Issuu

HELEEN C RUL

ederland heeft een recordaantal opa’s en oma’s: vitale en zelfstandige het leven staan en die hun drukke,

bevredigende bestaan plotseling moeten combineren met een in meer of mindere mate actieve rol als grootouder. In DAN WORD JE

OPEENS OPA & OMA vertelt Heleen Crul hoe zij is omgegaan met die nieuwe levensfase. Daarbij komen alle belangrijke onderwerpen voorbij:

• I n welke opzichten verschilt de moderne zwangerschap van die van toen je zelf zwanger was? oe komt het dat de huidige generatie • H grootouders zo anders is dan de voorgaande? en je verplicht als oppas te fungeren voor je • B kleinkinderen? En hoe zeg je het als je dat niet wilt, zonder dat je je kind daarmee kwetst? at is het verschil in benadering tussen • W een opa en een oma? oe ga je om met het nieuwe verschijnsel • H ‘patchworkfamilie’? n zijn de huidige kleinkinderen echt zo • E anders? Heleen Crul schreef een onmisbare gids voor de moderne grootouder, die je aan het denken zal zetten en ervoor zal zorgen dat je nog meer kunt genieten van die bijzondere band met je kleinkind.

Heleen Crul is publiciste en oma van zeven kleinkinderen. Zij schreef onder andere voor Margriet, Elsevier en De Gelderlander Pers. Er verschenen van haar hand ook opiniestukken in NRC over de nieuwe generatie grootouders, die een ongekend aantal reacties van lezers opleverden.

DAN WORD JE OPEENS OMA EN OPA

vijftigers en zestigers die volop in

DAN WORD JE OPEENS OMA EN OPA

HERKENBARE VERHALEN EN TIPS VOOR DE NIEUWE GENERATIE GROOTOUDERS

NUR 854

danwordtcoverdef.indd 1

12-10-16 16:57

DAN WORD JE OPEENS OMA EN OPA HELEEN CRUL

Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 3

05-10-16 14:57

www.kosmosuitgevers.nl kosmos.uitgevers kosmosuitgevers

ÂŠ 2016 Heleen Crul & Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen, onderdeel van VBK | media Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk: Tein Traniello Opmaak binnenwerk: ZetSpiegel, Best ISBN 978 90 215 6400 5 ISBN e-book 978 90 215 6401 2 NUR 854 Alle rechten voorbehouden / All rights reserved Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 4

05-10-16 14:57

INHOUD

HOOFDSTUK 1

HOOFDSTUK 3

In verwachting van een kleinkind

De taal van de liefde

Toen wij zelf zwanger waren 13 Het nieuwe vruchtbaarheidsbewustzijn 13 Steeds meer screening 14 De eerste echo van je kleinkind 14 Steeds meer screening, negenmaandenstress 14 Koning baby 15 Alles is zo anders sinds wij zelf zwanger waren 15 Herintreden op hurkhoogte 16

Weekend samen weg voor de nieuwe ouders 29 A-viertje voor de gebruiksaanwijzing 30 Baby’s herkennen gezichten en stemmen 33 Beste van twee werelden 33 Weer parttime aan het werk? Of thuisblijven? 33

HOOFDSTUK 2

Moederliefde als mythe

Moderne madonna’s

De laatste zware twee, drie maanden 19 Zwangerschap maakt dubbel kwetsbaar 20 De geboorte van het eerste kleinkind 22 Dan ben je opeens oma en opa 23 Langer zwangerschapsverlof 24 Overkomst van opa en oma dringend gewenst 25 De terugkeer van de drie R-s: Rust, Reinheid en Regelmaat 25

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 5

HOOFDSTUK 4

De terreur van de perfectie 37 De rol van moeders is nog steeds groter dan die van vaders 40 HOOFDSTUK 5

Teiltjesgeneratie, protestgeneratie, sandwichgeneratie

Zuinigheid met vlijt 42 Alles moest anders 43 De sandwichgeneratie 44 De pragmatische generatie 45 Leven met verschillende generaties 45 De grote veranderingen in denken en doen 46 Het ik-tijdperk 47

05-10-16 14:57

Normen en waarden doen er niet meer zo toe 47 Gulzige levensgenieters 48 Voor vijftigplussers is er voor alles nog een eerste keer 49 Tien jaar extra jeugd in een grote welvaart 49 Wel of niet oppassen? 50 HOOFDSTUK 6

Oma wil ik heten

Kleinkinderloosheid is ongewenst 51 Oma klinkt te ouwelijk 52 De nieuwe aanspreekvormen voor het grootouderschap 52 Gevangen in een cliché 53 Oma’s vroeger en nu 53 Steeds meer gozeroma’s 54 Boldoot- of botoxoma 56 Zestig is het nieuwe vijftig 56 Komst van de kleindochters 57 Bilschuivers en dwerggroei 61 Het consultatiebureau zorgt voor veel consternatie 61 Grootouderschap is jojoën op de geluksladder 63

