9
789021 547589
www.kosmosuitgevers.nl
NUR 423, 424 Kosmos Uitgevers Utrecht/Antwerpen
Bert Ydema en Yvonne de Munck-de Glas
I S B N 978-90-215-4758-9
met meester bert op ontdekkingstocht door je tuin
Met meester Bert op ontdekkingstocht door je tuin is een hip en eigentijds doeboek voor ouders en kinderen die graag meer willen weten over de natuur dicht bij huis. Het boek volgt de twaalf maanden van het jaar en staat vol wetenswaardigheden, opdrachten en tips. Zo ga je op zoek naar vogels, maak je een eigen nestkastje en leer je hoe je een heuse moestuin kunt aanleggen. Een heerlijk buitenboek waar je het hele jaar iets mee kunt!
Bert Ydema en Yvonne de Munck-de Glas
er bert t s e e m
ontdekkingstocht door je tuin
met handige uitneembar e tuinkalender!
www.kosmosuitgevers.nl
Š 2010 Kosmos Uitgevers B.V., Utrecht/Antwerpen Omslagontwerp: Femke den Hertog Vormgeving: Femke den Hertog Tekstbewerking: Dagmar Jeurissen Fotografie binnenwerk: Yvonne de Munck-de Glas Omslagfoto: Martijn Schruijer fotografie ISBN 978 90 215 4758 9 NUR 423, 424 Alle rechten voorbehouden / All rights reserved Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave is met de grootste mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.
inhoud 1. Voorwoord............ 2. Januari................. 3. Februari............... 4. Maart................... 5. April..................... 6. Mei...................... 7. Juni...................... 8. Juli....................... 9. Augustus.............. 10. September.......... 11. Oktober............... 12. November........... 13. December........... Temperatuurgrafiek.. Zaai/oogstkalender.. Register................... Fotoverantwoording..
8 10 20 28 38 48 60 68 74 84 96 108 116
10
124 125 126 128
60 kwaak
hallooo
68
107
96
uitleg symbolen tuinwerk
denkwerk
keukenwerk
voorwoord !
... van yvonne
Terwijl we schoffelen, harken, zaaien, planten en vegen in het tuintje van ‘onze klas’, praten we over plantjes, compost, wormen, roodborstjes en de nieuwe fiets van opa. In principe mag iedereen die dat wil in het tuintje helpen, maar helaas is het te klein voor ons allemaal – er is geen gebrek aan enthousiasme! Als de eerste aardappelen uit de grond komen, staan we met zijn allen te applaudisseren. En is een oogst mislukt, dan gaan we naar de groenteboer, want het koken en het proeven moeten wel doorgaan. Om informatie over zaaien, oogsten, natuur en voeding binnen handbereik te hebben maakte ik voor de school van mijn kinderen een tuinkalender. Maartje heeft hem prachtig vormgegeven, er werd tuingereedschap aangeschaft en elke klas besteedt nu volop aandacht aan de tuin! Een ontmoeting en samenwerking met Bert en Tineke Ydema – samen goed voor zo’n tachtig jaar ervaring in groenonderwijs– leidde ertoe dat uit het ‘lesmateriaal’ een boek ontstond. Hiermee kan iedereen aan de slag; groene vingers zijn niet eens nodig. Veel plezier!
Yvonne
8
voorwoord
!
