w.t. Omgaan met Burnout herdruk_Layout 1 05-03-15 12:40 Pagina 1
Carien Karsten is psychotherapeut, managementcoach, columnist voor Intermediair.nl en auteur van diverse boeken, waaronder Daar ga ik weer! en Tot hier en niet verder. ‘Een uitstekend boek over burn-out. Het geeft een zeer compleet beeld van de ziekte.’ – Opzij ‘Een stevig boek waar iedereen veel van kan opsteken.’ – Margriet ISBN 978 90 215 5186 9
NUR 770 Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen
www.kosmosuitgevers.nl
Omgaan met burn-out
In Omgaan met burn-out geven deskundigen hun visie op de fysieke en psychologische achtergronden van burn-out. Het boek maakt duidelijk dat bepaalde arbeidsomstandigheden ongemerkt tot chronische stress en daardoor tot uitputting kunnen leiden. Ook de juridische aansprakelijkheid van de werkgever komt aan bod. Omgaan met burn-out is een pleidooi voor een evenwichtige levenshouding en een gezonde werkomgeving. Het geeft richtlijnen voor individuen en organisaties om het werk zo te organiseren dat burnout voorkomen kan worden.
C ARIEN KARSTEN
Een op de zeven werknemers krijgt een burn-out. Van de ene dag op de andere verander je van een enthousiaste en gewaardeerde collega in een geestelijk wrak: cynisch, lusteloos en zonder perspectief. Kun je zoiets zien aankomen? Is het te vermijden? En als het je overkomt, hoe kom je er dan weer bovenop? Dit boek beschrijft de ervaringen van mensen met uiteenlopende opleidingen en beroepen die één ding gemeen hebben: op een slechte dag ervoeren ze tot hun ontzetting dat al hun energie was verdwenen, en dat hun inzet, idealisme en hulpvaardigheid plaats hadden gemaakt voor een loodzwaar gevoel van weerzin.
Omgaan met burn-out PREVENTIE, BEHANDELING & RE-INTEGRATIE
C ARIEN KARSTEN
Carien Karsten
Omgaan met burn-out Preventie, behandeling & re-integratie
Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen
www.kosmosuitgevers.nl www.carienkarsten.nl
Derde druk, 2017 Š 2012/2015 Carien Karsten en Kosmos Uitgevers B.V., Utrecht/Antwerpen Omslagontwerp: Mariska Cock Vormgeving: Solid-ontwerp.nl Illustratie omslag: Marja de Moel Schema’s blz. 81: Gerard Smit ISBN 978 90 215 5186 9 ISBN e-book 978 90 215 5250 7 NUR 770 Alle rechten voorbehouden / All rights reserved Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.
Inhoud Inleiding 9 1 Signalering burn-out 12 1.1 Persoonlijke ervaringen 13 Psychotherapeut 13 Informatietechnoloog 21 Sociaal verpleegkundige 27 Journalist 34 CAO-onderhandelaar 37 Manager 45 1.2 Ben ik burn-out? (vragenlijst) 49 1.3 Klachtenprofiel burn-out 51 1.4 Zelfregistratie klachtenprofiel 54 1.5 Multi Modale Therapie (MMT), een systeembenadering 54 Voordelen beschrijving burn-out in MMT-termen 55 1.6 Vicieuze cirkels 56 1.7 Tips voor preventie van burn-out 58 Cue conditioning 59 Weekplanning preventie burn-out 60 Stresslogboek 60 Stresspatroonanalyse 60 Prioriteiten stellen 61 2 Verborgen patronen 62 2.1 Parentificatie 64 De geparentificeerde manager 65 Freeze Frame 66 2.2 Narcistisch conflict 67 2.3 Aangeleerde hulpeloosheid 72 Gevolg van learned helplessness: gebrek aan gezonde coping 73 2.4 Boosheid als reactie 75 2.5 Het vijandige hart (vragenlijst) 75 2.6 Patroon doorbreken 76
