Gordon16 157x239Opm4nwlogo_Gordon 22-12-17 14:12 Pagina 1
Luisteren naar kinderen is een opvoedklassieker waarmee Thomas Gordon wereldberoemd werd. Al vele ouders hebben baat gehad bij zijn methode. Gordon schreef 9 boeken over zijn methode, die in 28 talen werden vertaald.
‘De Gordon-methode is altijd toepasbaar, waar je maar bent en met wie je maar bent. Tienduizenden mensen in Nederland zijn al getraind door 200 Gordon-trainers. Wereldwijd zijn dat er zelfs meer dan één miljoen.’ – net ‘Het boek is prettig leesbaar, met name door herkenbare opvoedingssituaties en vele praktijkvoorbeelden.’ – nbd ‘Gordon weet een brug te slaan waarop beide partijen elkaar kunnen ontmoeten, zonder hun gezicht te verliezen.’ – Iederwijs.nl
9 789021 560373
nur 854 Kosmos Uitgevers, Utrecht / Antwerpen
Luisteren naar kinderen
De Gordon-methode laat zien dat het ook anders kan. Uitgangspunt is een goede combinatie binnen het gezin; iedereen luistert naar elkaar, elk gezinslid wordt gerespecteerd en gehoord, maar uiteindelijk houden de ouders de regie. Niet door autoritair te zijn, maar juist door te luisteren. Het is een methode die werkt bij de peuter die alles zelf wil doen, maar ook bij de puber die zich tegen de ouders afzet. Door te luisteren en conflicten harmonieus op te lossen, creëren we een liefdevolle gezinssituatie en brengen we onze kinderen effectief verantwoordelijkheidsbesef bij.
Dr. Thomas Gordon
Met onze drukke agenda’s en de pittige combinatie van werken en zorgen willen we het maximale halen uit de tijd die we met het gezin doorbrengen. Zonder ruzie, in optimale harmonie. Maar het snelle ontbijt – ouders in gedachten al onderweg, kinderen nog slaperig – en de avondmaaltijd – allemaal bijkomend van school of werk – ontaarden vaak in conflicten, ruzie en een kind dat op de gang staat, terwijl het eten koud wordt.
De Gordon Methode
Luisteren naar kinderen Van contact naar verbinding binnen het gezin
Dr. Thomas Gordon
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 3
Dr. Thomas Gordon DE GORDONMETHODE ÂŽ
Luisteren naar kinderen DĂŠ methode voor overleg in het gezin Geheel herziene editie
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 4
Dit boek is gepubliceerd door Tirion Uitgevers BV Postbus 309 3740 AH Baarn www.tirionuitgevers.nl Vertaling: oorspronkelijke editie R. Buitenrust Hettema-Van Coevorden; herziening Jennie Stapersma-Bolsenbroek Bewerking en actualisering: drs. D. van Herwerden-Eendebak (Stichting NET) Adviezen: Atie C.A. van Gennip-Lechner, Karin Gjaltema, Saskia Henderson (Stichting NET) ISBN 978 90 215 6037 3 NUR 854 Twintigste druk, januari 2018 Oorspronkelijke editie voor het eerst gepubliceerd in de Verenigde Staten in 1970 door David McKay Company, a division of Random House, Inc. Herziene paperbackeditie voor het eerst gepubliceerd in de Verenigde Staten in 2000 door Three Rivers Press, New York, lid van de Crown Publishing Group Oorspronkelijke titel: Parent Effectiveness Training: The Proven Program for Raising Responsible Children English language edition copyright Š 1970, 1975, 2002 by Thomas Gordon Š 2005/2008 voor de Nederlandse taal: Tirion Uitgevers BV, Baarn Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without prior written permission from the publisher, except for the inclusion of brief quotations in a review.