... van meester bert
De aanleiding voor het schrijven van dit boek, was een bezoek van mijn nichtje Sanne. Zij noemt mij ‘opa Bert’, vanwege mijn leeftijd, maar ook omdat sinds kort echte opa’s ontbreken. Ze kroop zoals gebruikelijk direct achter de computer en wees me op een prachtige gele bloem, die ze op internet had opgezocht. ‘Opa,’ riep ze, ‘kijk eens wat een bijzondere bloem!’ Ik vertelde haar dat het een Fremontodendron was. ‘Kom maar eens mee naar buiten, dan zie je hem manshoog tegen de gevel!’ Na mijn verhuizing naar Almere had ik hem meteen geplant en hij was in drie jaar tijd prachtig uitgegroeid. ‘Dit is hem in het echt,’ zei ik tegen haar. Waarop haar reactie was: ‘Nou opa, die had ik echt niet gezien!’ Ik kreeg weer hetzelfde gevoel dat ik veertig jaar geleden had in de schooltuin in het Amsterdamse Westerpark, toen ik kinderen meer liefde voor en kennis van de natuur probeerde bij te brengen. De huidige jeugd heeft over het algemeen weinig oog voor zijn directe leefomgeving. Ze leren van alles over het Zuid-Amerikaanse regenwoud, de oceanen enzovoort, maar genieten van het eerste bloemetje van het hoefblad of het eerste madeliefje gebeurt steeds minder. ‘Is dat dan zo erg?’ vraagt u zich misschien af. Volgens mij wel. Ik denk dat je alleen bewust kunt leven wanneer je begrijpt dat je een onderdeel van de natuur bent. In de schooltuin riep ik dan ook vaak: ‘Er is geen binnen zonder buiten.’ Bij sommige kinderen ging er dan een lichtje op en zij mompelden: ‘Ja, dat is eigenlijk wel zo.’ Zonder planten is er geen zuurstof en zonder planten is er geen voedsel, vertelde ik. ‘Ja, maar een leeuw eet toch alleen vlees,’ zei dan meestal wel iemand. En dan was er altijd wel een doordenker die zei: ‘Maar de beesten die hij eet, leven van planten.’ De documentaire en het boek De groene hemel hebben veel reacties opgeleverd, waarvan één heel bijzondere. Op de montessorischool in Oosterhout ontmoette ik Yvonne de Munck, moeder van leerlingen van deze school, maar vooral ook een zeer bevlogen persoon, die voor alle leerlingen een zeer handzame leidraad heeft geschreven om op school te tuinieren. Ze heeft haar boek volledig gebaseerd op de vier jaargetijden. Mijn idee om een boek te maken waarin ik de natuur van maand tot maand bekijk, ruik, voel en proef, kwam helemaal overeen met de ideeën van Yvonne. We zijn gaan samenwerken en ik denk dat we een prachtig beleef- en doeboek hebben gemaakt.
meester Bert
voorwoord
9
januari
n dit, t jaar. Wij mensen wete he n va d an ma te rs ee Januari is de toch voelen ze bben geen kalender en he en er di en n te an pl maar t vanaf worden. Hoe? Omdat he at ga te len e dj tij n ee dat het over eft er in januari ger licht is. In de tuin ho lan je et be n ee g da e nu elk es te ar in de natuur is van all ma t, rk we ge en rd wo niet veel te ontdekken! Geur van de maand:
toverhazelaar
mei
niet bang te ts niet meer en hoef je ch na ’s t he t ies vr i me Na 14 aien kou. Je kunt nu alles za de n va an ga od do s tje zijn dat je plan ste tijd om al Het is dan ook de hoog lt. wi ar ma je t wa n te en plan n, deze plek moeten bloeme op nt wa , len ha te g we het onkruid dag zijn ook staan. Rond Koninginne te n me ko n de ui kr en groenten . In de naar het warme zuiden is re n hu n va g ru te er de zwaluwen we d een drukte grond is het deze maan de in en op k oo ar ma lucht, egen? j het bijenhotel zien vli bi al els mm ho de je b van belang. He
Geur van de maand:
meidoorn
temperatuur
Meet ook de temperatuur en zet je resul-
tuinonderzoek!
taten in de grafiek op pagina 124.
In mei komt je tuin weer helemaal tot leven. Probeer deze maand maar eens zo veel mogelijk dieren te ontdekken. dit heb je nodig: • potje zonder deksel • loep • pen en papier • liniaal
Graaf het potje
in de grond en zorg dat de bovenkant van het
potje gelijk is met de grond. Leg een plankje of takjes over de opening, zodat er niet te veel regen in valt. Kijk de volgende dag welke dieren er allemaal in het potje zitten en laat ze daarna vrij. Til een terrastegel of een bloempot op. Wat zit er allemaal onder? Gebruik de loep om alles goed te bekijken. Ga daarna heel stil in de tuin zitten. Welke vogels durven in je tuin te komen? Hoe zien ze eruit? Wat voor geluiden hoor je? Schrijf alles op wat je ziet en hoort en teken ook de dieren die je hebt ontdekt.
50
mei
lekker speuren Terwijl iedereen op vakantie was, is er in de tuin hard gewerkt. Door de planten en insecten welteverstaan. Planten en onkruid zijn gegroeid en insecten hebben het de afgelopen weken erg druk gehad. Ga in de tuin maar eens op onderzoek uit. dit heb je nodig:
• pen en papier • loep Probeer maar eens antwoord te geven op de volgende vragen: 1. Kun je aan de tuin zien wat voor weer het in de vakantie is geweest en hoe zie je dat? 2. Welke bloemen bloeien, welke zijn uitgebloeid? 3. Wat is er tijdens je vakantie in de tuin gebeurd? 4. Meet hoeveel de zonnebloemen zijn gegroeid. 5. Welke bloemen of planten hebben een sterke geur? Kun je omschrijven wat je ruikt? 6. Welke dieren en insecten zijn in de tuin aan het werk geweest? Wat hebben ze gedaan?
temperatuur Meet ook de temperatuur en zet de waarden in de grafiek op pagina 124.