Sommige moderne opa’s bekennen zelfs dat ze ‘alles willen doen’ voor hun kleinkind 76 HOOFDSTUK 8

Plichtoma’s en pretopa’s

Oppassen als vaste oppas, is dat een plicht? 77 Nee zeggen tegen je dochter is problematisch 78 Vrijheid blijheid is voor veel nieuwe oma’s het devies 78 Reacties van oma’s 79 Oppasoma en -opa zijn is lichamelijk zwaar en geestelijk vermoeiend 79 Alleen oppassen in noodgevallen 80 Vaste oppas? Twee, drie keer per week? Maar dan wel; betaald 80 Oppassen op kleinkinderen maakt grootouders niet echt speciaal 82 De oppasstijl van opa’s 82 De andere oma 84 Onvoorwaardelijke liefde 86 HOOFDSTUK 9

Driegeneratiehuis

HOOFDSTUK 7

Opa wil ik zijn

Opa’s vroeger en nu 65 Het nieuwe opagevoel zwelt soms langzaam aan 65 De nieuwe grootvaders 67 Opa’s zijn tegenwoordig onder nemende vijftigplussers met uiteenlopende hobby’s 68 Opa’s zijn doeners 69 Leven in een angstcultuur 71 Mooie herinneringen maken 74

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 6

Steeds meer vijftigplussers wonen nog in een groot huis 89 Kangoeroehuis als oplossing 91 Driegeneratiehuizen voldoen voor samenwonen van een jong gezin met grootouders 91 Vrienden of familie 93 Eigen vlees en bloed 96 Familiehulp wordt in Nederland bij ziekte steeds noodzakelijker 96 Met een driegeneratiehuis heeft ieder zijn eigen royale verdieping en houdt zijn eigen zelfstandigheid,

05-10-16 14:57

maar deelt garage, wasmachine, etc. samen 91 In Duitsland is deze mogelijkheid al langdurig aanwezig, zodat bejaarde ouders ook niet worden ‘opgeborgen’ in een verzorgingshuis 97 Familiehuis in Italië 98 HOOFDSTUK 10

Patchworkfamilie

101

Gescheiden grootouders. Mam Kennen opa en oma elkaar eigenlijk? 103 De wirwar van andere, alternatieve relatievormen 104 Verliefd worden na je 65ste, wat vinden je kinderen ervan? 104 Scheiden doet lijden 105 Een groot deel van de echtparen die scheiden is vijftig jaar of ouder 105 De patchworkfamilie met halfbroers en -zusjes, stiefkinderen en nieuwe partners, en een uiteenlopende verzameling grootouders 106 Het lot van scheidingskinderen 107 Gevoelens van grootouders 108 De rol van grootouders bij escalerende relaties van hun kinderen 108 Als je je kleinkinderen niet meer mag zien 109 Flexibele liefdesmarkt 110 Duurzame paarvorming 112 Kinderen zijn niet lastiger dan vroeger 115 Grenzen geven houvast 117

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 7

HOOFDSTUK 11

Spelen en speelgoed

123

Heeft u iets voor een kleinzoon die alles al heeft? 123 Kinderen zijn al vroeg mediaconsument 124 Aanbod van speelgoed 125 Geschikt speelgoed is speelgoed waar kinderen hun fantasie op los kunnen laten 125 Meisjes- en jongensspeelgoed: barbies en piraten 126 Stoere jongens, snoezige meisjes 128 Jongens spelen alleen, meisjes met elkaar 129 Meisjes leren sneller, jongens halen die afstand niet meer in 130 HOOFDSTUK 12

Meisjes en jongens

131

Het verschil tussen vrouwen- en mannenhersenen 131 De invloed van de omgeving 132 Als vader stofzuigt, doen jongens dat later ook 133 Meekijken naar volwassentelevisie is schadelijk voor jonge kinderen 134 Het volmaakte kind 134 Kinderen creëren een eigen wereld als ze de kans krijgen 135 Jongensachtige meisjes en meisjesachtige jongens 132 De wereld van Pippi Langkous 134

05-10-16 14:57

HOOFDSTUK 13

HOOFDSTUK 15

De romantisering van het kind

137

Kinderen zijn tegenwoordig heel bijzonder geworden 137 De Einsteingeneratie, wat weten en kunnen ze al veel 137 Kinderen die met vijf jaar al konden lezen zijn er altijd geweest 140 Mama’s oogjes knoeien 140 De eerste spurt in woordenschat is tussen anderhalf en twee jaar 141 Geschiedenis van het kind 142 Grootouders kunnen een gevarieerd taalaanbod aanmoedigen door verhaaltjes, persoonlijke gesprekjes, voorlezen, liedjes zingen 142 Alles is mode 144