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 7
Inhoud
Voorwoord
11
1. Ouders krijgen commentaar als kinderen ontsporen
13
2. Ouders zijn ook maar mensen
21 22 26 27 27 30 31 31
Het begrip acceptatie Ouders mogen en zullen ook inconsequent zijn Ouders hoeven geen gesloten front te vormen Schijnacceptatie Kun je een kind accepteren ongeacht zijn gedrag? Onze definitie van ouders die ook echt mens zijn Van wie is het probleem?
3. Zo luisteren dat kinderen met u willen praten: de taal van acceptatie De kracht van acceptatietaal Laten merken dat je het kind accepteert Non-verbaal overbrengen van acceptatie Niet ingrijpen om aan te geven dat je het kind accepteert Passief luisteren om aan te geven dat je het kind accepteert Verbaal overbrengen van acceptatie De twaalf communicatieblokkades Eenvoudige methoden om de deur open te zetten Actief luisteren Waarom zouden ouders willen leren actief te luisteren? Voorwaarden om actief te kunnen luisteren Het risico van actief luisteren
4. Actief luisteren in de praktijk Wanneer is het probleem van het kind? Hoe ouders actief luisteren in praktijk kunnen brengen Wanneer besluit een ouder tot actief luisteren?
36 37 39 40 40 42 43 48 50 51 57 59 60 61 61 66 72
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 8
De meest voorkomende fouten bij actief luisteren Actief luisteren op het verkeerde moment
5. Hoe te luisteren naar jonge kinderen? Kenmerken van baby’s De behoeften en problemen van baby’s aanvoelen Actief luisteren naar baby’s om hen te helpen Geef het kind de kans zelf zijn behoeften te vervullen
6. Wanneer luisteren kinderen naar hun ouders? Wanneer de ouders een probleem hebben Kinderen aanspreken op een manier die geen effect heeft Kinderen effectief confronteren met hun gedrag De essentiële onderdelen van een confronterende ik-boodschap Waarom ik-boodschappen veel meer effect hebben
7. De ik-boodschap in de praktijk De verborgen jij-boodschap Accentueer het negatieve niet Onvolledige ik-boodschappen Het topje van de ijsberg is boosheid Wat effectieve ik-boodschappen kunnen bewerkstelligen Non-verbale ik-boodschappen aan heel jonge kinderen Problemen met ik-boodschappen Andere toepassingen van ik-boodschappen
8. Onaanvaardbaar gedrag veranderen door de omgeving te veranderen De omgeving verrijken De omgeving verarmen De leefruimte van het kind uitbreiden De leefruimte van het kind beperken De omgeving vereenvoudigen Een alternatieve activiteit aanbieden Het kind voorbereiden op verandering in zijn omgeving Organiseer met oudere kinderen zoveel mogelijk van tevoren
9. Onvermijdelijke conflicten tussen ouder en kind: wie wint er? De machtsstrijd tussen ouder en kind De twee win-verliesbenaderingen Waarom methode I niet doeltreffend is
75 82 84 84 85 86 88 90 91 94 95 101 104 107 107 108 109 110 113 115 116 118 123 123 124 124 125 125 125 126 126 129 131 133 134
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 9
Waarom methode II niet doeltreffend is Nog meer problemen die verbonden zijn met methode I en II
10. Is machtsgebruik door ouders nodig en rechtvaardig? Wat is gezag? Ernstige beperkingen van ouderlijke macht Er komt onvermijdelijk een eind aan de macht van de ouders Puberteitsperikelen Opvoeding door uitoefening van macht vereist strikte regels De gevolgen van machtsgebruik voor het kind Macht en gezag wat beter bekeken
11. De geen-verliesmethode voor het oplossen van conflicten Waarom methode III zo effectief is
12. Enkele vragen van ouders over de geen-verliesmethode Methode III gezien als zwakheid van de ouders Kunnen groepen beslissingen nemen? Methode III kost veel tijd Hebben ouders niet het recht om methode I te gebruiken omdat ze verstandiger zijn? Werkt methode III ook bij kleine kinderen? Moet methode I niet soms toch gebruikt worden? Zal het kind zijn respect voor mij niet verliezen?
