Wordt je kind slimmer als je regelmatig een koptelefoon op je zwangere buik zet? Wat doet een tweetalige opvoeding met de hersenen van een vijfjarige? Verschilt het brein van een moeder van dat van een vader? En waarom nemen pubers toch altijd van die grote risico’s?
nu r 770 ko smo s u i tg evers u t re c h t /a n t w e rpen
GODDARD_Babybrein_omslag.indd 1
9 789021 575391
Brein in aanbouw
In Brein in aanbouw neemt dr. Marcia Goddard je mee op een chronologische reis door het brein. Van foetus tot kleuter en van puberbrein tot volwassen verstand: iedere stap in de ontwikkeling van onze hersenen komt aan bod. Op humoristische en toegankelijke wijze legt de neurowetenschapper uit hoe ons brein werkt en waarom het zo werkt. Niks gortdroge informatie of saaie lappen tekst; dit boek geeft antwoorden op vragen die je écht interessant vindt.
Dr. Marcia Goddard
Laat je verrassen en verbazen door de hersenen van je kind – en die van jezelf!
Dr. Marcia Goddard
Brein in aanbouw Hersenontwikkeling van foetus tot volwassene
ko smo suitg evers.nl
27-03-20 14:18
Inhoudsopgave
VOORWOORD 9 HOOFDSTUK 1 Z W A N G E R S C H A P S Z A K E N 13
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
Cravings en misselijkheid 14 Zwangerschapsdementie 17 Meezwangeren 24 Muziek luisteren 27 Hoe ontstaat het brein? 32 Baby in beweging 35 1.6 Afwijkingen zien in het babybrein 37 MRI, fMRI en resting-state fMRI 38 Oorzaak of gevolg? 40 Genetische kwetsbaarheid en omgevingsfactoren 42
HOOFDSTUK 2 BABYBREINTJES 45
2.1 Motorische ontwikkeling in het eerste jaar 46 Dubbele hersenpan 47 Aanleggen van verbindingen 48 Het model van William T. Greenough 50 2.2 Cognitieve ontwikkeling in het eerste jaar 53 De Strooptaak 54 Herinrichting van de hersenen 55 2.3 Sociale ontwikkeling in het eerste jaar 56 Hechting en agency 59 Het effect van ouderlijk smartphonegebruik 61 Joint attention 64 Biological motion versus non-biological motion 67 Slaap 72 2.4 Het moederbrein 75 Actieve hersengebieden 76 Theory of mind en cognitieve empathie 78 Postnatale depressie 79 2.5 Het vaderbrein 83 Ouderschapshersennetwerk 84 Verschillen tussen vaders en moeders 85 2.6 Opvoedadviezen 87 HOOFDSTUK 3 P E U T E R P E R I K E L E N 91
3.1 Motorische ontwikkeling tot vier jaar 92 Dynamic systems-theorie 94
Spiegelneuronen 96 De motorische homunculus 97 3.2 Cognitieve ontwikkeling 100 Taalontwikkeling 100 Broca’s en Wernickes hersengebieden 102 Taalspurt 105 Tweetaligheid 107 Ontwikkeling van het geheugen 110 3.3 Sociale ontwikkeling 113 Fantasiespel 114 Peuterpuberteit 116 Stranger danger? 119 HOOFDSTUK 4 B A S I S S C H O O L B E L E V E N I S S E N 123
4.1 Motorische ontwikkeling 124 Visuomotorische vaardigheden: rekenen en schrijven 124 4.2 Cognitieve ontwikkeling 126 Lezen 127 Schrijven 130 Rekenen 132 4.3 Leren leren 137 Schoolprestaties toetsen 138 Sociaaleconomische status en schoolprestaties 140 IQ-tests 143 Wat is intelligentie? 144
4.4 Sociale ontwikkeling 147 Theory of mind 147 Nature en nurture 150 Vriendschap 152 4.5 De sugar rush 155 4.6 Schermtijd 162 HOOFDSTUK 5 A D O L E S C E N T E A V O N T U R E N 167
5.1 Motorische ontwikkeling 168 5.2 Cognitieve ontwikkeling 169 Executieve functies 170 Inhibitie 174 Werkgeheugen 177 Cognitieve flexibiliteit 178 Executieve functies in het brein 180 Executieve functies op school 184 Leermotivatie en -prestaties 186 Intrinsiek versus extrinsiek 187 Self-determination theory 188 5.3 Sociale ontwikkeling 197 Theory of mind 197 De impact van hormonen 199 Risicovol gedrag 201 Een model voor adolescente hersenontwikkeling 202 Dankwoord 205 Geraadpleegde literatuur 209