De kracht van de herinnering

159

Waarom hebben we zulke sterke herinneringen aan ‘vroeger’ 160 Het leven wordt voorwaarts geleefd en achterwaarts begrepen 161 Overvallen door jeugdherinneringen 161 Inzichten van ‘oude rotten’ kunnen soms van grote waarde zijn 162 Het ‘als de dag van gisteren’fenomeen 162 Wij mensen zijn wevers van oude patronen met nieuwe draden 162 HOOFDSTUK 16

De invloed van knuffelinstinct

163

HOOFDSTUK 14

Stamoudstegevoel

147

Alle begin is moeilijk, dat geldt ook voor startende oma’s en opa’s 148 Grannypower 149 Aan oma’s wordt vaak door uiteen lopende partijen te veel hulp gevraagd 150 Oma’s zijn hoedsters van tradities en herinneringen 151 Waarom oma’s langer leven dan opa’s 151 Het aandeel van opa’s 153 De nieuwe grootvaders, een ommekeer in evolutie 154 De grote verhalen en tradities 155 De doop als welkom op aarde en als naamgevingsceremonie 157

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 8

Omahormonen worden veroorzaakt door een aangeboren knuffel respons 164 ‘Opatitis’ heeft zijn eigen vormen, is wat stoerder 164 Een herwaardering van zorgzaamheid, solidariteit en empathie dient onze samenleving 165 Weemoed met een glimlach 166 Terugblik op het ruim zeventienjarig bestaan van ons grootouderschap 166 Kleinkinderen zijn de meest duurzame investering die we in deze fase kunnen doen 168

05-10-16 14:57

VOORWOORD

De vreugdevolle mededeling ‘Jullie worden opa en oma’ luidt een heel nieuwe fase in. Dit boek beschrijft in de eerste hoofdstukken de gevoelens van de (aanstaande) grootouders, maar ook de gang van zaken – inclusief de problemen en dilemma’s – die zich tegenwoordig bij zwangerschap, bevalling en ouderschap voordoen. In de hoofdstukken daarna groeit het boek niet alleen met grootouders mee, maar ook met kleinkinderen – hun ontwikkeling, opvoeding, speelgoed, onderwijs, het soort maatschappij waarin zij leven – totdat zij een jaar of tien zijn. Zijn wij werkelijk een nieuwe generatie grootouders? We hoeven maar naar onze eigen grootouders te kijken om die vraag volmondig met ‘ja’ te kunnen beantwoorden. Onze ouders vervulden de grootouderrol soms al anders, maar het grootouderschap bleef klassieke kenmerken houden die bij een standaardlevensloop horen. Dat geldt niet voor ons. Wij beleefden op jonge leeftijd gezamenlijk een historisch scharniermoment: de opstand tegen het gezag en de daaruit voortvloeiende democratisering, de seksuele revolutie, de emancipatie van vrouwen. Die hebben stuk voor stuk tot een kanteling in het levensgevoel geleid. Ook al stond je erbij en keek je er alleen maar naar: uiteindelijk heeft dit alles voor ieder van ons bijgedragen tot een meer dynamische levensloop waarin eigen keuzes en zelfontplooiing centraal staan. Hoe divers wij als generatie ook zijn, we zijn kinderen van eenzelfde tijdgeest.. Want we leven vaak tussen de generaties: boven ons bejaarde ouders, een generatie die voor het eerst in de geschiedenis massaal een hoge