13. De geen-verliesmethode in de praktijk Hoe te beginnen De zes fasen van de geen-verliesmethode De noodzaak van actief luisteren en ik-boodschappen geven De eerste pogingen met de geen-verliesmethode Problemen waarmee ouders te maken krijgen De geen-verliesmethode bij conflicten tussen kinderen Wanneer beide ouders betrokken zijn bij de conflicten met hun kinderen Kunnen we alle drie de methoden tegelijk gebruiken? Kan de geen-verliesmethode ook mislukken?
14. De ouder-kindrelatie en omgaan met waarden Wat wordt precies bedoeld met waarden? Waardebotsingen oplossen met methode I?
137 138 141 141 144 145 146 146 148 156 162 167 180 180 183 184 186 187 189 191 194 194 194 199 200 201 206 210 213 214 216 217 218
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 10
Recht op zelfbeschikking Waardebotsingen oplossen met methode II? Waardebotsingen oplossen met methode III? BeĂŻnvloedingsmogelijkheden bij waardebotsingen
15. Hoe ouders conflicten kunnen voorkomen door zelf te veranderen Kunt u uzelf meer gaan accepteren? Wiens kinderen zijn het eigenlijk? Houdt u echt van kinderen of alleen maar van een bepaald soort kinderen? Zijn uw waarden en overtuigingen de enige ware? Leeft u uitsluitend voor uw kinderen? Kunnen ouders hun houding veranderen? Mijn relaties met kinderen
Aanhangsel 1. Oefening: luisteren naar gevoelens 2. Oefening: niet-effectieve boodschappen herkennen 3. Oefening: ik-boodschappen 4. De twaalf blokkades in de communicatie
219 219 221 226 227 228 229 230 231 232 233 235 237 237 242 245 248
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 21
2 Ouders zijn ook maar mensen
Als mensen kinderen krijgen en zo ‘ouder’ worden, gebeurt er iets vreemds. Ze gaan zich anders gedragen of een rol spelen. Ze denken dat nu ze het heiligdom van het ouderschap zijn binnengestapt, ze zich ook moeten gedragen als ouders. Met ernstige overgave gaan ze zich op een bepaalde manier gedragen omdat ze denken dat ouders zich zo zouden moeten gedragen. Deze verandering kan uiterst ongelukkig zijn als deze ouders vergeten dat ze gewone mensen blijven met menselijke tekortkomingen en gebreken, individuen met individuele gevoelens. Omdat ze de realiteit van hun mens-zijn vergeten, houden sommige mensen als ze ouders worden vaak op menselijk te zijn. Ze denken dat ze niet meer de vrijheid hebben om zichzelf te zijn, hoe ze zich op een bepaald moment ook mogen voelen. Omdat ze nu ouders zijn, hebben ze een verantwoordelijkheid om iets meer te zijn dan alleen maar gewone mensen. Ze vinden dat ze consequent moeten zijn, dat ze altijd van hun kinderen moeten houden, dat ze tolerant moeten zijn, dat ze hun eigen verlangens opzij moeten zetten en zich moeten opofferen voor de kinderen, dat ze altijd eerlijk moeten zijn en dat ze vóór alles moeten vermijden de fouten te maken die hun eigen ouders tegen henzelf gemaakt hebben. Hoewel deze goede voornemens begrijpelijk en bewonderenswaardig zijn, hebben de meeste ouders er eerder minder dan meer succes mee. Wanneer men het ouderschap op zich neemt, is de eerste grote fout die men kan maken te vergeten dat men maar een mens is. Een effectieve ouder blijft gewoon zichzelf – een mens. Kinderen waarderen echtheid en menselijkheid in hun ouders enorm. Dat zeggen ze dan ook: ‘Mijn vader is een aardige man’, of: ‘Mijn moeder is een fijn mens.’ Als ze wat ouder worden zeggen deze kinderen: ‘Ik vind mijn ouders best aardig. Ze hebben natuurlijk hun fouten, zoals iedereen, maar ik kan goed met hen opschieten en praten.’ Wat bedoelen deze kinderen? Het is vrij duidelijk dat ze vinden dat hun ouders gewoon mensen moeten zijn en geen heilige figuren. Als de ouders zich als gewone mensen gedragen en niet als acteurs, reageren kinderen met het gunstigste resultaat.
