• • • • • • • • • • • • •
Groeiwijze (boom, struik, klimmer) Vindplaats Afbeelding op foto Bouw (stam, takken, kroon) Bladstand Bladvorm Hoogte Bloeitijd Bloemkleur Bloemvorm Vruchten Belangrijke details Nederlandse en wetenschappelijke naam
Alle belangrijke kenmerken overzichtelijk in beeld! In deze handige veldgids vind je ruim 350 soorten bomen en struiken. Elke soort wordt beknopt en overzichtelijk besproken: • • • • • •
ingedeeld naar naald- en loofbomen, struiken en klimplanten, heldere foto’s voor snelle herkenning, duidelijke tekeningen met alle details over blad, bloei en vruchten, snelle informatie over waar je ze kunt vinden, puntsgewijze informatie over belangrijke kenmerken, bijzondere wetenswaardigheden, zoals de naamgeving of het gebruik van hout of vruchten.
KOSMOS UITGEVERS UTRECHT ⁄ ANTWERPEN
De symbolen Boom of struik met naald- of schubvormige bladeren Boom of struik met enkelvoudige, platte bladeren en een gladde bladrand Boom of struik met enkelvoudige, platte bladeren met een bladrand die gekarteld, getand of gezaagd is Boom of struik met gelobde bladeren Boom of struik met samengestelde bladeren die uit meerdere afzonderlijke blaadjes bestaan Kenmerken in het kort is de hoogte van de boom of struik in meters (m), meestal als maximale groeihoogte. geeft de maand aan waarin de boom of struik bloeit in zijn natuurlijke verspreidingsgebied. Bij nietinheemse soorten is dat de bloeitijd in Europese tuinen en parken.
SPOHN
Een complete gids in handig zakformaat, dus gemakkelijk mee te nemen.
Welke boom is dat?
Wat kun je in de beschrijvingen vinden om te bepalen welke boom of struik je ziet?
Welke boom is dat? ANWB Bomengids
35
Meer dan bomen en struiken uit Europa
WWW.KOSMOSUITGEVERS.NL
Kosmos ANWB boom cover.indd 1
19-02-19 12:34
ANWB Bomengids
Welche Baume 2018 NEW.indb 2
21-02-19 16:1
Welke boom is dat? Hoe is de bladzijde opgebouwd? 4 Hoe determineer ik bomen en struiken? 6 Kenmerkende groeiwijzen herkennen 6 De bouw van een boom 7 Het blad van bomen 8 Hoofdvormen van bloemen 10 Hoofdvormen van vruchten 12 De betekenis van bomen 14 De bomen en struiken Naaldbomen
18
Loofbomen
58
Struiken
160
Houtige klimplanten
236
Register van bomen en struiken
246
3
Welche Baume 2018 NEW.indb 3
21-02-19 16:1
Hoe is de bladzijde opgebouwd? Gebruik van dit boek Bij elke beschreven boom of struik vind je informatie over de vindplaats en interessante feiten over de toepassing ervan, de historie en de biologie. Informatieve afbeeldingen met opmerkingen over de belangrijke kenmerken vergemakkelijken de herkenning. De grote hoofdfoto laat de typerende verschijningsvorm van de boom zien. Bij veel struiken, die qua groeiwijze vaak op elkaar lijken, geeft de hoofdfoto een kenmerkend fragment van de struik. Verdere illustraties geven andere veelzeggende details die voor de determinatie van belang zijn. In de marge vind je in woord en beeld meer over vindplaats en belangrijke kenmerken; ook is hier een typerend blad afgebeeld. Bij bomen en struiken die een eigen bladzijde hebben gekregen, kun je met het kadertje ‘Wist je dit?’ nog wat interessants over de soort in kwestie aan de weet komen.
Hoogte: bovengronds gedeelte in meters Maandaanduiding: hoofdbloei. Wetenswaardigheden Hier staat interessante en uiteenlopende informatie over onder andere toepassing, geschiedenis, medisch gebruik en biologie. De kleine illustraties halen details naar voren die voor de determinatie van belang zijn. Het kan daarbij bijvoorbeeld om bloemen, vruchten of de schors gaan. De bijbehorende legenda licht de typerende kenmerken toe.