VOORWOORD

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 9

05-10-16 14:57

ouderdom bereikt en onze zorg en aandacht nodig hebben; onder ons volwassen kinderen die lang tegen het ouderlijk huis aan leunen en pas laat echt op eigen benen gaan staan. Het leven van eind twintigers en dertigers concentreert zich in het algemeen rond een hogedrukkeuze: voor carrière, voor een partner en vaak ook voor de verwezenlijking van de kinderwens, met veelal een huishouden van anderhalfverdieners als gevolg. In deze fase is de vrijheid die de verlengde jeugd vergezelde, opeens voorbij en doemt er een zekere dwang op die je doen en laten gaat beheersen. Die dwang is in de vijftigplusfase verdwenen, in de praktijk leidt dat tegenwoordig tot het verschijnsel dat leefstijlen van ouderen meer uiteenlopen dan die van jongeren. De contacten tussen de generaties zijn eveneens veranderd: er is minder afstand, meer onderlinge betrokkenheid. De kinderen die nu zelf ouders zijn of worden, zijn vaak bewust gewenste en verwekte kinderen uit kleine gezinnen die ‘je’ en ‘jij’ zeiden tegen ouders, en nu hun schoonouders bij de voornaam noemen. Ook dat maakt de positie van de nieuwe grootouders anders, meer vriendschappelijk. Je wordt geacht mee te praten, mee te denken, de helpende hand te bieden. Dat veroorzaakt een nieuw dilemma: hoever moet je daarin gaan? Hoe is dat te rijmen met de behoefte aan vrijheid, door te gaan met je eigen ontwikkeling, een eigen leven? Stamoudsten blijven wat ze altijd al waren: van groot belang voor het voortbestaan van de soort, vanwege hun wijsheid, hun levenservaring, hun langetermijngeheugen, dat gekenmerkt wordt door overzicht en continuïteit. Van die speciale positie en nieuwe verantwoordelijkheid werd ik me bewust toen ik mijn eerste kleinkind in mijn armen hield. Nu, met zeven kleinkinderen, voel ik die specifieke uitdaging en verantwoordelijkheid die in het grootouderschap besloten ligt, nog sterker. Zonder die kleinkinderen had dit boek niet geschreven kunnen worden. Je komt ze dan ook regelmatig tegen in de tekst. Ze hebben het bestaan van hun grootouders een heel nieuwe impuls gegeven, met hun energie, wil om het leven te veroveren, hun frisse kijk op alles, vrolijkheid en aanhankelijkheid. Ik wens je veel trots, vertedering en plezier toe in de omgang met je (klein)kinderen, en hoop uiteraard dat dit boek je daarbij behulpzaam zal zijn. Heleen Crul-van Brussel Wil je reageren, heb je vragen, een aanvulling, behoefte aan meer informatie, een probleem of juist een leuke persoonlijke ervaring, stuur dan een e-mail via mijn website: heleencrul.nl

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 10

05-10-16 14:57

HOOFDSTUK 1

IN VERWACHTING VAN EEN KLEINKIND

Het vooruitzicht ooit eens, oma en opa te worden is niet voor iedereen onmiddellijk een aantrekkelijk perspectief. ‘Van ons hoeft dat nog niet zo,’ hoor ik vijftigplussers met enige regelmaat verzuchten. Hun kinderen zijn de deur uit en eindelijk financieel onafhankelijk. De hypotheek is (bijna) afbetaald, de eventuele hond dood. De luwte van het leven waarin je verlost bent van allerlei plichtplegingen, dient zich aan. Er is meer vrijheid om te doen en te laten wat je zelf wilt, en een streven dat vooral samengevat wordt met het werkwoord ‘genieten’. Ooit, vanaf het midden van de jaren zestig, was het protest van de abyboomers verantwoordelijk voor een gapende generatiekloof en een daveb rend generatieconflict: alles moest anders. Dit levensmotto geldt nu ook voor het derde bedrijf van hun leven. Ze laten de voorgeprogrammeerde paden die hun eigen grootouders en hun ouders, de grootouders van hun kinderen, bewandelden, voor wat zij zijn en banen zich een nieuwe, zelfgekozen route. Daar horen de Beatles bij, en Bach. Sportschoenen en jeans. Veel reizen, al dan niet met camper of een motorfiets. Volle agenda’s, beheerst door een tweede studie, een nieuwe tijdrovende hobby, trainen voor de halve marathon of de tenniscompetitie. Soms werken ze nog, sommigen wat minder dan voorheen, of ze gebruiken hun expertise in vrijwilligerswerk. Bezige bijen zijn het, die er alles aan doen om jeugdig, actief en vitaal te blijven. Het vijftigplusleven heeft nog nooit zoveel mogelijkheden en perspectieven gehad. Daarom mag het grootouderschap nog wel even wachten.

