Hayman’s zakgids • De meest voorkomende vogels van de kust- en waddengebieden • Elke soort is afgebeeld in vlucht en rust met de prachtige illustraties van Peter Hayman • Met informatie over grootte, gedrag en verspreiding • Doeltreffend te herkennen dankzij pictogrammen en kleurcodes • Inclusief waddeneilandkaartjes met de beste vogelkijkgebieden
www.kosmosuitgevers.nl www.vogelbescherming.nl www.natuurpunt.be
De nieuwe zakgids kustvogels 2016.indd 1
PETER HAYMAN ROB HUME
In samenwerking met Vogelbescherming Nederland en Natuurpunt.
Kust- en wadvogels
De perfecte gids voor wandelingen en vogelkijktochten!
Hayman’s
zakgids
PETER HAYMAN | ROB HUME
Kust- en wadvogels
van Europa
20-07-17 10:57
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
www.kosmosuitgevers.nl Voor het eerst gepubliceerd in Engeland in 2005 door Mitchell Beazley, een imprint van Octopus Publishing Group Ltd., Londen, als: The Pocket Guide to the Coastal Birds of Britain and Europe © 2005 Octopus Publishing Group Ltd., Londen © 2005 tekst: Rob Hume © 2005 illustraties: Octopus Publishing Group Ltd., Londen Voor de Nederlandstalige uitgave: © 2014/2017 Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen Vertaling en bewerking binnenwerk: Ger Meesters Redactie: Ger Meesters en Chris van der Heijden Omslagontwerp: Jan Johan ter Poorten Tweede druk 2017 ISBN 978 90 2156 500 2 NUR 435 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave kwam tot stand in samenwerking met: Vogelbescherming Nederland www.vogelbescherming.nl Vogelinformatiecentrum Texel www.vogelinformatiecentrum.nl Natuurpunt www.natuurpunt.be
Legenda vogelformaat De lengte van iedere vogel, vlak gelegd, van snavelpunt tot staartpunt, wordt aangegeven in centimeters. Als visueel hulpmiddel wordt met een silhouet de relatieve grootte van iedere vogel vergeleken met die van een stadsduif (31-35 cm). Voor kleinere vogels (kleiner dan 59 cm) is de schaal tweemaal zo groot als die voor grote vogels (groter dan 60 cm).
145–160 cm
Habitatlegenda Symbolen geven de belangrijkste habitat aan waar de vogels kunnen worden aangetroffen: het is slechts een benadering en geen uitputtende lijst.
0 1 2 3 4
OPEN ZEE
/ VOOR DE KUST
KUSTWATEREN
/ BAAIEN
KLIFFEN EN EILANDEN KIEZELSTRANDEN ZANDSTRANDEN
/ DUINEN
5 6 7 8 9
MODDERVLAKTES, KREKEN DELTA’S
/ ZOUTMOERASSEN
LAGUNES EN RIETLANDEN GRASLAND
/ BRAAK
STEDELIJKE KUSTGEBIEDEN
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
INHOUD–3
Inhoud 4
Voorwoord
5
Topografie van kustvogels
6
Wat is een kustvogel?