3 Burn-outsituaties 77 3.1 Cijfers over burn-out 78 Verschil overspanning en burn-out 78 Vragenlijst depressiviteit 79 3.2 Werksoort, werkdruk en burn-out 80 Werksoort 80 Leeftijd en opleidingsniveau 81 Twintigers en burn-out 82 Mannen en vrouwen 84 Werkdruk 85 In welke mate veroorzaakt je werk burn-out? 85 (Vragenlijst) 3.3 Werkstress door gebrek aan steun en ‘compassion fatigue’ 88 Bazenstress 88 Seksuele intimidatie 89 Pesten op het werk 90 Compassion fatigue, moe van het medeleven 90 3.4 Ingrijpende gebeurtenissen in de privésituatie 91 (psychosociale stressfactoren) 4 Werkstress en multiculturaliteit 93 4.1 Ervaringen van allochtone werknemers 93 Verpleegkundige 93 Activiteitencoördinator 95 4.2 Multiculturele behandeling 98 Psycholoog 98 5 Stress in de hersenen 102 5.1 De fight-flightrespons op bedreigende situaties 104 5.2 Stresshormonen en de fight-flightrespons 105 5.3 Switchen tussen hormoonketens 107 5.4 Overbelasting en de adrenaline-uitscheidingscurve 108 5.5 De schade die het stresshormoon cortisol teweegbrengt 109 Burn-out in de hersenen 110 Vier stressreacties die kunnen leiden tot burn-out 110 5.6 Schade aan het immuunsysteem en de genen 111 5.7 Burn-out door chronische ontsteking 112 5.8 Emotionele mishandeling of verwaarlozing in de jeugd kan stressgevoeligheid blijvend verhogen 113 5.9 Mogelijkheid tot herstel van de hormonale as 113 Conclusie 114
6 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7
Medisch circuit en arbeidsongeschiktheid 115 Huisarts 118 Het traject arbo-arts en verzekeringsarts volgens de WIA 121 Mogelijkheden van bezwaar, beroep en klachten 127 Arbo-arts (actief in WIA en inkomensverzekering) 128 Richtlijn behandelen, afstemmen en verwijzen bij overspanning en burn-out 131 Verzekeringsarts voor de inkomensverzekeraar 132 Arbeidsdeskundige voor de inkomensverzekeraar 135 Werkwijzer arbeidsconflicten 137
7 7.1 7.2 7.3 7.4
Psychotherapie bij burn-out 139 Burn-out als gevolg van roofbouw 141 Protocollaire behandeling 143 Eye Movement Desensitization Reprocessing (EMDR) 149 Psychiatrische indicatie voor behandeling met medicijnen 153 Recente richtlijn voor behandeling van depressie door huisartsen 156
8 Coaching & loopbaan 157 8.1 Coaching 158 8.2 De tien meest gestelde vragen over burn-out 169 9 Werkgever aansprakelijk voor burn-out 172 10 Hoe burn-out te doorbreken 186 10.1 Het maken van een therapieplan 187 10.2 Gefaseerde planning van individuele activiteiten 188 FASE 1 (fysiek herstel) 188 FASE 2 (activatie) 189 FASE 3 (cognitieve training) 191 FASE 4 (re-integratie) 191 FASE 5 (terugvalpreventie) 191 10.3 Specifieke interventies voor preventie van burn-out, herstel en re-integratie 192 Fysiek herstel 192 Interventie 192 Vragenlijst beweging 193 Ontspanningsoefening 194 Gericht veranderen van werkattitude 197 Dag- en weekplanning 199 Emotioneel herstel 200
Stresslogboek Cognitieve training RET Imaginatietraining Zelfwaarderingsoefening Zelfinzicht door kernkwadrantenanalyse Training sociale vaardigheden en assertiviteit Interventie
201 202 204 209 209 211 212 213
11 Tips voor preventie en re-integratie voor werkgevers en leidinggevenden 215 11.1 Hoe gaat een werkgever om met burn-out in de organisatie? 216 11.2 Risicofactoren in de organisatie 218 11.3 Zijn uw medewerkers aan het opbranden? 219 11.4 Tips voor een beleidsplan preventie en aanpak van burn-out 220 11.5 Specifieke preventieve maatregelen 226 11.6 Tips voor re-integratie 230 Belemmeringen 230 Re-integratieplan 231 Checklist re-integratie en aandachtspunten voor de leidinggevende 231 11.7 Hoe ga je goed om met een eventueel ontslag? 234 Conclusie 236 Bijlagen Burn-out in de zorgsector 239 Meedogenloze normen 240 Tips voor mensen met een perfectionistische instelling 242 Begrippen 243 Afkortingen 246 Adressen 247 Literatuur 250 Register 254 Over de auteur 256
1.