HOOFDSTUK 1

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 11

05-10-16 14:57

Die mening waren mijn man en ik ook toegedaan. Het hield ons nog helemaal niet bezig. Maar jij wikt, terwijl je kind beschikt; daarom loop je een grote kans onverhoeds te worden doorgeduwd van de tweede naar de derde generatie. Dat overkwam ons op een mooie nazomerdag tijdens een eet afspraak. die we met onze oudste dochter en onze schoonzoon hadden. Ze ziet er een beetje bleekjes en moe uit, dacht ik toen ze binnenkwam in het eetcafé van onze keuze. Eenmaal zittend aan ons tafeltje, viste ze een pakje uit haar tas dat ze triomfantelijk voor ons neerlegde. Niet-begrijpend keek ik naar de in cellofaan verpakte marsepeinen roze en blauwe baby’s. ‘Ja, mam, pap…’ zei ze veelbetekenend, ‘jullie worden oma en opa.’ Nu al? was mijn eerste gedachte. Ze waren pas drie maanden getrouwd. De verrassing zorgde niet alleen voor oprechte felicitaties. Er was ook het niet uitgesproken, tegenstribbelend besef: daar ben ik met mijn 54 jaar nog helemaal niet aan toe. Een kenmerk van het grootouderschap is dat je er niets over hebt te zeggen. Het overkomt je. Je krijgt kleinkinderen als je kinderen eraan toe zijn. ‘Dat wordt dus oefenen voor oma en opa,’ zei ik tegen mijn man, op de terugreis naar huis. Allerlei gevoelens streden om voorrang. We waren blij maar het vooruitzicht voelde heel onwennig. Ik kon me er weinig bij voorstellen. Ik oma? Net zoals mijn oma, en mijn moeder, de oma van onze kinderen? Zo zat ik niet in elkaar. Mijn eigen oma van moederskant was allerliefst, ze heeft veel voor mij betekend. Ik herinnerde me hoe zacht haar enorme borstpartij was als ik bij haar op schoot zat. ’s Winters in het zwart gekleed, zomers in het lichtgrijs met een wit accent. Altijd een hoed op. Ze was zo stijf dat ze haar eigen schoenveters niet zelf kon strikken. Opa zonk op zijn knieën om dat voor haar te doen. Toch was ze, zo realiseerde ik me, niet eens zo oud: eerste helft zestig. De oma’s van mijn kinderen stamden uit het tijdperk van permanent en watergolf, waarin vrouwen vooral ladylike hoorden te zijn. Het heeft heel lang geduurd voordat ik mijn moeder voor het eerst in een lange broek zag. Toen ik haar vertelde dat haar eerste kleinkind op komst was, deed ze wat oma’s bij zo’n mededeling altijd hadden gedaan. Witte babywol aanschaffen en welgemoed de breinaalden laten tikken. Jasje, mutsje, truitje. Voor al haar kleinkinderen is ze, ook toen ze de lagereschoolleeftijd hadden, blijven breien. De truien die uit haar handen kwamen, waren juweeltjes van huisvlijt. Ik, haar dochter, heb daartoe nooit enige aandrang gehad, ook niet voor mijn kinderen. Wat voor oma zal ik zijn? Een oma van niks? Ik brei niet, ik bak niet, ik houd niet van spelletjes, ik ben ongeduldig. Heb ik er wel enige aanleg voor? Ik ben nog volop bezig met mijn werk als journaliste.

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 12

05-10-16 14:57

HOOFDSTUK 2

MODERNE MADONNA’S

‘Het hartje klopt als een tierelier. Alles is prima,’ zo verwoordt de schoonzoon de resultaten van de echo bij de vijfde zwangerschapsmaand van onze dochter. Op hetzelfde moment dat de uitslag van de echo ons telefonisch bereikt, komen onze jongste dochter en haar man binnenlopen. Met de foto’s van hun nieuwe huis. Wat zijn ze opeens volwassen geworden. Als ze eenmaal uit die verlengde jeugd gestapt zijn, gaat het allemaal snel. Gelukkig duurt een zwangerschap negen maanden. Zo kan het vooruitzicht moeder te worden langzaam maar zeker wennen. In de laatste twee, drie maanden van een zwangerschap begint een baby aan een groeispurt. Vanaf de zevende maand tot aan zijn geboorte neemt zijn lengte toe van ongeveer dertig tot om en nabij de vijftig centimeter, en wordt zijn/haar gewicht verdriedubbeld. Acht maanden zwanger is de dochter. Een duidelijke buik maar nog niet zo dat ze haar voeten niet meer kan zien of een pinguïnloop ontwikkeld heeft. Het uur der waarheid voor vrouwen is opgeschoven. Het ligt niet meer bij de geboorte zoals vroeger, maar sinds de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw bij hun sociale geboorte als echte volwassene. Wanneer de vaste partner opdoemt, studies beëindigd worden, loopbanen en verblijfplaatsen gekozen moeten worden, de kinderwens gaat opspelen. Dan ontstaan de problemen door de macht van de vanzelfsprekendheid, die vrouwen toch weer belast met een traditionele taakverdeling, en beperkingen die ze – in naam van de liefde – krijgen op gelegd.

HOOFDSTUK 2

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 19

05-10-16 14:57

Die zogenaamd vrije keus tot moederschap is plotseling een persoonlijke keuze die soms weinig maatschappelijke bijval en steun krijg. Een vriendin van onze jongste dochter, advocaat, maakte onlangs op haar werk bekend dat zij zwanger was. Niemand van haar overwegend mannelijke collega’s feliciteerde haar. Gezichten als oorwurmen. Opeens was ze gedegradeerd van een ambitieuze collega tot een risicofactor. Onbetrouwbaar, iemand die minstens vier maanden uit de running zou zijn, een extra belasting voor haar maten en daarna niet meer toerekeningsvatbaar, een warrige uitgeputte broedmachine, voortdurend in de weer met een oppasschema en altijd haast om naar huis te gaan.