Voorwoord
G
efeliciteerd, je krijgt een kind! Vanaf nu ga je je zorgen maken en dat gaat nooit meer over. Heerlijk vooruitzicht, niet? Zwanger zijn is doodeng en fantastisch tegelijk. Net als een kind opvoeden. Doe je het wel goed? Hoe doen andere ouders het? Waarom kan mijn kind nog niet rollen en dat van mijn vriendin wel? Leert het mijne wel snel genoeg lopen? Waarom kunnen al haar klasgenootjes al tot 100 tellen en mijn dochter nog niet? Hoe leert zo’n schepseltje eigenlijk nieuwe dingen? Kreeg je er maar een gebruiksaanwijzing bij… Helaas, die is er niet. En daar kan ik je ook niet aan helpen. Ik ben neurowetenschapper en moeder van twee jongens, maar de helft van de tijd doe ik ook maar wat. Toen mijn oudste anderhalf was, kwam ik er na vijf minuten lopen pas achter dat ik vergeten was hem zijn schoenen aan te doen. ‘Laat ze niet op hun hoofd vallen en geef ze af en toe wat te eten’: dat zijn mijn in-
9
structies voor onze oppas. Maar door mijn werk als neurowetenschapper kan ik wel wat vertellen over hoe kinderen zich ontwikkelen, hoe ze leren, wat er allemaal in dat koppie gebeurt en hoe je daarop kunt inspelen. En ik kan hopelijk wat mythes doorprikken. Maakt suiker je kind druk? Wordt het slimmer van luisteren naar klassieke muziek? En wat zeggen die Citoscores nou ĂŠcht?
10
Dit is dus geen opvoedboek. En het is ook geen uitputtend overzicht van alles wat we weten over de hersenontwikkeling van kinderen. Ik wil geen opvoedboek schrijven en ik kan de ruim 3,5 miljoen artikelen die geschreven zijn over hersenontwikkeling niet allemaal oplepelen. Wel geef ik je met dit boek een inkijkje in de relatie tussen wat er gebeurt in de ontwikkelende hersenen en hoe zich dat vertaalt naar gedrag. Ouders vragen me er vaak naar en als we begrijpen hoe onze hersenen werken, helpt het ons om te begrijpen waarom kinderen doen wat ze doen. En misschien ook wel waarom wij destijds deden wat we deden. We zijn immers zelf ook ooit kind geweest. Ik weet niet hoe het met jullie zit, maar van een groot deel van mijn puberteit vraag ik me regelmatig af waarom ik in hemelsnaam dacht dat de beslissingen die ik toen nam de juiste waren. In dit boek neem ik je mee op een chronologische reis door het brein. Een reis die begint op het moment dat de
vrouw zwanger raakt. Wat gebeurt er in haar hoofd? Bestaat zwangerschapsdementie echt, of is het een fabeltje? Zwangert de vader echt mee? En zo ja, hoe werkt dat dan? Hoe ontwikkelt dat minibreintje zich voor de geboorte? En dan is er het moment van de bevalling en de prachtige, verschrikkelijke, emotionele, angstaanjagende jaren die daarop volgen. Van basisschool tot eindexamen, dat brein nemen ze altijd met zich mee. De neurowetenschap en psychologie bieden wonderbaarlijk nuttige inzichten die perfect toepasbaar zijn in het dagelijks leven, maar nog veel te vaak in studieboeken en universiteiten blijven hangen. Jammer! Want de wetenschap is zรณ mooi. En hoewel ik de eerste ben die zal toegeven dat het over tien jaar misschien allemaal weer anders is, geef ik je graag een inkijkje in de kennis van nu en hoop ik je, net als ik, een beetje verliefd te kunnen maken op ons brein.