21
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 22
Hoe moeten ouders zich als mensen gedragen tegenover hun kinderen? Hoe kunnen ze, als ze ouders worden, hun menselijkheid behouden? In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe ouders gewoon mens kunnen blijven en toch effectieve ouders kunnen zijn. Men kan zichzelf leren ervaren als iemand die zowel positieve als negatieve gevoelens tegenover kinderen heeft. Om een effectieve ouder te zijn hoeft men niet eens consequent te zijn. Men hoeft helemaal niet te doen alsof men een kind accepteert of lief vindt als men dat niet echt zo voelt. Men hoeft ook niet evenveel van al zijn kinderen te houden of ze allemaal in dezelfde mate te accepteren. En het is helemaal niet nodig dat ouders een gesloten front vormen in de omgang met hun kinderen. Maar het is zeer belangrijk dat men leert herkennen wat men voelt. Enkele schema’s kunnen ouders al enorm helpen bij het herkennen van hun gevoelens en hun duidelijk maken hoe het komt dat ze onder verschillende omstandigheden op verschillende manieren reageren. HET BEGRIP ACCEPTATIE
Alle ouders hebben van tijd tot tijd wel verschillende soorten gevoelens ten opzichte van hun kinderen – acceptatie en geen acceptatie. Ouders kunnen het gedrag van een kind soms aanvaarden en soms niet. Gedrag is iets wat uw kind zegt of doet. Dat is iets anders dan uw oordeel. Gedrag is bijvoorbeeld: het kind roept. Uw oordeel kan zijn: het kind is vervelend, lastig. Gedrag is: het kind laat kleren op de vloer liggen. Uw oordeel kan zijn: het kind is slordig. Alle mogelijke gedragingen van uw kind – alles wat hij zou kunnen zeggen of doen – kunnen we voorstellen door een rechthoekige figuur (het gedragsraam):
Alle mogelijke gedragingen van uw kind
Sommige van zijn gedragingen kunt u kennelijk gemakkelijk accepteren, andere niet. Dat onderscheid kunnen we voorstellen door het gedragsraam te verdelen in een acceptatie- en een niet-acceptatiegebied.
22
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 123
8 Onaanvaardbaar gedrag veranderen door de omgeving te veranderen Een van de mogelijkheden om het onacceptabele gedrag van kinderen te veranderen is door het kind te veranderen. Verandering van de omgeving wordt bij baby’s en kleuters meer gebruikt dan bij oudere kinderen, omdat als de kinderen ouder worden de ouders meer gebruikmaken van verbale methoden. Ze denken er niet aan de omgeving te veranderen, maar proberen het kind zodanig te bepraten dat het zijn onaanvaardbare gedrag verandert. Dat is jammer, want verandering van omgeving is vaak heel eenvoudig en uiterst doeltreffend voor kinderen van alle leeftijden. Onacceptabel gedrag komt voor bij kinderen die een behoefte gedwarsboomd zien. Te denken valt aan de behoefte tot spelen, zich uit te kunnen leven, behoefte aan privacy of structuur enzovoort. Door de omgeving te veranderen kunt u als ouder aan de behoefte van het kind tegemoet komen zonder de eigen behoefte (een opgeruimd huis of rust) tekort te doen. Enkele voorbeelden voor het veranderen van de omgeving: 1. De omgeving verrijken. 2. De omgeving verarmen. 3. De leefruimte van het kind uitbreiden. 4. De leefruimte van het kind beperken. 5. De omgeving vereenvoudigen. 6. Een alternatieve activiteit aanbieden. 7. Het kind voorbereiden op verandering in zijn omgeving. 8. Organiseer met oudere kinderen zoveel mogelijk van tevoren.