DUBBEL KWETSBAAR

Enige tijd geleden moest ik ’s avonds een lezing houden op een congres waar ook een televisieploeg aanwezig was. Daaronder bevond zich een hoogzwangere vrouw die sjouwde met een camera en statief. In de pauze zag ik haar moe en onderuitgezakt in een stoel zitten. ‘Hoe lang moet je nog werken?’ vroeg ik haar om een beetje medeleven te tonen. ‘Nog twee weken. Ik heb eigenlijk al zwangerschapsverlof maar ik wil twee weken extra bevallingsverlof hebben,’ zei ze. Op de werkplek wordt van zwangere vrouwen verwacht dat ze hun zwangerschap negeren, doen alsof een groeiend kind in je buik geen beslag legt op je energie en bewegingsvrijheid, je geen extra kilo’s hoeft mee te slepen. Het feit dat zwangerschap kwetsbaar maakt, fysiek en emotioneel, krijgt op de werkvloer meestal weinig maatschappelijke erkenning en ondersteuning. Veel zwangere vrouwen weten ook niet dat zwaar werk, nachtdienst, een infectieziekte of contact met giftige stoffen tot een miskraam of aangeboren afwijking kan leiden. ‘Ze zijn met vakantie,’ is er wel eens gezegd over de vrouwen in de laatste weken van hun zwangerschap. In die weken van wachten is er geen gisteren, geen morgen, alleen vandaag: vanochtend, vanmiddag, vanavond kan het gebeuren. Er is tijdloosheid en doelloosheid, een lege agenda, belangstellende telefoontjes, met veel voorbehoud gemaakte afspraken. Het buitengebeuren heeft opgehouden te bestaan, alleen wat er binnen in je buik gebeurt is nog belangrijk. De dochter zegt: ‘Hoe zag ik er ook al weer uit met een normaal figuur?’ Ze staat voor het grootste avontuur van haar leven: een kind krijgen. Met

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 20

05-10-16 14:57

HOOFDSTUK 4

MOEDERLIEFDE ALS MYTHE

‘Wij waren er altijd voor onze kinderen,’ zeggen de overgrootmoeders, en soms ook de nieuwe grootmoeders. Het is een vorm van indirecte kritiek op de huidige gang van zaken, partnerrelaties waarin hun (schoon)dochter in deeltijd werkt, met een man die thuis een handje mee moet helpen, en ouderschap dat anders ingevuld wordt dan vroeger. Toen ik onlangs twee klein kinderen op de naschoolse opvang ging ophalen en zag hoe leuk en gevarieerd ze daar konden spelen en knutselen, dacht ik: Dat had ik ook wel gewild als kind. Het mythologiseren van de vroegere moederliefde doet de huidige dagelijkse praktijk geen recht. Kwantiteit zegt niets over kwaliteit. Onderzoek bevestigt voortdurend dat de moderne moeder meer tijd dan ooit aan haar kinderen besteedt; de moderne vader overigens ook. Moederliefde wordt in iedere tijd anders vertaald.

DE TERREUR VAN DE PERFECTIE

Mijn moeder, die tot de komst van haar zevende kind altijd in de zaak van mijn vader heeft gewerkt, en verder ook nooit stilzat, keek en kijkt ook nu weer met verbazing naar al dat gemoeder van haar dochters, schoondochters en kleindochters. Niet alleen omdat de dagelijkse ‘hulp’ in huis waar zij vroeger op kon rekenen, ontbreekt, maar ook omdat zij in een maatschappij leefde waarin het gezin als hoeksteen werd gewaardeerd, beschermd en geholpen. Haar taak buitenshuis was beperkt. Bij alles wat haar kinderen daar deden