Witte paard
Aesculus hippoc
astanum
H 15–25 m apr il–mei
In Duitsland pla nte boom al sinds 164 n tui 6 groeide hij alleen aan. in park Tegenwoordig is hij rijke kroon de typ met ische ‘c In tijden van no od ontbit zaden en haalde er De Turken voerde bakoli n de zad paarden (naam !). Tegenwo ze om wild bij te voeren. O middelen tegen zwakke ad ‘zware benen’ bev atten ext kastanjes.
ron top van de kroo
n afgerond
Een grote foto geeft een goede indruk van de boom in zijn geheel. Bij de struiken gaat het om de hele struik of om een karakteristieke uitsnede. De bijschriften belichten belangrijke kenmerken.
4
Welche Baume 2018 NEW.indb 4
21-02-19 16:1
Nederlandse naam Wetenschappelijke naam (familieverband)
itte paardenkast
ulus hippocastanu
25 m apr il–mei
m (Paardenkast
anje
anje)
itsland planten tuiniers deze m al sinds 1646 tot 2 cm grote aan. In het begin bloemen de hij alleen in parken en alleeën . woordig is hij me wit met een t zijn schaduwgele of rode roon de typische ‘caféterrasboom tekening ’. en van nood on tbitterde men de en haalde er bak olie en meel uit . ken voerden de opgaande, zaden al aan de kegelvormige n (naam!). Tegenw oordig dienen bloeiwijze wild bij te voeren . Ook geneesen tegen zwakk e aderen en enen’ bevatten extracten uit zeer stekelig s.
Vindplaats In het wild op de Balkan. In Midden- en West-E uropa aangeplant lan gs ten, pleinen, in straparken. De zaden vallen in tember of oktobe sepr af. > uitlopende bla deren dicht wollig behaard > knoppen voo ral aan het eind van de win ter erg kleverig > populaire ‘caf éterrasboom’
ronde, tot 6 cm
n de kroon afge
rond
grote doosvrucht
Vindplaats Hier vind je het oorspronkelijke leefgebied van de boom of struik. Bij in Europa inheemse houtige gewassen wordt ook nog de habitat en de verspreiding over Europa vermeld. Bij soorten die niet inheems zijn in Europa is aangegeven waar de boom of struik in kwestie bij voorkeur wordt aangeplant. Verder komt een typerend detail van de boom of struik aan bod dat op de kleine foto is afgebeeld. Belangrijke details Bondige en interessante informatie over bijvoorbeeld status, verspreiding of toepassing.
blad hand vormig gedeeld zaad donkerbruin , glanzend kroon breed
57 tot 20 cm lang, onge steelde blaadjes
blaadjes in het boven ste derde deel het breedst
155
takken afstaand , twijgen oudere bomen iets over hangend
Wist je dit?
De bladeren heb ben vaak bruine vlek ken waarin bij teg enlicht kleine larfjes te zien zijn. Het gaat hier om de larven van de kastanjemineerm ot, een vlindertje dat in 1984 voor het eerst werd waargenomen in Europa en zich sindsdien sterk hee ft uitgebreid.
Blad Toont een karakteristiek blad en wijst op belangrijke kenmerken in en op het blad. Kleurencode Elk van de vier hoofdgroepen is met een voor die groep karakteristieke kleur aangegeven (zie ook binnenkant omslag). Symbool Deze pictogrammen maken een verdere verdeling binnen de bladvorm mogelijk (zie ook binnenkant omslag). Kader Het kader Wist je dit? bevat, vaak met foto, een bijzonder feit over de boom of struik in kwestie. Soms wordt er ook een belangrijke, verwante soort aangestipt.
5
Welche Baume 2018 NEW.indb 5
21-02-19 16:1
Hoe determineer ik bomen en struiken? Kenmerkende groeiwijzen herkennen De houtige gewassen zijn in dit boek in hoofdgroepen ingedeeld naar naald- en loofbomen en naar groeiwijze. Deze groepen zijn aan de hand van de kleurencode snel terug te vinden. De groeiwijze is meestal al van veraf te herkennen.
