50
@
DINGEN DIE JE MOET WETEN
Ontdek de verhalen achter beroemde uitvindingen, van vroeger en van nu.
Lees alles over robots, trampolines, balpennen, satellieten en nog heel veel andere uitvindingen.
UITVINDINGEN
Wat is braille en wie heeft het bedacht? En wie zijn al die slimme uitvinders eigenlijk?
Een boek vol foto’s, schema’s, lijstjes en weetjes.
CLIVE GIFFORD
ISBN 978 90 266 2221 2 NUR 212
DINGEN DIE JE MOET WETEN
www.uitgeverijcallenbach.nl
KOKT_1610_50dingen_Uitvindingen_OS_FC_01.indd 1
04-01-17 11:26
INHOUD
© 2017 Uitgeverij Callenbach Postbus 13288, 3507 LG Utrecht www.uitgeverijcallenbach.nl
INLEIDING
Oorspronkelijke titel 50 Things You Should Know About... Inventions Uitgegeven door QED Publishing, London © 2016 Clive Gifford Adviezen Dr. Mike Goldsmith Vertaling Martin Strengholt Oorspronkelijke ontwerp Tall Tree Ltd. Opmaak omslag en binnenwerk Spaansenmedia ISBN 978 90 266 2221 2 NUR 231 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No portion of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means – electronic, mechanical, photocopy, recording or any other – except for brief quotations in printed reviews, without the prior written permission of the publisher. De woorden die vetgedrukt zijn worden uitgelegd in de Verklarende woordenlijst op blz. 78.
Pag.
4
1
In beweging
6
2
Fietsen
8
3
Heteluchtballonnen
9
4
Stoomlocomotieven
10
5
Verbrandingsmotoren
11
6
Auto’s
12
7
De eerste vliegtuigen
14
8
Straalmotoren
16
9
Onderzeeërs
18
10
Raketten
19
11
Satellieten
20
12
Bemande ruimtevaartuigen
21
13
In en om het huis
22
14
Centrale verwarming
24
15
Spoeltoiletten
25
16
Ingevroren voedsel
26
17
Magnetrons
27
18
Stofzuigers
28
19
Balpennen
29
39
Robots
54
20
Gloeilampen
30
40
Inzoomen
56
21
Bevestigingsmiddelen
31
41
In het menselijk lichaam kijken 58
42
Levens redden
60
43
Uitvindingen voor de vrije tijd
62
44
Films
64
45
Geluidsopname
66
46
Televisie
68
47
Trampolines
70
48
Snowboards
71
49
Videospellen
72
50
Uitvindingen voor de toekomst
74
Wie is wie? Grote uitvinders
76 78 80
22
Communicatie
32
23
De drukpers
34
24
Braille
35
25
De telegraaf
36
26
Radio
37
27
Telefoons
38
28
Computers
40
29
Het internet
42
30
Het World Wide Web
43
31
Uitvindingen op het werk
44
32
Batterijen
46
33
Dynamiet
47
Verklarende woordenlijst
34
Elektromagneten
48
Register
35
Stoomturbines
49
36
Plastic
50
37
Transistors
52
38
Lasers
53
Thomas Edison zei: ‘Ik heb niet gefaald. Ik heb gewoon duizend manieren ontdekt waarop het niet werkt.’ 4
INLEIDING Uitvindingen zijn nieuwe machines, gebruiksvoorwerpen, materialen of processen die eerder nog niet bestonden. Veel uitvindingen zijn bedoeld om het leven van mensen gemakkelijker, veiliger of leuker te maken. Een uitvinder combineert vaak iets dat al bestaat met wetenschappelijke kennis, met het doel om iets te maken dat innovatief en spannend is. Veel uitvindingen mislukken, maar als ze slagen, kunnen ze onze manier van leven en werken gigantisch veranderen.
HARD WERKEN LOONT
Sommige uitvindingen zijn het resultaat van een plotseling idee dat iemand krijgt, maar voor de meeste moet veel werk verzet worden. Geduld en doorzettingsvermogen zijn nodig om obstakels en mislukkingen te boven te komen, problemen op te lossen en uitvindingen te testen en te verbeteren. De Britse ingenieur James Dyson bouwde in de jaren zeventig en tachtig 5127 prototypes van zijn nieuwe type zakloze stofzuiger, voordat hij hem goed genoeg vond om hem op de markt te brengen. Naast stofzuigers vond Dyson ook nog allerlei andere dingen uit, zoals een type kruiwagen, een wasmachine en een handdroger.
HUN TIJD VOORUIT
Niet alle uitvindingen zijn meteen een doorslaand succes. Blikopener: Het eerste afgesloten tinnen blik om voedsel in op te slaan werd rond 1810 gemaakt, maar pas zo’n veertig jaar later werd de eerste blikopener uitgevonden. Voor die tijd moesten blikken met hamer en beitel opengemaakt worden. Een vroege blikopener met handvat, blad en haak.
Steepjescode: Bernard Silver en Joseph Woodland uit de VS vonden tussen 1949 en 1952 de streepjescode uit, waarmee producten aangeduid konden worden. De eerste scanner die de codes kon lezen en de uitvinding bruikbaar maakte, verscheen evenwel pas in 1974 in de winkels. Strepen van wisselende breedte vormen een unieke code voor een bepaald product.
THOMAS EDISON
Op deze portretfoto uit 1890 is Edison te zien terwijl hij in zijn beroemde laboratorium in Menlo Park (New Jersey) zijn fonograaf test op het opnemen van geluid.