HOOFDSTUK 4

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 37

05-10-16 14:57

– school, zwemmen, padvinderij, hockeyen, voetballen – was haar aanwezigheid of die van mijn vader niet nodig. We konden te voet naar school Een grotere zus of broer nam het kleinere zusje of broertje mee. Spelen na school hoefden moeders toen niet te regelen. Je kon vrijelijk op straat spelen, hoewel dat meer voor jongens gold dan voor meisjes. Er was altijd wel een agent die langsfietste en een oogje in het zeil hield. Mijn man heeft de mooiste herinneringen aan dat lege land vol weilanden en sloten met kikkervisjes. Op straat kon je voetballen, soms moest je heel af en toe eventjes opzij voor een passerende auto, waarna je weer een hele tijd ongestoord kon doorgaan. De meeste gezinnen maakten deel uit van families – grootouders, ooms en tantes, neven en nichten – die in dezelfde stad bleven wonen. Het was voor ouders en kinderen een betrekkelijk veilige en overzichtelijke wereld. ‘Er moet zoveel,’ kan de jongste dochter wel eens door de telefoon verzuchten. ‘Was dat in jouw tijd ook zo?’ Zelf kwam ik als jonge moeder in een nieuwbouwwijk terecht in een vreemde stad, ver van familie en vrienden. Dat is nu een realiteit voor heel veel gezinnen, evenals het verschijnsel dat je de mensen uit je buurt soms nauwelijks kent. Ieder gezin is min of meer druk met zichzelf bezig. Je staat er als ouder alleen voor – tenzij je boft met je naaste buren – terwijl de kernfuncties van het gezin alleen maar complexer zijn geworden. Jonge moeders zijn nu noodgedwongen duizendpoten, want behalve dat ze vaak een gezin combineren met werk, worden ze verplicht tot allerlei activiteiten die onze moeders geheel vanzelfsprekend uit handen werden genomen. Iedere stap die een kind tegenwoordig zet op weg naar school, sport of hobby, vraagt de bemoeienis van ouders. Mijn kinderen waren al een ‘achterbankgeneratie’ omdat ze altijd met de auto gebracht en gehaald moesten worden naar en van zwemles, muziek les en sportactiviteiten. Meehelpen op school had toen nog niet zo’n verplicht karakter. Ik was één keer in de week leesmoeder voor het kleine groepje kinderen die daar wat meer moeite mee hadden, en haalde bij de bibliotheek boeken voor de klas. De meeste moeders waren niet actief op school. Wie nu voor het eerst een kind naar school brengt, krijgt soms een lijstje mee met wat je als moeder op die school gaat doen. Gelieve aan te kruisen: meehelpen met lezen, poetsen, gymles en, beeldende expressie, luizen verwijderen, het dagelijks oversteken, de sinterklaas- of kerstviering, het schoolreisje. Maar het opvallendste verschil met de tijd toen ik een jonge moeder was, is de drang tot perfectie. De samenleving houdt je als moeder verantwoordelijk voor een optimale en psychologische ontwikkeling van je kind die door deskundigen wordt getoetst: groeicurves, tandenstand, woordenschat,

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 38

05-10-16 14:57

HOOFDSTUK 15

DE KRACHT VAN DE HERINNERING

Ik houd van onze kleinkinderen dagboekjes bij – waarin overigens zeker niet iedere dag, zelfs niet iedere maand hun groei en bloei worden verteld. Maar er staat toch van ieder genoeg in om met verbazing hun ontwikkeling te lezen, die mij toch altijd weer verbaast. Want je denkt als oma dat je het allemaal wel zo’n beetje onthoudt, maar met zeven kleinkinderen lukt dat niet. Maar ook onze eigen herinneringen kwamen onlangs scherp naar voren toen ik opeens foto’s en een verslag vond van een feest dat ik een aantal jaren geleden met mijn man in een disco in Genève met vrienden en kennissen had beleefd. Het was een groot jaren-zestig-feest. Kleding uit die tijd was verplicht. Wat lacherig keken we naar elkaars outfit. Dat we dit ooit mooi en modieus hadden gevonden. Een kwestie van jeugdige overmoed? Geen van de deelnemers was voor bereid op het jeugdsentiment en de nostalgie die het terug-in-de-tijd ons in de daaropvolgende uren bezorgde. We ondergingen allen de metamorfose van het weer jong en zorgeloos zijn. De dag daarna restten verwarring en verbazing. Door welk toverstokje was ik aangeraakt dat ik me plotseling in de mooiste tijd van mijn leven had gevoeld? En waar kwamen opeens al die haarscherpe herinneringen vandaan? Want tot ieders verbazing bleek ons geheugen de muziek en teksten van de songs waarop we dansten, feilloos te hebben opgeslagen. Nog verbazingwekkender was dat ik in staat was praktisch alle fragmenten van films en journaalbeelden uit die periode die voortdurend op grote schermen werden geprojecteerd, te herkennen. Ik wist de titels, de namen van acteurs en politici, de gebeurtenissen en de jaartallen vaak al bij de eerste beelden. Hoe was het mogelijk dat ik alles uit die tijd nog zo goed en gedetail-