8
Het determineren van kustvogels
10
Zwanen, ganzen en eenden
34
Futen
36
Aalscholvers en genten
40
Reigers en lepelaar
44
Roofvogels
58
Steltlopers
98
Meeuwen en sterns
120
Gorzen
122
Leeuweriken
123
Register
124
De beste vogelgebieden op de Waddeneilanden
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
4–VOORWOORD
Vogels en mensen samen op het wad Rust voor Vogels, Ruimte voor Mensen Met het project ‘Rust voor Vogels, Ruimte voor Mensen’ slaan Vogelbescherming Nederland, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, It Fryske Gea, Landschap Noord-Holland, Het Groninger Landschap, de provincies Noord-Holland en Friesland met hulp van het Waddenfonds de handen ineen om de omstandigheden voor broedende, rustende en foeragerende vogels in het waddengebied sterk te verbeteren. Tegelijkertijd wordt het kijken naar vogels leuker en aantrekkelijker gemaakt. Zo gaan vogels en mensen samen op het wad. Posthuiswad & Kroon’s Polders Richel
Boschplaat
Engelsmanplaat
Toegankelijk Wad (geleid en zelfstandig) Aanleg nieuwe locatie en/of verbeteren bestaande locatie Geleiding op hoogwatervluchtplaatsen en broedplekken
Razende Bol
Breehorn
Vogelsand Vogelsand
Holwerter westpolder
Bantpolder
Klutenplas
Punt van Reide
Balgzandpolder
Het project Rust voor Vogels, Ruimte voor Mensen heeft een tweeledig doel: Enerzijds richten we nieuwe broedplaatsen en hoogwatervluchtplaatsen in en anderzijds laten we bezoekers meer van de wadvogels genieten door natuurbeleving dichterbij te brengen. De filosofie erachter is eenvoudig: hoe meer mensen genieten van vogels en natuur in het waddengebied, hoe groter de steun voor behoud en herstel van de waddennatuur. De komende jaren zullen duizenden mensen in het waddengebied horen van Rust voor Vogels, Ruimte voor Mensen. Recreanten zullen meer oog krijgen voor de vogels van het waddengebied en de bescherming van de waddennatuur wordt op een positieve manier ervaren. Dit project lost verstoring op zonder opgeheven vingertje. Kijk voor meer informatie over alle projecten op: www.vogelbescherming.nl/rustvoorvogels
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
TO P O G R A F I E VA N K U S T V O G E L S – 5
Topografie van kustvogels De onderdelen van een kustvogel In dit boek is geprobeerd technische termen zo veel mogelijk te vermijden bij het beschrijven van de verenkleedpatronen van vogels. Deze patronen worden gevormd door verschillend gekleurde veren, veerranden en veertoppen op de verschillende ‘veerpartijen’ die het lichaam van een vogel bedekken. Sommige termen zijn duidelijk, zoals de ‘kin’ en ‘keel’; andere, zoals ‘tertials’, zijn specifieke vaktermen voor vogels. Dit betreft slechts enkele termen, die onmisbaar zijn bij het nauwkeurig beschrijven van patronen. Op onderstaande tekeningen zijn de belangrijkste aangegeven, hoewel lang niet alle vogels alle kenmerken hebben die hier zijn gemarkeerd; veel soorten zijn veel egaler dan deze voorbeelden. kruin wenkbrauwstreep
oogring wang
snorstreep
middelste dekveren grote dekveren
middelste dekveren handpennen
(handpenprojectie) tertials
rug
achterkop kruin
schouder grote dekveren
borst
staart kleine dekveren
onderstaartdekveren flanken tarsus
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
Z WA N E N , G A N Z E N E N E E N D E N – 1 7
ADULT
JUVENIEL
a Vlucht Egaal donker op het wit na dat rond de staart loopt; adult heeft egale vleugels, juveniel duidelijk gebandeerde vleugels in het eerste levensjaar
ONDERZIJDE
a Van onderen Rotgans (boven) is geheel zeer donker; witbuikrotgans heeft meer contrast en doet van onderen denken aan Brandgans
f Witbuikrotgans Sterk contrast tussen borst en bovendelen