Die geeft een eerste indruk van de boom en zorgt op die manier ook voor de eerste ruwe determinatie. De bomen met eenzelfde groeiwijze hebben gemeenschappelijke basiskenmerken:
esdoorn spar
Naaldbomen hebben een hoofdstam en meestal een groen blijvende kroon die vaak kegelvormig is.
Loofbomen hebben een hoofdstam en een ’s winters meestal kale, vaak ronde of onregel matige kroon.
blauweregen
hazelaar
Struiken vormen vanaf de grond meerdere, vaak even sterke stammen.
Klimplanten groeien niet vanzelf rechtop, maar hebben een steuntje nodig waar ze zich aan kunnen vasthouden of omheen slingeren.
6
Welche Baume 2018 NEW.indb 6
21-02-19 16:1
De bouw van een boom Voor de determinatie is het belangrijk om de karakteristieke bouw van een houtig gewas te herkennen. De boom kan hiervoor in enkele delen worden onderscheiden: uit het onderaardse wortelgestel groeit de stam rechtstreeks uit de grond. Die kan over de hele lengte van de boom doorlopen tot in de top, zich vlak boven de grond splitsen in
meer dan ĂŠĂŠn, ongeveer even sterke stammen, of een enkele stam van een bepaalde lengte blijven. De stam vertakt zich tot een of meerdere gesteltakken die zich vertakken tot twijgen. Gesteltakken en twijgen samen vormen de kroon, waarvan de top de kruin wordt genoemd.
kruin
kroon
twijg gesteltak
stam
7
Welche Baume 2018 NEW.indb 7
21-02-19 16:1
Hoe determineer ik bomen en struiken? Het blad van bomen Bladkenmerken behoren tot de belangrijke herkenningstekenen van een boom. De hoofdgroepen in dit boek zijn dan ook verder onderverdeeld aan de hand van vijf symbolen, die zich in de kleurenbalk bevinden. Deze symbolen geven de verschillende bladvormen en de bladrand aan. Behalve het uiterlijk van een enkel blad (bladvorm) kan voor de determinatie ook nog de plaatsing van het blad aan de takken van belang zijn (bladstand).
4 verschillende bladstanden De bladeren kunnen volgens een paar basisstanden aan de takken zijn geplaatst. Voor de determinatie is het bijzonder handig om deze te kennen. Bekijk daarvoor niet het uiteinde van een takje, maar een wat lager zittend takdeel. In de meeste gevallen staan de bladeren op een van de volgende manieren langs de takken:
1 verspreid laurier
Blad
bladschijf bladrand
2 tegenoverstaand wilde liguster
3 in bundeltjes Libanonceder nerven
bladsteel
4 in kransen jeneverbes
8
Welche Baume 2018 NEW.indb 8
21-02-19 16:1
5 bladvormen De 5 symbolen zijn op de betreffende bladzijden terug te vinden in de kleurenbalkjes. 1. naald- of schubvormige bladeren
4. enkelvoudige, platte bladeren met gekartelde, getande of gezaagde bladrand rand gezaagd vogelkers
naalden sitkaspar
rand gekarteld schijnbeuk
schubben Italiaanse cipres
rand getand hulst
2. gelobde bladeren gelobde bladrand zomereik
drielobbig blad Montpelieresdoorn
3. enkelvoudige, platte bladeren met gladde bladrand eirond beuk
hartvormig judasboom
lancetvormig peperboompje
5. samengestelde bladeren even geveerd mastiekboom
oneven geveerd walnoot
dubbel geveerd zijdeboom
drietallig bittersinaasappel
handvormig gedeeld witte paardenkastanje
9
Welche Baume 2018 NEW.indb 9
21-02-19 16:1
Welche Baume 2018 NEW.indb 16
21-02-19 16:1
De bomen en struiken
Welche Baume 2018 NEW.indb 17
21-02-19 16:1
Zilverspar
mannelijke bloemen aan de scheuttoppen
Abies alba (Dennenfamilie) H 30–50 m mei Vindplaats Bossen in de bergen van Middenen Zuid-Europa, vaak samen met de fijnspar (blz. 25) of de beuk (blz. 60). Kenmerkende, lichtgrijze schors. >> kan wel 600 jaar oud worden >> wortelt heel diep >> levert harsvrij hout