HOOFDSTUK 15

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 159

159

05-10-16 14:57

leerd wist? Kwam dat omdat de tijd toen langzamer leek te gaan, liedjes soms maanden op de hitparade stonden, het aanbod van journaalbeelden en films nog niet het karakter van een eindeloze stortvloed had? Het verschijnsel liet mij niet met rust. Integendeel, het werd nog intrigerender toen ik daarna op een bijeenkomst van artsen min of meer in de leeftijd van mijn man, een van hen een medisch ezelsbruggetje uit zijn studententijd hoorde vertellen, tot zijn eigen verbazing. Want het ezelsbruggetje had jarenlang een vergeten bestaan in zijn geheugen geleid en kwam plotseling weer tevoorschijn, fris en krachtig, alsof het daar gisteren was gedeponeerd. Iedere eerste letter van de woorden van het betreffende ezelsbruggetje Op Ons Oude Tuin Terras Aait Frida Vanachter Glas Vele Aardige Heren, verwijst naar één bepaalde hersenzenuw, twaalf in totaal. Maar ‘Frida’ bleek in haar kielzog ook bij de andere artsen het ene na het andere ezelsbruggetje uit zijn verborgen bestaan te rukken, en riep tegelijkertijd allerlei nostalgische en anekdotische herinneringen op. Het werd voor de betrokkenen een feest van de herkenning, ik zag als toeschouwer die ernstige, oudere mannen, gevormd door hun werk op die vaak smalle strook tussen leven en dood, opeens opbloeien, glimlachen, zelfs schateren over een tijd die, zo verzekerden ze elkaar, ‘eigenlijk toch de mooiste tijd van hun leven was geweest’. De overtuiging dat je jeugd de mooiste tijd van je leven is, blijkt universeel, evenals het feit dat mensen aan de periode tussen de 15 en 25 jaar in het algemeen de meeste, de levendigste en de beste herinneringen hebben. Voer voor geheugenpsychologen als de Amerikaanse dr. David Rubin, die het verschijnsel onderzocht. Bij zijn testpersonen bleek dat informatie uit de periode waarin zij jong waren, het gemakkelijkst is te activeren bij personen boven de vijftig. Dat gold voor quizachtige vragen over bekende televisieseries, films, tophits, generatiegenoten en wereldnieuws die controleerbare herinneringen losmaakten. Men wist zich dit soort zaken vooral uit die tijd haarfijn te herinneren, en aanzienlijk minder uit de jaren daarna. Wanneer de proefpersonen werd verzocht over de vijf belangrijkste ervaringen of gebeurtenissen uit hun leven te vertellen, dan bleken de meeste van die ervaringen gebeurd te zijn tussen het tiende en het dertigste jaar. Dat verklaart echter nog niet waarom mensen zulke sterke herinneringen hebben aan juist die tijd. Was het omdat zij toen op eigen, jonge en sterke benen een heel nieuw levenslandschap betraden waarin alles nog mogelijk leek, waarin ze veel dingen voor het eerst zelf gingen doen? Naar de bioscoop, de aanschaf van een kledingstuk, het eerste feestje, voor het eerst vakantiewerk en alleen met vakantie, de eerste verliefdheid, voor het eerst op kamers, een wat serieuzere relatie, een baan, het eerste salaris. Bepaalt die eerste keer

160

Dan word je opeens opa en oma 1-168.indd 160

05-10-16 14:57

HELEEN C RUL

ederland heeft een recordaantal opa’s en oma’s: vitale en zelfstandige het leven staan en die hun drukke,

bevredigende bestaan plotseling moeten combineren met een in meer of mindere mate actieve rol als grootouder. In DAN WORD JE

OPEENS OPA & OMA vertelt Heleen Crul hoe zij is omgegaan met die nieuwe levensfase. Daarbij komen alle belangrijke onderwerpen voorbij:

• In welke opzichten verschilt de moderne zwangerschap van die van toen je zelf zwanger was? oe komt het dat de huidige generatie • H grootouders zo anders is dan de voorgaande? en je verplicht als oppas te fungeren voor je • B kleinkinderen? En hoe zeg je het als je dat niet wilt, zonder dat je je kind daarmee kwetst? at is het verschil in benadering tussen • W een opa en een oma? oe ga je om met het nieuwe verschijnsel • H ‘patchworkfamilie’? • En zijn de huidige kleinkinderen echt zo anders? Heleen Crul schreef een onmisbare gids voor de moderne grootouder, die je aan het denken zal zetten en ervoor zal zorgen dat je nog meer kunt genieten van die bijzondere band met je kleinkind.

DAN WORD JE OPEENS OMA EN OPA

vijftigers en zestigers die volop in

DAN WORD JE OPEENS OMA EN OPA

HERKENBARE VERHALEN EN TIPS VOOR DE NIEUWE GENERATIE GROOTOUDERS

NUR 854

danwordtcoverdef.indd 1

12-10-16 16:57

Dan word je opeens opa & oma - Heleen Crul