DE OMGEVING VERRIJKEN
Iedere groepsleidster weet dat een effectieve manier om onaanvaardbaar gedrag te stoppen of te voorkomen is de kinderen een grote hoeveelheid interessante dingen aan te rijken – hun omgeving te verrijken met spelmateriaal, leesmateriaal, spelletjes, klei, poppen, puzzels enzovoort. Effectieve ouders kunnen ook van dit principe uitgaan: als kinderen met iets inte-
123
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 124
ressants bezig zijn, zullen ze minder gauw kattenkwaad uithalen of hun ouders ergeren. Tijdens autoritjes kunnen kinderen hun ouders veel last bezorgen. Er zijn ouders die ervoor zorgen dat de kinderen spelletjes en puzzels meenemen, zodat ze zich niet gaan vervelen of ongedurig worden. Kleine handspelcomputertjes of een stapel weekbladen zijn ideaal. De meeste ouders weten wel dat hun kinderen minder gauw vervelend worden als ze vriendjes en speelkameraadjes mee naar huis mogen nemen. Over het algemeen kunnen ze met z’n tweeën of drieën veel gemakkelijker leuke dingen bedenken dan een kind dat alleen is. Er is veel in de handel: constructiespeelgoed om mee te bouwen, creatief materiaal om te knutselen, veel materiaal voor verbeeldend spel zoals knuffels, dierentuinbeesten, school- of winkelspelletjes. Al dit soort dingen kunnen enorm helpen om agressief, ongedurig en lastig gedrag te verminderen. Ouders vergeten maar al te vaak dat kinderen interessante en uitdagende activiteiten nodig hebben om zich te ontwikkelen. DE OMGEVING VERARMEN
Op bepaalde tijden hebben kinderen een omgeving nodig met weinig prikkels, zoals vlak voor het naar bed gaan. Ouders, vooral vaders, dollen soms met hun kinderen vlak voor het naar bed gaan of vlak voor het eten en verwachten dan plotseling dat ze rustig en kalm zijn. Op deze tijdstippen moet de omgeving van het kind verarmd worden, niet verrijkt. Veel ruzie en opwinding op dit soort tijdstippen zou vermeden kunnen worden als de ouders zouden proberen de stimulering van de omgeving op het kind te verminderen. Ook een opgeruimd huis valt onder het verarmen van de omgeving. DE LEEFRUIMTE VAN HET KIND UITBREIDEN
Sommige ouders in onze cursus hebben verteld dat ze uitstekende resultaten behaalden door een speciaal gebied in te stellen in de garage of in een hoek van de tuin en dat te bestemmen als een plek voor het kind waar hij naar hartelust kan graven, sjouwen, bouwen, verven, rommel maken en knutselen. De ouders zoeken een plek uit waar het kind kan doen wat hij wil, zonder dat hij schade aanricht. U kunt het kind naar een plek brengen waar hij zich in bepaald gedrag kan uitleven: parken, zwembaden, veldjes, trimbaan. Schreeuwen mag in de kelder, de achtertuin of op het strand. Op een sportclub kan het kind zijn motorische activiteit kwijt: judo, voetbal, tennis.
124
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 141
10 Is machtsgebruik door ouders nodig en rechtvaardig? Een van de meest vastgeroeste ideeën over kinderopvoeding is dat macht noodzakelijk is om kinderen op te voeden. Weinig ouders vragen zich af of dat wel de juiste opvatting is. De meeste ouders weten hun gebruik van macht snel te rechtvaardigen. Ze zeggen dat de kinderen die nodig hebben en er ook behoefte aan hebben, of dat ouders nu eenmaal verstandiger zijn. ‘Vader heeft altijd gelijk’ is een stevig gegrondvest geloof. Al eeuwenlang wordt koppig vastgehouden aan de opvatting dat ouders macht horen te gebruiken in de omgang met kinderen. Dat komt gedeeltelijk doordat ouders meestal niet begrijpen wat macht eigenlijk is en wat de invloed ervan op kinderen is. Men praat gemakkelijk over macht en gezag, maar slechts weinigen kunnen het definiëren of het verschil tussen beide aangeven. WAT IS GEZAG?