76
augustus
libellen Libellen houden van mooi en warm weer. Daarom is augustus een goede maand om libellen te bekijken. Grote kans dat je ze ziet vliegen boven sloten en vijvers, want hier jagen ze op vliegen en muggen. Een vrouwtjeslibel legt haar eitjes in het water en hier komt dan een libellarve uit. Het kan wel vijf jaar duren voordat een libellarve een echte libel wordt. Een libellarve leeft in het water van waterbeestjes zoals kikkervisjes. Wanneer een larve vleugels heeft gekregen, is het een echte libel geworden en kan hij uit het water opvliegen om insecten uit de lucht te gaan vangen.
augustus
77
register A
f
m
februari 20-27
maart 28-37
fruitsalade met paksoi 105
mei 48-59
aardappelen aanaarden 42, 54
mezenbollen maken 13
aardappelen poten 42
g
aardbeienfeest 67
gereedschap 24
amaryllisbol 113
gereedschap schoonmaken 119
n
appelflappen 115
gieter 24
nestjes 32
appelmoes 107
graan 37
nestkastjes 14-15
april 38
graanoogst 79
nestkastjes schoonmaken 14, 111
augustus 74-83
grondmonsters 22-23
november 108-115
b
h
o
bezem 24
hark 24
oktober 96-107
bietjes oogsten 81
herbarium 51, 100
onkruid wieden 53, 102
bijenhotel 41
herkomst groenten 27
oogsten 65, 72, 81, 91, 104, 111
bladeren 101
muntthee 59
opruimen 102
bloembollen 113
j
bloemen 57
januari 10-19
p
bloemschikken 92
jonge vogels 52
paddenstoelen 99
bloemvaas van pompoen 93
juli 68-73
pannenkoeken met vlierbloesem58
boerenkool 19, 104, 111
juni 60-67
pindaslinger maken 13
bomen 40
planten 33-34, 42, 54-55, 64, 79, 111-
bonen oogsten 81
k
112
bonen planten en zaaien 34-35
kaboutertuin maken 16
planten drogen 100
boompje kweken 112
kas 17
plantenpers 100
borstel 24
kiemplanten 51
plantschepje 24
brandnetelsoep 47
kringloop 22
pompoenen 55, 57, 72, 79
brood bakken 83
kruiden 55
pompoensoep 94
kruidenboter 66
pottentoren maken 45
Compost 32
l
r
courgette zaaien 56
lentelunch 58
rabarber 59, 113
libellen 77
rabarbermoes 59
c
126
d
radijs zaaien 44
december 116-123
roofvogels 14
register
ruimte maken 54
vogels in de tuin 62 vogels in de winter 12
s salade 66
w
schep 24
water geven 57, 63, 72
schijf van vijf 120-121
winterslaap 118
schoffel 24
wortels 81
september 84-96 smuldennenappels maken 13
z
snijbiet zaaien 36
zaad verzamelen 89
snoeien 25
zaaien 55-57
snoeischaar 24
zaaiwerk 55
spinnen 90
zaden 88
spinnenhuis maken 90
zomergoed 54-55
sporenafdruk maken 99
zonnebloemen 55, 57, 63, 81
spruitjes 64, 104, 111 spruitjessoep 123 suikerbieten 111 suikerma誰s zaaien 56
t temperatuurproef 12 thermiek 14 tuinbonenproef 26 tuingereedschap 24 tuinplan maken 15, 119 tuinslang 24
u uien 104 uitgebloeide bloemen 63, 79, 102
v verplanten 112 vlinders 22, 70-71 voederplankje maken 13
register
127
9
789021 547589
www.kosmosuitgevers.nl
NUR 423, 424 Kosmos Uitgevers Utrecht/Antwerpen
Bert Ydema en Yvonne de Munck-de Glas
I S B N 978-90-215-4758-9
met meester bert op ontdekkingstocht door je tuin
Met meester Bert op ontdekkingstocht door je tuin is een hip en eigentijds doeboek voor ouders en kinderen die graag meer willen weten over de natuur dicht bij huis. Het boek volgt de twaalf maanden van het jaar en staat vol wetenswaardigheden, opdrachten en tips. Zo ga je op zoek naar vogels, maak je een eigen nestkastje en leer je hoe je een heuse moestuin kunt aanleggen. Een heerlijk buitenboek waar je het hele jaar iets mee kunt!
Bert Ydema en Yvonne de Munck-de Glas
er bert t s e e m
ontdekkingstocht door je tuin
met handige uitneembar e tuinkalender!