Signalering burn-out Burn-out treft 13,4% van de werknemers. Gert de Vries, werkzaam als sociaal-psychiatrisch verpleegkundige in de geestelijke gezondheidszorg heeft ervaring met burn-out: ‘Ik was emotioneel en lichamelijk uitgeput, er kwam niets meer uit mijn handen, ik was niet meer productief. Het enige symptoom dat ik niet had, was de desinteresse in de klanten en het balen van mijn werk. Misschien verdrong ik dat wel, mocht ik dat niet voelen. Want ik vind het nu heerlijk geen cliënten meer te hebben.’ Zijn symptomen zijn de gebruikelijke vroege waarschuwingssignalen van burn-out: • • • • • • • • • • • • • • • •
slecht slapen; heel vroeg wakker worden; snel vermoeid na geringe inspanningen; agitatie, een gevoel van opgejaagdheid, gespannen zijn, afgewisseld met apathie en lusteloosheid; een soort krampachtig proberen dingen onder controle te houden en het onverwachte proberen te beheersen (dwangmatige controle); emotionaliteit, emotionele labiliteit, een grote wisseling in stemming, van ontroerd, huilerig, bang, naar snel opgewonden en geïrriteerd; het gevoel er niets meer bij te kunnen hebben; innerlijk leeg of verdoofd voelen (je hoort en ziet wel dingen, maar het lijkt aan je voorbij te gaan); tegenzin in het werk (meestal een gevolg van oververmoeidheid); concentratieproblemen, niet kunnen onthouden wat je gelezen of gehoord hebt; moeite hebben met dingen terug te vinden, op het werk niet meer weten waar je iets hebt opgeborgen; vergeetachtigheid; geen twee dingen tegelijk kunnen doen; veel tobben en piekeren; toename van lichamelijke klachten (gewrichtspijn, spierpijn, snel vatbaar voor verkoudheid en griep); meer ‘verslavingsgedrag’: meer drinken, eten, kalmerende middelen gebruiken of meer impulsief dingen gaan kopen.
12
Omgaan met burn-out 1.3 Klachtenprofiel burn-out De symptomen van burn-out doen zich volgens het Multi Modale Therapiemodel (zie voor beschrijving par. 1.5) voor op zeven verschillende niveaus van de persoonlijkheid: gedrag, gevoel, waarneming van het lichaam, gedachten en beelden, interpersoonlijke relaties en de biologische toestand. Hieronder een lijstje van de diverse symptomen op de verschillende niveaus van de persoonlijkheid. 1 Gedrag • hyperactiviteit • neiging tot agressief en gewelddadig gedrag • veel consumptie van koffie, tabak, alcohol, drugs • te veel of te weinig eten • ‘accident prone’ (sneller dan anders of anderen last hebben van kleine ongelukken) • gevaarlijke hobby’s zoals deltavliegen of exotische vakanties (op zoek naar steeds meer prikkels) • terugtrekken • cynische opmerkingen maken • slaapproblemen 2 Gevoel • irritatie • gevoelens van frustratie • woede en wrok • onberedeneerde angsten • achterdocht • hopeloosheid • hulpeloosheid • machteloosheid 3 Waarneming van het lichaam • hoofdpijn • misselijkheid • pijnlijke spieren • slaapproblemen • duizelingen • verhoogde arousal (op scherp staan) • rusteloosheid • nerveuze tics • vermoeidheid
52
1. Signalering burn-out 4 Gedachten • dagdromen en fantaseren, ontsnappen aan de werkelijkheid • angstgedachten, bijvoorbeeld: ik kan me niet meer concentreren; ik kan geen beslissingen meer nemen; ik kan niets meer onthouden; er komt niets meer uit mijn handen; wat ik ook doe, het haalt niets uit, het komt nooit meer goed. • negatieve gedachten over zichzelf: ik ben waardeloos, ik deug niet, ik kan niets, ik ben een wrak. • achterdochtige gedachten zoals: achter mijn rug om wordt alles besloten, ze zagen de poten onder mijn stoel vandaan. • agressieve gedachten zoals: ik word uitgebuit door mijn werkgever, ik haat mijn werk, ze kunnen de boom in. • zelfopofferingsgedachten: ik offer me wel weer op als niemand hier zich verantwoordelijk voelt voor het werk. • perfectionistische gedachten: ik kan het verslag pas inleveren als ik zeker weet dat er geen fout in staat. Als ik een fout maak, is het helemaal mis, deug ik niet, word ik ontslagen. 5 Beelden • ik zak als een mislukte gelatinepudding in elkaar, mijn lichaam voelt als lood, ik zit als een zoutzak op de bank, ik beland in de goot, ik ben altijd de pispaal. 6 • • •
Interpersoonlijke relaties conflicten op het werk en met de partner of andere leden uit het gezin terugtrekking uit sociale activiteiten verminderde belangstelling voor de omgeving
7 • • •
Fysieke toestand maagzweren, darmverstoppingen verhoogde arousal versnelde hartslag of ademhaling, hyperventilatie, menstruatie- en potentiestoornissen chronisch gevoel van uitputting verhoogd cholesterolgehalte verhoogde bloeddruk hoofd-, nek- en rugklachten huidaandoeningen zoals eczeem.
