schepper en wordt niet gedegradeerd tot een Manager van de oorspronkelijke schepping. Het verlossende werk is een speciale dimensie van Gods handelen als Schepper. 9 Gunton, 1998:88–89; Westermann, 1994:175. 10 Anderson, 2005:179–194.
16
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 16
23-01-19 15:57
Heden en toekomst zijn niet volledig door het verleden bepaald. God brengt nieuwe dingen in deze schepping tot stand. Ook de dieren zijn voor God hierin belangrijk en maken deel uit van het grote plan dat God voor zijn schepping heeft. Maar hoe zag die oorspronkelijke toestand van de schepping eruit toen God de dieren in Genesis 1 schiep?
17
18128 Gods toekomst voor dieren.indd 17
23-01-19 15:57
in de schepping. Maar hebben dieren ook een plaats in Gods verlossingswerk? Zijn er straks dieren op de nieuwe aarde? Zien we er ons geliefde huisdier terug en wat betekent
dat voor onze huidige omgang met dieren? Dit boek gaat een verantwoorde manier vanuit de christelijke geloofsleer dieper na te denken over Gods weg met dieren van
schepping tot nieuwe schepping. Hiermee betreedt hij een onontgonnen terrein.
Dr. Raymond R. Hausoul is predikant en veelgevraagd spreker. Als wetenschappelijk onderzoeker aan de ETF te Leuven richt hij zich op de thematiek van de nieuwe hemel en aarde. In 2018 verscheen zijn proefschrift over dit onderwerp.
ISBN 978 90 239 5718 8 • NUR 700
GODS TOEKOMST VOOR DIEREN
over deze vragen. De auteur gaat de uitdaging aan om op
Raymond R. Hausoul
God houdt van dieren en geeft hun een bijzondere plaats
Raymond R. Hausoul
GODS TOEKOMST VOOR DIEREN Van schepping tot nieuwe schepping