Voor kruidige dennenhoning bezoeken bijen niet de bloemen van de bomen, maar verzamelen de suikerhoudende afscheiding van diverse op dennen en sparren levende luizensoorten. De zilverspar gaat de laatste 200 jaar sterk achteruit. Het was een van de eerste boomsoorten die ten prooi is gevallen aan de gevolgen van de toenemende luchtvervuiling top bij jonge en werd daarmee het bekendbomen spits, bij oudere rond ste slachtoffer van de ‘zure regen’. bloeiwijze smal kegelvormig
top rond of ingekeept achterkant met 2 witte strepen
voorkant glanzend donkergroen
vrouwelijke bloeiwijze kegelvormig, opstaand
naalden buigzaam, tot 3 cm lang
18 takken horizontaal, vaak ongelijk van lengte
kegels rechtop, circa 10 cm lang schubben met smalle top
naalden zijwaarts gericht, daardoor vlakke loten
Wist je dit? De kegels die je in het bos op de grond vindt, zijn nooit sparappels. Die vallen als ze rijp zijn vanzelf van de boom: alleen de rijpe schubben belanden op de grond, de spil blijft aan de tak zitten.
Welche Baume 2018 NEW.indb 18
21-02-19 16:1
Griekse zilverspar Abies cephalonica (Dennenfamilie) H 20–35 m mei
De Griekse zilverspar wordt op zijn natuurlijke standplaats alleen door de mens bedreigd. Niet alleen bosbranden, maar ook het intensieve toerisme en de lichtvervuiling schaden de boom. Hij is dan ook opgenomen op de wereldomvattende lijst van bedreigde boomsoorten. In Griekenland zijn er inmiddels ook reservaten om de boom te beschermen. stam bovenaan vaak gegaffeld met ongelijkmatig uitstaande takken groeiwijze eirond tot breed kegelvormig
kegels opstaand, tot 14 cm lang
schubben met omgeslagen toppen
Vindplaats In het wild in bossen in de Griekse bergen. Elders in Europa als park- en sierboom. Schors met talloze plaatjes. >> voorjaarsuitlopers vorstgevoelig >> verdraagt zomerse droogte >> wordt ook als kerstboom geteeld scherpe punt
naalden stijf, tot 3,5 cm lang
achterkant met 2 smalle witte strepen
naalden rondom ingeplant
19
Coloradozilverspar Abies concolor (Dennenfamilie) H 20–30 m mei–juni
Wie een keer in Californië kerst heeft gevierd deed dat vermoedelijk onder een Coloradospar. Hij wordt daar speciaal aangeplant om aan de grote vraag naar deze als kerstboom geliefde soort te kunnen voldoen. De schors van jonge bomen krijgt vaak bulten met daarin een geurige, transparante hars. Laboranten gebruigroeiwijze kegelvormig ken deze hars als glaasje om objecten voor onderzoek onder de microscoop takken vast te zetten. staan kegels opstaand, cilindrisch, 7-14 cm lang schubben zonder punt
Vindplaats Inheems in Noord-Amerika. In Europa in parken en tuinen. Naalden meestal typerend naar boven gekromd.
>> attractieve sierboom >> verdraagt ook droge stadsklimaten >> vraagt in de tuin voldoende plaats haaks op de stam aan beide kanten blauwachtig grijs
naalden buigzaam, 4-7 cm lang vaak takken tot op de grond
Welche Baume 2018 NEW.indb 19
21-02-19 16:1
Gewone magnolia
Magnolia x soulangiana (Magnoliafamilie) H 3–6 m april–mei
De eerste gewone magnolia ontstond rond 1820 op een landgoed nabij Parijs als toevallige kruising tussen een Chinese soort, Magnolia denudata, en M. liliiflora. Tegenwoordig zijn er diverse vormen verkrijgbaar. Soms hebben de bomen ’s zomers een lichte nabloei. Magnolia’s worden in de volksmond vaak ten onrechte ‘tulpenboom’ genoemd (zie blz. 127).