• • • • •
53
Omgaan met burn-out 1.4 Zelfregistratie klachtenprofiel Analyseer zelf de symptomen van burn-out door onderstaand klachtenprofiel in te vullen. Maak gebruik van de inventarisatie die hiervoor is vermeld en vul deze aan met eigen ervaringen. Meestal begint de inventarisatie bij lichamelijke klachten en vervolgens het gevoel dat daarbij hoort, het gedrag, de beelden, de gedachten, de conflicten met de ander, en de lichamelijke schade (organische factoren).
1 Gedrag 2 Gevoel 3 Lichamelijke klachten (waarneming) 4 Gedachten 5 Beelden 6 Interper soonlijke relatie 7 Fysieke toestand
1.5 Multi Modale Therapie (MMT), een systeembenadering De Multi Modale Therapie (MMT)-benadering van de Amerikaanse psycholoog A. Lazarus (1976), in Nederland toegepast door dr. M.G.T. Kwee (1986), biedt een model voor een samenhang tussen de verschillende aspecten van het persoonlijk functioneren en de wisselwerking tussen persoon en omgeving. Het model is opgebouwd uit een aantal elementen, in het Engels afgekort tot BASIC ID.
54
Omgaan met burn-out
Privéproblemen leiden tot zakelijke problemen Een 45-jarige vrouw is als zelfstandig webdesigner werkzaam in de ICTbranche. Zij heeft zich arbeidsongeschikt gemeld wegens ernstige lichamelijke klachten. Bovendien zijn haar man en zoon ziek. Zij hebben extra steun en verzorging nodig. De combinatie van haar lichamelijke klachten en de druk van de gezinsproblematiek maken dat de vrouw niet in staat is haar werkzaamheden te verrichten. Uit de medische informatie blijkt dat de lichamelijke klachten een psychische achtergrond hebben. Zij is burn-out. Via de huisarts krijgt de vrouw hulp van een gezondheidszorgpsycholoog. De verwachting is dat de vrouw in enkele maanden volledig zal herstellen. Wat kan de arbeidsdeskundige doen? De arbeidsdeskundige schakelt extra hulp in voor thuis. Ook constateert hij dat de cliëntenkring van de vrouw vrij beperkt is. Haar klanten zijn grote gerenommeerde cliënten, die uitstel van enkele maanden niet accepteren. Dit betekent dat als de vrouw over een halfjaar (theoretisch) wel weer zou kunnen werken, er nagenoeg geen werk meer is. De werkzaamheden voor haar cliëntenbestand moeten dus tijdelijk worden overgenomen. De arbeidsdeskundige is op zoek gegaan naar een bedrijfsadviseur die relaties heeft in deze branche. Samen met deze adviseur is de problematiek verder uitgediept. Het was van belang om een bedrijf te vinden met een geografisch gunstige ligging om overname van de cliëntèle te beperken. Uiteindelijk nam een bedrijf in de regio de werkzaamheden tijdelijk over. De opdrachten van de cliënten van de arbeidsongeschikte vrouw zijn tijdelijk doorgesluisd naar het andere bedrijf. Na een halfjaar was de vrouw zover dat ze haar werkzaamheden weer gedeeltelijk op kon pakken. Omdat de cliënten nauwelijks iets gemerkt hebben, heeft ze haar cliënten kunnen behouden. Nadat ook de gezinssituatie grotendeels weer op orde was, kon de vrouw zonder problemen reïntegreren.