f Rotgans Weinig contrast tussen borst en donker grijsbruine onderzijde
f Zwarte rotgans Zeldzame gast in Europa uit N-Amerika; brede witte nekvlek vormt halve ring; flanken wittig; borst en buik vrijwel zwart
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
3 2 – Z WA N E N , G A N Z E N E N E E N D E N
Middelste zaagbek Mergus serrator 1 6 7
f Mannetje in vlucht Lang en slank; donkere kop, anders dan grote zaagbek donkere borstband, witte buik VERSPREIDING
51–62 cm
Lokale broedvogel, het algemeenst in het noorden; ’s winters langs veel kusten, schaars in het zuiden
DETERMINATIE Er zijn drie zaagbekken: nonnetje, middelstezaagbek en grote zaagbek. Het zijn duikeenden met smalle snavels met op beide snavelranden zaagtanden. Alleen het mannetje middelste zaagbek heeft een donkere borstband; het vrouwtje is het bruinst, met het vaagste gezichts- en halspatroon. Oppervlakkig als wilde eend, maar mannetje middelste zaagbek heeft een scherper profiel en toont meer wit, is nerveuzer en duikt vaak. In de vlucht hebben zaagbekken een kenmerkende vorm met een lange staart als tegengewicht voor de uitgestrekte kop en nek. HABITAT Broedt nabij de zee langs noordelijke kusten. Buiten het broedseizoen in baaien en delta’s, maar ook langs lage rotskusten. GEDRAG Middelste zaagbekken zijn vaak staand te zien langs de kust, in een horizontale pose op korte, rode poten, maar het zijn tocg vooral watervogels die te vinden zijn in de branding en schone binnenwateren. Ze zijn meestal in groepen te zien, van familiegroepen tot groepen van vele honderden exemplaren, vaak in lange lijnen evenwijdig aan de kust. Kleinere groepen verspreiden zich over estuaria en gaan met de getijden mee of zijn vliegend te zien tussen verschillende foerageerplekken. Mannetjes zijn vaak baltsend te zien, waarbij ze hun kop oprichten en kuif spreiden.
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
Z WA N E N , G A N Z E N E N E E N D E N – 3 3
MANNETJE
f Mannetje Lange zaagbek met witte vleugelvelden; donkere, grijzere stuit, witte binnenvleugel met zwarte strepen
VROUWTJE
MANNETJE
VROUWTJE
c Vrouwtje Vergelijk gezicht met dat van grote zaagbek (links): slankere snavel, vaalgrijze kin (niet scherp begrensd), geen witte kraag; bruinig grijs lichaam (bij grote zaagbek blauwgrijs)
GROTE ZAAGBEK
a Vrouwtje Verlengde vorm, grijsbruin lichaam loopt over in gemberbruine kop; kleine, witte spiegel op achtervleugel
c Mannetje Groenzwarte kop met losse kuif en dunne, rode snavel (anders dan wilde eend); brede, witte kraag, gevlekte borst; ’s zomers als vrouwtje, maar meer wit op de vleugel
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
9 6 – S TE LTLOP E R S
Steenloper Arenaria interpres 3 4 5 6 7 9
VERSPREIDING
Een noordelijke broedvogel van de toendra; gedurende een groot deel van het jaar langs kusten, schaars in het binnenland
21–24 cm
c Winter Compact, met korte, dikke, zwarte snavel en korte, helderoranje poten, donkere, gevlekte bovendelen en helderwitte onderdelen; gebogen, zwarte borstband
WINTER
Juveniel herfst c Als adult winter, maar iets bleker, met smalle, beige randen langs veren van bovendelen, een wat diffuser gezichtspatroon
a Wintergroep Foerageert op met zeewier bedekte rotsen en begroeide zand- en kiezeloevers
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
S TE LTLOP E R S – 9 7
JUVENIEL
a Vlucht Winter (links), zomer (midden) en juveniel (rechts) hebben allemaal hetzelfde, complexe donker-licht patroon op vleugels en bovendelen