Een van de fundamentele karakteristieken van de relatie tussen ouder en kind is deze: de ouders zijn in psychologisch opzicht groter dan het kind. Als we ouder en kind voorstellen als cirkels, zou de volgende weergave onjuist zijn: Ouder
Kind
Vanuit het kind gezien is de ouder niet even groot, ongeacht de leeftijd van het kind. Ik heb het niet over lichamelijke grootte (hoewel er fysiek natuurlijk een verschil in grootte bestaat totdat het kind de adolescentie bereikt), maar eerder over grootte op het geestelijke vlak.
141
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 142
Een juistere voorstelling van de ouder-kindrelatie zou er zo uitzien:
Ouder
Kind
Vanuit het kind gezien is de ouder geestelijk bijna altijd groter. Dat verklaart uitdrukkingen als: ‘De grote baas’, ‘Mijn moeder torende mijn hele leven boven me uit’, ‘Ik zag hem als een groot man’, of: ‘Ik probeerde steeds mijn ouders te kleineren.’ Dit verschil in geestelijke grootte bestaat niet alleen doordat kinderen hun ouders zien als groter en sterker, maar ook als mensen die meer weten en meer kunnen. Ze bewonderen hun uitgebreide bevattingsvermogen, de juistheid van hun voorspellingen en de wijsheid van hun oordeel. Kinderen geven hun ouders eigenlijk van nature gezag. Kinderen schrijven hun ouders echter ook wel kundigheden en vermogens toe die niet op werkelijkheid berusten. Maar weinig ouders weten zoveel als hun kinderen denken dat ze weten. Ervaring is niet altijd de beste leerschool. Daar zal het kind wel achter komen als het opgroeit en volwassen wordt en zijn ouders kan beoordelen tegen de bredere achtergrond van zijn eigen ervaring. En verstand komt lang niet altijd met de jaren. Voor veel ouders is dit moeilijk toe te geven, maar degenen die eerlijk tegen zichzelf durven zijn, erkennen wel dat de beoordelingen van kinderen betreffende hun vader en moeder nogal overtrokken kunnen zijn. Hoewel de kaarten voor de ouders toch al veel gunstiger liggen vanwege hun geestelijke overwicht, houden de meeste vaders en moeders dit verschil zorgvuldig in stand. Ze verbergen hun eigen beperkingen en beoordelingsfouten voor hun kinderen. Ze houden vast aan ideeën als: ‘Wij weten wat goed voor je is’, of: ‘Als je ouder bent, zul je begrijpen dat we gelijk hadden.’ Als ouders achteraf over hun eigen vader en moeder praten, kunnen ze heel gemakkelijk hún fouten en beperkingen zien. Toch zullen ze zich verzetten tegen het idee dat zij met betrekking tot hun eigen kinderen soms dezelfde fouten maken en ook wel gebrek aan wijsheid tonen. Omdat de ouder geestelijk overwicht heeft, wegen zijn pogingen om het kind te be-
142
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 143
invloeden nogal zwaar. Het is misschien handig om dit ‘toegekend gezag’ te noemen, omdat het kind het aan de ouder toekent. Het gebruik van dit gezag is van een heel andere orde dan het gebruik van macht om behoefteconflicten op te lossen. Macht bestaat omdat de ouder bepaalde dingen bezit die het kind nodig heeft. Een ouder heeft macht over zijn kinderen omdat ze zo afhankelijk van hem zijn voor het bevredigen van hun meest fundamentele behoeften. Als kinderen ter wereld komen zijn ze vrijwel geheel afhankelijk van anderen wat betreft voeding en hun lichamelijke comfort. Ze beschikken niet over de middelen om hun behoeften te vervullen. Deze middelen zijn in handen van de ouders en die zijn er de baas over. Als het kind ouder wordt en zijn ouders hem de kans