136
11.
Tips voor preventie en re-integratie voor werkgevers en leidinggevenden In de voorgaande hoofdstukken kwam de interactie tussen werknemer en organisatie aan de orde. Dit hoofdstuk gaat over de vraag wat de werkgever kan doen om burn-out van medewerkers te voorkomen. Wat is goed werkgeversgedrag inzake burn-out? Kun je als werkgever aansprakelijk gesteld worden als een medewerker burn-out is, zoals dat soms bij RSI gebeurt? Monique Corten, directeur van een organisatie voor maatschappelijke
Figuur 11.1 Cirkel V, MMT-model.
215
Omgaan met burn-out dienstverlening, vertelt hoe zij binnen haar organisatie met burn-out aan de slag gaat. Na dit interview volgen tips voor het maken van een beleidsplan en tips voor preventiemaatregelen. In het MMT-model zitten we in de vijfde cirkel.
11.1 Hoe gaat een werkgever om met burn-out in de organisatie? Monique Corten : ‘We moeten burn-out voorkomen.’ Monique Corten, 50 jaar, is sociaal psycholoog en nu ongeveer vier jaar directeur in een organisatie voor maatschappelijk werk. Daarvoor werkte ze in de vrouwenopvang en was zij directeur van de landelijke vereniging van emancipatiebureaus. Haar drijfveer is resultaten boeken. Haar organisatie telt 38 medewerkers en is gevestigd op drie locaties. De organisatie is vrij plat en heeft weinig doorstroommogelijkheden. Onder de directeur staan twee teamleiders die leiding geven aan de maatschappelijk werkers. Er is weinig staf, Corten doet personeelszaken en pr voornamelijk zelf, er is nog één administratief-financieel medewerker. Overspannenheid of burn-out zijn de belangrijkste oorzaken voor langdurig verzuim in haar organisatie. Het langdurig ziekteverzuim ligt boven het gemiddelde van de zorgsector. Corten was verrast door de mate waarin burn-out in haar organisatie voorkwam. Het bleek dat van de medewerkers die meer dan tien jaar bij de organisatie werkten 65% ooit een langere periode vanwege psychosociale problemen ziek is geweest. Ze verzucht: ‘Het lijkt wel alsof je, als je hier langer dan 10 jaar werkt, een kans hebt van 65% op overspannenheid of burn-out.’ Niet dat de organisatie ziekmakend is, want die is na vier jaar investering behoorlijk op orde. Maar waar ligt het dan wel aan? Wat veroorzaakt volgens jou de overspannenheid en burn-out bij de medewerkers? Ik zie een aantal oorzaken. De leeftijdsopbouw van het personeel, de geringe mobiliteit, de aard van het beroep en de geringe omvang van de organisatie. Meer dan 50% van het personeel in vaste dienst is ouder dan 50 jaar. Oudere medewerkers lopen iets meer risico op burn-out. De geringe mobiliteit is van belang. Langdurig verzuim komt nauwelijks voor bij medewerkers die minder dan vijf jaar in dienst zijn, maar vooral bij medewerkers die hier langer dan tien jaar werken. Het beroep zelf kan een oorzaak zijn. Maatschappelijk werkers investeren veel in anderen, ze werken vanuit een grote betrokkenheid en voelen zich
216
11. Tips voor preventie en reïntegratie voor werkgevers en leidinggevenden heel vaak verantwoordelijk. Ze lopen hierdoor het risico hun eigen grenzen te overschrijden. Hulpverleners moeten ook leren goed voor zichzelf te zorgen. Ook de geringe omvang van de organisatie speelt een rol. Als één iemand uitvalt gedurende een jaar, geeft dat niet alleen een forse stijging van het ziekteverzuimpercentage maar legt dit ook een grote druk op anderen die taken moeten overnemen. Het beleid is erop gericht zo snel mogelijk vervanging in te zetten bij langdurige ziekte. Soms lukt dit niet meteen, omdat er geen invalkrachten beschikbaar zijn. Dan kan het gebeuren dat de werkdruk van de collega’s te hoog