DETERMINATIE Een kleine, compacte steltloper met korte snavel en poten. Toont rond en naar voren gebogen. Snavel is dik, iets opgewipt. Oranje poten kenmerkend. ’s Winters donker van boven, met lichte tekening op gezicht en brede, gebogen zwartige band op de borst; helderwit van onderen. ’s Zomers zijn de bovendelen warm roestrood en zwart, kop zwart en wit. In de vlucht zeer donker, gemarkeerd door complex ‘flikkerend’ patroon van wit op de vleugels, rug en stuit. Roep bestaat onder meer uit snel, ratelend of staccato kitikikikik, tu-a-tuk en tit-tit-klanken. HABITAT Broedt op kusttoendra’s en rotseilanden. Doortrekkers en wintervogels geven voorkeur aan kiezel- of schelpenstranden, rotskusten met voldoende zeewier en de nabijheid van pieren, kades en boulevards. Tijdens trek soms langs reservoirs in het binnenland. GEDRAG Een rumoerige vogel, foeragerend op begroeide rotsen langs de zee, heen-en-weer rennend om inkomende golven te vermijden of om nieuwe foerageerplekken te vinden, vaak in groepen van 10–20. Grotere aantallen verzamelen zich op hoogwaterrustplaatsen, samen met andere steltlopers als bonte strandlopers en bontbekplevieren. Steenlopers zijn opportunistische vogels, die onder zeewier zoeken en steentjes en schelpen omkeren op zoek naar ongewervelden. f Zomer Fraai warm kastanjebruin-zwartwitpatroon, uniek en onmiskenbaar; leunt voorover om voedsel van de grond te pikken
VBN_Kustvogels-128-2017-DEF-DEF-2_001-011-Intro5NL-zp.qxd 23-03-17
1 2 8 – DE 10 BESTE VOGELGEBIEDEN OP SCHIERMONNIKOOG
➎ ➍ ➒
➓ ➑
➏ ➋ ➐
➌ ➊
1. veerdam Habitat Aan de oostzijde van de veerdam liggen kwelders Vogels Steltlopers, eenden, rotgans, sneeuwgors, strandleeuwerik, frater
2. banckspolder Habitat Poldergebied tussen de veerdam en het dorp Schiermonnikoog Vogels Weidevogels, ganzen, steltlopers
3. oosterkwelder Habitat Kweldergebied met hoogwatervluchtplaats. Vogels Steltlopers, bruine kiekendief, sperwer, watersnip, velduil, zangvogels, ganzen, roofvogels, sneeuwgors, strandleeuwerik, frater
4. kobbeduinen Habitat Laag duingebied met veel struweel Vogels Koekoek, nachtegaal, grauwe en bonte vliegenvanger, tapuit, paapje, sprinkhaanzanger, beflijster, klapekster
5. de marlijn Habitat Strandpaviljoen aan Noordzeestrand Vogels Meeuwen, drieteenstrandloper, jan-van-gent, kleine jager en zwarte zee-eend, eider, sterns
6. groene glop Habitat Bos Vogels Koekoek, winterkoning, goudhaan, houtsnip, kleine en grote bonte specht, boomkruiper, zwartkop, bonte vliegenvanger
7. jachthaven Habitat Wad Vogels Kanoet, bonte strandloper, bontbekplevier, rosse grutto, zilverplevier, dwergstern
8. westerplas Habitat Groot duinmeer Vogels Eenden, bruine kiekendief, lepelaar, kleine zilverreiger en waterral, meeuwen, barmsijs, blauwborst en rietgors
9. westerstrand Habitat Strand vanaf meerdere strandopgangen bereikbaar Vogels Meeuwen, strandlopers, kiekendieven, sneeuw- en ijsgors, strandleeuwerik, frater, slechtvalk, blauwe kiekendief en velduil
10. klein zwitserland Habitat Vakantiehuisjescomplex in binnenduinrand Vogels Zangvogels als roodstaarten, vliegenvangers en bladzangers
Hayman’s zakgids • De meest voorkomende vogels van de kust- en waddengebieden • Elke soort is afgebeeld in vlucht en rust met de prachtige illustraties van Peter Hayman • Met informatie over grootte, gedrag en verspreiding • Doeltreffend te herkennen dankzij pictogrammen en kleurcodes • Inclusief waddeneilandkaartjes met de beste vogelkijkgebieden
www.kosmosuitgevers.nl www.vogelbescherming.nl www.natuurpunt.be
De nieuwe zakgids kustvogels 2016.indd 1
PETER HAYMAN ROB HUME
In samenwerking met Vogelbescherming Nederland en Natuurpunt.
Kust- en wadvogels
De perfecte gids voor wandelingen en vogelkijktochten!
Hayman’s
zakgids
PETER HAYMAN | ROB HUME
Kust- en wadvogels
van Europa
20-07-17 10:57