geven minder afhankelijk te worden, zal hun macht uiteraard afnemen. Maar tot aan het moment dat het kind volwassen en dus zelfstandig wordt en vrijwel geheel op eigen kracht zijn fundamentele behoeften kan vervullen, hebben de ouders een zekere mate van macht over hem. Omdat ze de middelen hebben aan de eerste levensbehoeften van het kind tegemoet te komen, hebben ouders het vermogen hun kind te belonen. De term ‘beloningen’ wordt gebruikt voor alles waarmee de ouder de behoeften van het kind kan vervullen (hem kan belonen). Als het kind honger heeft (behoefte heeft aan voedsel) en de ouder geeft hem een fles, dan zeggen we dat het kind beloond wordt (zijn honger wordt gestild). De ouder heeft ook de middelen om een kind pijn te doen of ongemak te bezorgen, ofwel door hem datgene te onthouden waaraan hij behoefte heeft (het kind geen eten geven als het honger heeft), ofwel door iets te doen dat pijn of ongemak veroorzaakt (een tik op zijn vingers geven als hij het glas melk van zijn broertje wil afpakken). Het tegenovergestelde van beloning noemt men straf. Iedere ouder weet dat hij een klein kind in de hand kan houden door macht uit te oefenen. Door beloning of straf zorgvuldig te hanteren, kan de ouder het kind ertoe brengen zich op een bepaalde manier te gedragen of hem de moed ontnemen zich op een andere manier te gedragen. Iedereen weet uit eigen ervaring dat mensen (en dieren) geneigd zijn dat gedrag te herhalen dat beloning tot gevolg heeft (een behoefte vervult), en het gedrag dat geen beloning opbrengt of bestraft wordt te vermijden of na te laten. Op die manier kan een ouder bepaald gedrag versterken door het kind te belonen en ander gedrag doen verdwijnen door hem te straffen. Stel dat u wilt dat uw kind met zijn blokken gaat spelen in plaats van met het servies. Om zijn ‘spelen met blokken’-gedrag te versterken, kunt u naast hem gaan zitten als hij ermee bezig is, tegen hem lachen en vriendelijk zijn of zeggen: ‘Nu ben je lief.’ Om zijn ‘spelen met servies’ tegen te gaan kunt u hem een tik op zijn hand geven, boos kijken of zeggen: ‘Je bent
143
Luisteren naar kinderen_20ed_157x240 20171227 17:56 Pagina 144
stout.’ Het kind zal snel leren dat hij het goed met de ouder heeft als hij met zijn blokken speelt en dat dat niet zo is als hij met het servies speelt. Zo gaan ouders meestal te werk als ze het gedrag van hun kinderen willen veranderen. Ze noemen dat dan opvoeden. Maar in feite gebruikt de ouder zijn macht om het kind te dwingen iets te doen wat de ouder graag wil of om het kind ervan te weerhouden iets te doen wat de ouder niet goedvindt. Hondentrainers gebruiken dezelfde methode om honden gehoorzaamheid te leren en circusmensen leren beren op die manier fietsen. Als een trainer de hond wil laten volgen, doet hij het dier een riem om de nek en begint te lopen met het andere eind in zijn hand. Dan zegt hij: ‘Volg.’ Als de hond niet dicht genoeg bij hem blijft, krijgt hij een ruk aan de riem (straf ). Als hij wel volgt, krijgt hij een vriendelijk klopje (beloning). De hond zal spoedig op commando leren volgen. Eén ding is zeker: macht werkt. Kinderen leren op die manier dat ze beter met blokken dan met servies kunnen spelen; honden leren op commando volgen en beren leren fietsen (op eenwielers zelfs). Op heel jonge leeftijd, nadat ze voldoende keren beloond en gestraft zijn, kan men kinderen in bedwang houden door ze alleen maar te beloven dat ze een beloning zullen krijgen