De legendarische Amerikaanse uitvinder Thomas Edison heeft in de loop van zijn lange leven (1847-1931) meer dan duizend uitvindingen gedaan. Daaronder zijn elektrische lampen (blz. 30) en apparaten voor het opnemen van geluid (blz. 66). Uitvinden omschreef hij als ‘één procent inspiratie en negenennegentig procent transpiratie.’
Computermuis: In 1963 uitgevonden door de Amerikaanse ingenieur Douglas Engelbart, maar de muis werd tot het midden van de jaren tachtig nauwelijks gebruikt. Dat veranderde toen hij voor personal computers als de Apple Macintosh 128 en de Atari ST overgenomen werd. Een vroege computermuis in een behuizing van gepolijst hout.
OEPS! Sommige uitvindingen worden helemaal bij toeval gedaan (zie de magnetron, blz. 27). Cornflakes werden in 1894 uitgevonden toen de broers John en Will Kellogg een hoeveelheid gekookte tarwe vergeten waren, die oud en hard geworden bleek te zijn. Ze probeerden het tot lange slierten deeg te rollen, maar het viel in vlokken uiteen. Toen ze gebakken werden, waren deze vlokken de allereerste versie van het nu wereldberoemde ontbijtproduct.
▼ Cornflakes, het resultaat van een toevallige ontdekking.
In 2009 botsten een Amerikaanse en een Russische satelliet op elkaar, waardoor beide vernietigd werden. 20
11
Satellieten
Kunstmatige satellieten zijn door de mens gemaakte voorwerpen die rond de aarde cirkelen. De allereerste was de Spoetnik 1, een vrucht van het ruimteprogramma van de Sovjet-Unie. In 1957 werd deze de ruimte ingeschoten met een aangepaste langeafstandsraket.
HULP VANUIT DE RUIMTE
Sinds de Spoetnik 1 zijn meer dan zesduizend satellieten gelanceerd, die een breed scala aan taken vervullen. Sommige geven tv-, telefoon- of internetsignalen door tussen verschillende delen van de aardbol, terwijl andere helpen om stormen te traceren en winden en wolkenformaties in kaart te brengen, waardoor het weer voorspeld kan worden.
PIEPJES
TEST De Spoetnik 1 was een metalen bol met een diameter van 58,5 centimeter. Hij bevatte drie batterijen, een mechanisme om de temperatuur te regelen, een thermometer, een apparaat om de druk te meten en een radiozender die via vier antennes een reeks piepjes verzond. Tot de batterijen leeg waren werden deze signalen eenentwintig dagen lang door radioontvangers over de hele wereld opgevangen.
▼ De Landsat 8 is een satelliet die de aarde waarneemt. Hij werd in 2013 gelanceerd en registreert de veranderingen van de seizoenen op het aardoppervlak.
NAVIGATIE
Een netwerk van meer dan twintig satellieten levert nauwkeurige informatie voor navigatie op de grond, via een ‘global positioning system’ (gps). De satellieten geven signalen door aan een gps-ontvanger. Vervolgens meet de ontvanger de minieme tijdsverschillen tussen de signalen van de verschillende satellieten om de exacte locatie op aarde te bepalen.
▼ Signalen die door het navigatiesysteem in een auto opgevangen worden, kunnen gebruikt worden om een route te plannen.
Bemande ruimtevaartuigen
In 1961 was de Sovjetkosmonaut Yoeri Gagarin de eerste mens in de ruimte. Hij vloog in een ruimtevaartuig dat de Vostok I heette. Gagarin bevond zich in een stalen bal van 2,3 meter, die door een hitteschild omhuld was om hem te beschermen wanneer de Vostok I de atmosfeer weer inkwam. Via drie patrijspoorten kon hij de aarde en de ruimte zien zoals nog niemand ze ooit gezien had.
NAAR DE MAAN
Om de maan te bereiken ontwikkelde de Amerikaanse ruimteorganisatie NASA het Apollo-ruimtevaartuig, waarvan een deel, de Apollo-maanlander tussen 1969 en 1972 twaalf astronauten naar het maanoppervlak bracht.
EEN VASTE PLEK IN DE RUIMTE
De ‘command and service module’ van de Apollo 15 draait rondjes om de maan, wachtend op het moment dat de maanlander weer van het oppervlak opstijgt.
Een ruimtestation is een ruimtevaartuig dat om de aarde draait, en waar astronauten kunnen leven en werken. De eerste was de Saljoet 1, die in 1971 gelanceerd werd. Het Internationale Ruimtestation (ISS) werd gedurende 136 ruimtemissies vanaf 1998 in elkaar gezet. Het bouwsel heeft evenveel ruimte (916 vierkante meter) als een flink landhuis, en wordt sinds het jaar 2000 bewoond.
Het ISS is uit verschillende met elkaar verbonden modules opgebouwd.
Het ISS heeft twee badkamers, een sportruimte en een erker met ramen rondom.
Tijdens zijn vlucht die 108 minuten duurde, draaide Gagarin één keer om de aarde heen.
12
21
50
@
DINGEN DIE JE MOET WETEN
Ontdek de verhalen achter beroemde uitvindingen, van vroeger en van nu.
Lees alles over robots, trampolines, balpennen, satellieten en nog heel veel andere uitvindingen.
UITVINDINGEN
Wat is braille en wie heeft het bedacht? En wie zijn al die slimme uitvinders eigenlijk?
Een boek vol foto’s, schema’s, lijstjes en weetjes.
CLIVE GIFFORD
ISBN 978 90 266 2221 2 NUR 212
DINGEN DIE JE MOET WETEN
www.uitgeverijcallenbach.nl
KOKT_1610_50dingen_Uitvindingen_OS_FC_01.indd 1
04-01-17 11:26