11
Mijn oudste zoon wordt nog altijd intens gelukkig van een beker chocomel
Hoofdstuk 1 Zwangerschapszaken
Z
wanger worden is bijna altijd leuk. Zwanger zijn daarentegen… Die roze wolk waar ze het altijd over hebben is aan mij voorbijgegaan tijdens mijn twee zwangerschappen. Doffe ellende vond ik het. Tijdens mijn eerste zwangerschap dronk ik ongeveer twee liter chocomel per dag. Geen grap. Dat was de reden dat ik al vrij vroeg doorhad dat er iets aan de hand was. Gezien de hoeveelheid calorieën en suikers in chocomel zal het geen verrassing zijn dat ik tijdens mijn eerste zwangerschap zo’n 35 kilo aankwam. En ik weet niet of er een causaal verband is, maar mijn oudste zoon wordt nog altijd intens gelukkig van een beker chocomel bij zijn ontbijt (geen zorgen, suikermaffia, dat doen we niet elke dag). Ook tijdens mijn tweede zwangerschap kwam ik flink aan en voelde ik me het grootste deel van de tijd een gestrande walvis. En waar ik de eerste keer redelijk goed wegkwam qua misselijkheid was het
13
de tweede keer om te janken. De eerste drie maanden kon ik amper werken en de rest van mijn zwangerschap moest ik mezelf elke ochtend bij elkaar rapen om überhaupt uit bed te komen. Ik vond zwanger zijn dus niet zo heel erg tof. Ik heb vriendinnen en collega’s die totaal andere ervaringen hadden. Van probleemloze roze wolken tot volledige uitputting en ziekenhuisopnames. Door die variatie in ervaringen ging ik me afvragen waar al die symptomen nou vandaan komen. Gekke cravings, misselijkheid, zwangerschapsdementie, vaders die meezwangeren: wat zegt de wetenschap over deze symptomen? En hoe zit het met de baby zelf? Hoe ontwikkelt zo’n kinderbreintje zich in de baarmoeder? Deze zaken komen aan bod in dit eerste hoofdstuk.
1.1 C R A V I N G S E N M I S S E L I J K H E I D
14
Ik wil niet onnodig met allerlei Engelste termen smijten, maar cravings omschrijft het gevoel dat je kunt hebben tijdens je zwangerschap een stuk beter dan het Nederlandse ‘vreetbuien’. Zwangere vrouwen die last hebben van cravings doen meer dan alleen maar onbegrensd hun mond vol proppen. Ze willen vaak heel specifieke dingen eten (of juist niet eten). Vreetbui dekt de lading dus niet. En bij het doornemen van de literatuur rondom dit onderwerp
Hoofdstuk 2 Babybreintjes
E
n toen was je kindje daar. De bevalling sla ik in dit boek even over. Niet omdat er niets over te vertellen valt, er is genoeg onderzoek gedaan naar het hoe en wat van bevallen. Ik denk alleen niet dat het zinvol is om je te bombarderen met wetenschappelijke bevindingen die waarschijnlijk helemaal niet op jou van toepassing zijn. Ten eerste omdat elke bevalling anders is (mijn eerste duurde vijf dagen, mijn tweede twintig minuten) en ten tweede omdat je misschien wel een man bent. Waar ik het wel heel graag over heb, is wat er gebeurt nรก de bevalling. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van wat we weten over het brein na de geboorte. Dat van de baby, dat van de moeder en dat van de vader. Ik begin met het eerste levensjaar van de baby: van weerloos wurmpje tot kruipende kwebbelaar.