als ze zich op een bepaalde manier gedragen, of ze met straf te dreigen als ze zich ongewenst gedragen. De mogelijke voordelen zijn duidelijk: de ouder hoeft niet te wachten tot het verlangde gedrag wordt vertoond om het te belonen (te versterken), noch te wachten tot ongewenst gedrag optreedt om het te bestraffen (te doen verdwijnen). Hij kan nu in feite zijn macht over het kind uitoefenen door alleen maar te zeggen: ‘Als je je op die manier gedraagt, zal ik je belonen; als je je anders gedraagt, krijg je straf.’ ERNSTIGE BEPERKINGEN VAN OUDERLIJKE MACHT
Mocht u vinden dat de macht van de ouder om te belonen en te straffen (of beloning te beloven en te dreigen met straf) een effectieve methode lijkt om kinderen onder de duim te houden, dan heeft u enerzijds gelijk en anderzijds ongelijk. Het uitoefenen van macht door ouders lijkt onder bepaalde omstandigheden misschien effectief, maar is onder andere omstandigheden heel erg ineffectief. Machtsgebruik door ouders houdt echter risico’s in voor de ontwikkeling van het kind. Kinderen kunnen schuw worden, bangelijk en zenuwachtig als gevolg van ‘gehoorzaamheidstraining’. Vaak krijgen ze vijandige gevoelens of wrok tegen hun opvoeders. Ze kunnen lichamelijk en emotioneel instorten door de spanning die ontstaat als ze zich moeten leren gedragen op een manier die of moeilijk, of onplezierig voor hen is. Door het gebruik van macht stelt de opvoeder kinderen bloot aan vele schadelijke gevolgen voor hun sociale en emotionele ontwikkeling.
144
Gordon16 157x239Opm4nwlogo_Gordon 22-12-17 14:12 Pagina 1
Luisteren naar kinderen is een opvoedklassieker waarmee Thomas Gordon wereldberoemd werd. Al vele ouders hebben baat gehad bij zijn methode. Gordon schreef 9 boeken over zijn methode, die in 28 talen werden vertaald.
‘De Gordon-methode is altijd toepasbaar, waar je maar bent en met wie je maar bent. Tienduizenden mensen in Nederland zijn al getraind door 200 Gordon-trainers. Wereldwijd zijn dat er zelfs meer dan één miljoen.’ – net ‘Het boek is prettig leesbaar, met name door herkenbare opvoedingssituaties en vele praktijkvoorbeelden.’ – nbd ‘Gordon weet een brug te slaan waarop beide partijen elkaar kunnen ontmoeten, zonder hun gezicht te verliezen.’ – Iederwijs.nl
9 789021 560373
nur 854 Kosmos Uitgevers, Utrecht / Antwerpen
Luisteren naar kinderen
De Gordon-methode laat zien dat het ook anders kan. Uitgangspunt is een goede combinatie binnen het gezin; iedereen luistert naar elkaar, elk gezinslid wordt gerespecteerd en gehoord, maar uiteindelijk houden de ouders de regie. Niet door autoritair te zijn, maar juist door te luisteren. Het is een methode die werkt bij de peuter die alles zelf wil doen, maar ook bij de puber die zich tegen de ouders afzet. Door te luisteren en conflicten harmonieus op te lossen, creëren we een liefdevolle gezinssituatie en brengen we onze kinderen effectief verantwoordelijkheidsbesef bij.
Dr. Thomas Gordon
Met onze drukke agenda’s en de pittige combinatie van werken en zorgen willen we het maximale halen uit de tijd die we met het gezin doorbrengen. Zonder ruzie, in optimale harmonie. Maar het snelle ontbijt – ouders in gedachten al onderweg, kinderen nog slaperig – en de avondmaaltijd – allemaal bijkomend van school of werk – ontaarden vaak in conflicten, ruzie en een kind dat op de gang staat, terwijl het eten koud wordt.
De Gordon Methode
Luisteren naar kinderen Van contact naar verbinding binnen het gezin
Dr. Thomas Gordon