Vindplaats In niet te koude gebieden in Europa vaker als tuinen parkboom; komt in het wild niet voor. Rijke bloei voordat het blad uitloopt. >> prachtige sierboom voor de tuin >> trekt kevers als bestuivers >> verlangt een beschutte standplaats
vrucht kegelachtig
bloemen tot 30 cm breed toegespitst 8-10 witte of roze bloembladen mat donkergroen kroon breed
blad 10-18 cm lang, omgekeerd eirond
65
onderste takken breed uitstoelend meestal bijna onderaan al vertakt
Welche Baume 2018 NEW.indb 65
Wist je dit? Zolang de knoppen nog omhuld zijn door de behaarde schubben kan vorst geen kwaad. Worden ze later overvallen door een koudegolf, dan blijft er niets van de bloemen over.
21-02-19 16:1
Avocado
Persea americana (Laurierfamilie) H 5–15 m maart–april Vindplaats Oorspronkelijk afkomstig uit Mexico, Midden-Amerika, Colombia. Aangeplant in het Middellandse Zeegebied. Vormt ondanks de vele bloemen maar weinig vruchten. >> wereldwijd in warme gebieden talloze rassen in cultuur >> maar 1 op de circa 5000 bloemen groeit uit tot een vrucht
De voedzame vruchten stonden al bij de oorspronkelijke bewoners van Amerika op het menu. Archeologen hebben in Colombia in circa 10.000 jaar oude nederzettingen resten van avocado’s aangetroffen. Het boterachtige, licht verteerbare vruchtvlees bevat afhankelijk van het ras tussen 4 en 30% vet, verder mineralen, vitaminen, eiwit en weinig koolhydraten. kroon afgerond tot halfrond
bloemen geelgroen 6 bloembladen
groenblijvend peervormig tot rond
blad tot 20 cm lang, elliptisch
groenblijvend
vrucht tot 15 cm lang
1 groot zaad
66
Laurier
Laurus nobilis (Laurierfamilie) H 2–20 m maart–april kroon rond tot eirond
Vindplaats In het wild in vochtige bossen in het Middellandse Zeegebied. In MiddenEuropa niet winterhard. De bloemen staan in groepjes tussen het blad. >> bladeren en vruchten ruiken na wrijving sterk kruidig >> kan allergieën oproepen >> vaak als kuipplant toegepast
Een lauwerkrans sierde al de hoofden van de zegevierende Julius Caesar en andere Romeinse veldheren. In Griekenland kregen succesvolle sporters deze erkenning. Later vereerde men studenten met een ‘baccalaureaat’, een lauwer-krans met bessen. De academische graad ‘bachelor’ is hiervan afgeleid.
groenblijvend, achterkant lichter rand gegolfd
blad 5-10 cm lang, smal elliptisch
Welche Baume 2018 NEW.indb 66
vrucht 1-1,5 cm groot
onrijp groen, rijp glanzend zwart
groei zeer dicht
meestal meerstammig
21-02-19 16:1
Blauweregen
Wisteria sinensis (Vlinderbloemenfamilie) H 8–10 m mei-juni Vindplaats Afkomstig uit China. In warme, zonnige gebieden tegen muren en balkons en over pergola’s geteeld. Alle bloemen in een tros gaan tegelijk open. >> hele plant, met name de zaden, giftig! >> bloemen geuren sterk >> ’s winters kaal
In China slingeren de stammen van in het wild groeiende exemplaren zich om bomen en overwoekeren wilde hagen. Daar planten tuiniers deze soort al heel lang aan als decoratieve sierplant, al voordat het eerste levende exemplaar in 1816 naar Europa kwam. Opkweken uit zaad loont de moeite niet, omdat gezaaide planten pas na meer dan 10 jaar voor het eerst bloeien. Beter is het om de planten te vermeerderen uit de uitlopers die ze vormen. bloemen circa 2,5 cm groot
blad oneven geveerd
blauwviolette vlinderbloemen klimstruik met links windende stengels
7-13 eirondlangwerpige blaadjes
244
tot 30 cm lange bloemtrossen verschijnen eerder dan de bladeren
Wist je dit? Bij rijpe vruchten barst het onderste deel van de tot 15 cm lange peul open waardoor het zaad tot wel 9 m ver wordt weggeslingerd.