45
2.1 M O T O R I S C H E O N T W I K K E L I N G I N H E T EERSTE JAAR
46
In het eerste jaar van ons leven ontwikkelen we ons zo ongelooflijk snel, dat het lastig is een overzichtelijk geheel te maken van alle beschikbare informatie. Van geboren worden en helemaal niets kunnen, behalve drinken, luiers volpoepen in alle kleuren van de regenboog en huilen om te laten weten dat we iets willen, tot (beginnen met) lopen, praten en zelfstandig eten. Het brein is dusdanig complex dat het onmogelijk is om elke mijlpaal te koppelen aan ÊÊn specifiek gebied. De structuur en het functioneren van de hersenen veranderen gigantisch gedurende de jeugd. Tegelijkertijd zien we ook dat de vaardigheden van kinderen, zowel cognitief als sociaal-emotioneel en motorisch, zich ontwikkelen. Dat roept de vraag op of het mogelijk is om logische en betrouwbare verbanden te vinden tussen veranderingen in het brein en veranderingen in cognitie (denkvermogen) en gedrag. We weten inmiddels dat ontwikkeling geen lineair proces is, het gaat niet geleidelijk over van de ene naar de andere fase. Ontwikkeling verloopt met sprongen en die zijn niet voor iedereen gelijk. Zo beginnen de meeste (zich normaal ontwikkelende) baby’s tussen de 10 en 18 maanden met lopen. Dat is een marge van 8 maanden, wat best veel is en toch als compleet normaal wordt gezien. Een kind dat met 10
2.4 H E T M O E D E R B R E I N
Het kinderbrein is niet het enige ontwikkelende brein vlak na de geboorte. Ook het brein van de moeder verandert aanzienlijk in deze periode. Ik merkte het zelf voornamelijk in mijn kijk op leven en dood. Voor Christian geboren werd was ik, heel eerlijk, wat de dood betreft vrij egoïstisch. Er was niemand voor wie ik bereid zou zijn mijn leven te geven. En toen was daar Christian. Vanaf de eerste seconde dat ik hem in mijn armen kreeg, wist ik dat er werkelijk niets was wat ik niet voor hem over had, inclusief mijn eigen leven. Dit soort fundamentele ‘oermoedergevoelens’ blijken gerelateerd te zijn aan veranderingen in het brein na de bevalling. Zo weten we uit onderzoek dat positieve moedergevoelens gerelateerd zijn aan een toename van grijze stof in: • de hypothalamus (waar belangrijke hormonen aangemaakt worden); • de amygdala (essentieel voor bepalen van de emotionele relevantie van de wereld om ons heen); • de nucleus accumbens (het beloningscentrum in ons brein); • de substantia nigra (waar dopamine geproduceerd wordt, een chemische stof betrokken bij motivatie).
75
De substantia nigra wordt daarnaast bij moeders ook actiever in reactie op het zien van kindgerelateerde dingen. Die activatie is weer gelinkt aan positieve moedergevoelens en interacties tussen moeder en kind.
76
Actieve hersengebieden De amygdala komt keer op keer naar boven drijven als het kerngebied voor moederschap. De structuur ervan verandert aanzienlijk tijdens de zwangerschap. Zogenaamde letselstudies, waarbij het effect van hersenbeschadiging op gedrag onderzocht wordt, tonen
Wordt je kind slimmer als je regelmatig een koptelefoon op je zwangere buik zet? Wat doet een tweetalige opvoeding met de hersenen van een vijfjarige? Verschilt het brein van een moeder van dat van een vader? En waarom nemen pubers toch altijd van die grote risico’s?
nu r 770 ko smo s u i tg evers u t re c h t /a n t w e rpen
GODDARD_Babybrein_omslag.indd 1
9 789021 575391
Brein in aanbouw
In Brein in aanbouw neemt dr. Marcia Goddard je mee op een chronologische reis door het brein. Van foetus tot kleuter en van puberbrein tot volwassen verstand: iedere stap in de ontwikkeling van onze hersenen komt aan bod. Op humoristische en toegankelijke wijze legt de neurowetenschapper uit hoe ons brein werkt en waarom het zo werkt. Niks gortdroge informatie of saaie lappen tekst; dit boek geeft antwoorden op vragen die je écht interessant vindt.
Dr. Marcia Goddard
Laat je verrassen en verbazen door de hersenen van je kind – en die van jezelf!
Dr. Marcia Goddard
Brein in aanbouw Hersenontwikkeling van foetus tot volwassene
ko smo suitg evers.nl
27-03-20 14:18