wordt en zij na verloop van tijd ook ziek worden. Ten slotte zijn ook persoonsgebonden factoren van invloed op het risico opgebrand te raken. Het overkomt namelijk niet iedereen. Hoe bestrijd je het ziekteverzuim? Via verzuimbegeleiding en preventie. Het eerste hebben we gedaan door een contract af te sluiten met de Arbodienst. De werknemers worden gedurende de hele ziekteperiode begeleid. Bij overspannenheid of burn-out krijgt de medewerker begeleiding van een extern iemand aangeboden. Daarnaast is er het gebruikelijke overleg met de bedrijfsarts. Voor preventie van ziekteverzuim is een aantal maatregelen getroffen, zoals: verhoging frequentie werkbegeleiding, jaarlijks functioneringsgesprekken, beoordelingsgesprekken bij nieuwe medewerkers, afspraken over mobiliteit bij nieuwe medewerkers (in principe is er de afspraak dat zij niet langer dan vijf jaar op dezelfde plek blijven zitten), werving van jonge medewerkers, aandacht voor arbeidsomstandigheden (automatiseringsbeleid, nieuwe huisvesting), anders omgaan met de wachtlijsten om de werkdruk te verminderen en het stimuleren van een open cultuur. En, heeft het al geholpen? De maatregelen hebben op korte termijn nog geen effect gesorteerd. In het najaar wil ik daarom een burn-outpreventiecursus in het bedrijf organiseren. Daarin komen verschillende factoren die burn-out veroorzaken aan de orde: werkinhoudelijk, persoonlijke leefstijl en cultuur van de organisatie. Leidinggevenden en medewerkers leren signalen van stress bij zichzelf en anderen te onderkennen en krijgen adviezen over de manier waarop ze met problemen omgaan. Daarnaast wil ik wat meer beweging in de organisatie brengen door de mogelijkheden na te gaan van een loopbaanbegeleidingstraject en het opnemen van langdurig verlof na bijvoorbeeld tien jaren. Dat lijkt me een betere zaak dan na tien jaar langdurig ziek worden.
217
w.t. Omgaan met Burnout herdruk_Layout 1 05-03-15 12:40 Pagina 1
Carien Karsten is psychotherapeut, managementcoach, columnist voor Intermediair.nl en auteur van diverse boeken, waaronder Daar ga ik weer! en Tot hier en niet verder. ‘Een uitstekend boek over burn-out. Het geeft een zeer compleet beeld van de ziekte.’ – Opzij ‘Een stevig boek waar iedereen veel van kan opsteken.’ – Margriet ISBN 978 90 215 5186 9
NUR 770 Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen
www.kosmosuitgevers.nl
Omgaan met burn-out
In Omgaan met burn-out geven deskundigen hun visie op de fysieke en psychologische achtergronden van burn-out. Het boek maakt duidelijk dat bepaalde arbeidsomstandigheden ongemerkt tot chronische stress en daardoor tot uitputting kunnen leiden. Ook de juridische aansprakelijkheid van de werkgever komt aan bod. Omgaan met burn-out is een pleidooi voor een evenwichtige levenshouding en een gezonde werkomgeving. Het geeft richtlijnen voor individuen en organisaties om het werk zo te organiseren dat burnout voorkomen kan worden.
C ARIEN KARSTEN
Een op de zeven werknemers krijgt een burn-out. Van de ene dag op de andere verander je van een enthousiaste en gewaardeerde collega in een geestelijk wrak: cynisch, lusteloos en zonder perspectief. Kun je zoiets zien aankomen? Is het te vermijden? En als het je overkomt, hoe kom je er dan weer bovenop? Dit boek beschrijft de ervaringen van mensen met uiteenlopende opleidingen en beroepen die één ding gemeen hebben: op een slechte dag ervoeren ze tot hun ontzetting dat al hun energie was verdwenen, en dat hun inzet, idealisme en hulpvaardigheid plaats hadden gemaakt voor een loodzwaar gevoel van weerzin.
Omgaan met burn-out PREVENTIE, BEHANDELING & RE-INTEGRATIE
C ARIEN KARSTEN