heeft bij muren een klimsteun nodig
Welche Baume 2018 NEW.indb 244
21-02-19 16:1
Auteurs en colofon Auteurs De auteurs van deze gids, het biologenechtpaar Margot en Roland Spohn, brengen elke vrije minuut door in de natuur. Ze vullen elkaar perfect aan; Margot schrijft over planten en Roland tekent en fotografeert ze. Van hun hand verscheen ook de ANWB Bloemengids - op kleur, met meer dan 2000 tekeningen, dé veldgids voor elke bloemenliefhebber.
www.kosmosuitgevers.nl
Colofon Oorspronkelijke titel: Welcher Baum ist das? © 2007 Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co. KG, Stuttgart Nederlandstalige uitgave: ©2008 De Tirion natuurgids Bomen Vertaling: Titia van Schaik/Vitataal Herziene editie: ©2019 Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen Opmaak: De ZrIJ, Maarssen Omslag: Jan Johan ter Poorten, www.aperta.nl Omslagfoto: Vincenzo Lombardo/Getty Images Omslagtekening: M. Golte-Bechtle Redactie: Madeleine Gimpel Alle rechten voorbehouden / All rights reserved Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, online publicatie of op welke andere wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever kan echter aansprakelijk worden gesteld voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.
256
Welche Baume 2018 NEW.indb 256
21-02-19 16:1
• • • • • • • • • • • • •
Groeiwijze (boom, struik, klimmer) Vindplaats Afbeelding op foto Bouw (stam, takken, kroon) Bladstand Bladvorm Hoogte Bloeitijd Bloemkleur Bloemvorm Vruchten Belangrijke details Nederlandse en wetenschappelijke naam
Alle belangrijke kenmerken overzichtelijk in beeld! In deze handige veldgids vind je ruim 350 soorten bomen en struiken. Elke soort wordt beknopt en overzichtelijk besproken: • • • • • •
ingedeeld naar naald- en loofbomen, struiken en klimplanten, heldere foto’s voor snelle herkenning, duidelijke tekeningen met alle details over blad, bloei en vruchten, snelle informatie over waar je ze kunt vinden, puntsgewijze informatie over belangrijke kenmerken, bijzondere wetenswaardigheden, zoals de naamgeving of het gebruik van hout of vruchten.
KOSMOS UITGEVERS UTRECHT ⁄ ANTWERPEN
De symbolen Boom of struik met naald- of schubvormige bladeren Boom of struik met enkelvoudige, platte bladeren en een gladde bladrand Boom of struik met enkelvoudige, platte bladeren met een bladrand die gekarteld, getand of gezaagd is Boom of struik met gelobde bladeren Boom of struik met samengestelde bladeren die uit meerdere afzonderlijke blaadjes bestaan Kenmerken in het kort is de hoogte van de boom of struik in meters (m), meestal als maximale groeihoogte. geeft de maand aan waarin de boom of struik bloeit in zijn natuurlijke verspreidingsgebied. Bij nietinheemse soorten is dat de bloeitijd in Europese tuinen en parken.
SPOHN
Een complete gids in handig zakformaat, dus gemakkelijk mee te nemen.
Welke boom is dat?
Wat kun je in de beschrijvingen vinden om te bepalen welke boom of struik je ziet?
Welke boom is dat? ANWB Bomengids
35
Meer dan bomen en struiken uit Europa
WWW.KOSMOSUITGEVERS.NL
Kosmos ANWB boom cover.indd 1
19-02-19 12:34