Waddenzee

WONDERMOOIE WADDENZEE

Voor de Waddenzee als Unesco Werelderfgoed en Natura 2000-gebied geldt dat zo ongeveer de halve wereld haar, zijn of hun uiterste best doet om het in stand te houden en te beschermen. Ook motorboters kunnen daar zonder veel moeite hun steen(tje) aan bijdragen. De beloning daarvoor valt niet alleen jezelf maar ons allemaal ten deel in de vorm van een heerlijk gebied met prachtige natuur!

De Waddenzee is het grootste getijdengebied ter wereld. Bij eb vallen enorme stukken ervan droog. De dynamiek daarvan zorgt voor een sterke verscheidenheid in vochten zoutgehalte van de zandbanken, slibbanken en kwelders en heeft een grote, positieve invloed op de biodiversiteit. De ondiepe binnenzee is overwinteringsgebied, foerageergebied en kraamkamer voor miljoenen vogels en vissen. Zoogdieren vinden we er ook volop met als bekendste ‘predators’ zeehonden, maar – in toenemende mate – ook de bruinvis. Ook landschappelijk vormt de Waddenzee met de Waddeneilanden en de kust een uniek gebied. Elk zichzelf respecterend watersport-

www.motorboot.com

magazine verhaalt met regelmaat over de ultieme beleving voor zeil- en motorboters: droogvallen op het wad en de bijbehorende uitdagingen als vieze voeten. Om die reden slaan wij dat nu maar een keertje over.

BEHEER

Goed nieuws is dat de Waddenzee sinds 2009 op de Unesco Werelderfgoedlijst staat. Dat betekent dat ons land zich (samen met buurlanden Duitsland en Denemarken) heeft verplicht deze binnenzee in stand te houden en te koesteren. Als grootste Natura 2000-gebied van Nederland is het ook nog eens onderdeel van het Europese

netwerk van beschermde natuurgebieden. Het gevolg daarvan is dat veel soorten fauna en flora moeten worden beschermd en de biodiversiteit gewaarborgd. Tenslotte is de Waddenzee uitgeroepen tot het mooiste natuurgebied van ons land. Tot zover de goed-nieuws-show. Het minder goede nieuws is dat het gebied geen provincie of gemeente is. Dit betekent dat er talloze partijen zijn die een rol moeten of menen te moeten spelen in hoe er met dit gebied wordt omgegaan. Dat is allicht niet eenvoudig, maar wordt heel professioneel aangepakt. Het heeft dan ook niet verhinderd dat er een ‘Agenda voor het Waddengebied 2050’ tot stand is gekomen. Het plaatje op de website van deze agenda met de ‘Wadden Governance’ is heel instructief voor de beheerproblematiek. Het geeft aan hoe het Bestuurlijk Overleg Waddengebied, de Beheerautoriteit Waddenzee en het Omgevingsberaad Waddengebied worden verondersteld samen te werken. Als je bedenkt dat ook de waterschappen en zelfs Defensie in dit gebied een rol spelen, zal het niemand verbazen dat er veel overlegorganen (nodig) zijn. Niet alle deelbelangen lopen immers parallel. Toch ook nog maar wat goed nieuws tot slot: er is een Waddenfonds waar enige tientallen miljoenen beschikbaar zijn voor projecten in het gebied. De gelden worden toegekend door de drie waddenprovincies: Groningen, Fryslân en Noord-Holland.

ECOSYSTEEM

De Waddenzee als geheel is een fantastisch ecosysteem waarin dieren en planten er gezamenlijk voor zorgen dat water, slib en zand het gebied een ondiepe binnenzee laten blijven. Het daarvoor noodzakelijke proces van getijdenwerking en sedimenttransport is gevoelig voor omgevingsfactoren.

Het geheel kenmerkt zich door kwetsbaarheid en staat misschien nog wel meer onder druk dan onze toch al bedreigde natuurgebieden: een geringe stijging van de zeespiegel is hier meteen merkbaar. Met duurzaam beheer en beschermingsmaatregelen zijn we er niet, ook van de ‘ge-

1 Zeehonden zijn uitstekende zwemmers maar uitrusten doen ze op het land. Foto Dick Groenendijk 2 Wadden en slikken vallen bij eb droog. Foto Enno Lieder. 3 Het bodemleven in de Waddenzee is rijk geschakeerd. Foto Waddenagenda.

bruiker’ is duurzaam gedrag vereist. In de eerste plaats zijn dat natuurlijk ook in dit gebied alle normale aspecten van verantwoord gedrag. Om er een paar te noemen: houd afval aan boord, houd bilgewater binnen, voorkom lekkage van olie of diesel, gebruik geen schoonmaakmiddelen en als dat niet anders kan, gebruik er dan biologisch afbreekbaar spul voor, houd je aan vaarroutes, toegangsbeperkingen en snelheidslimieten, zorg dat je weet hoe je zorgvuldig met flora en fauna om moet gaan en informeer daar ook je bemanning en opstappers over.

Probeer in het hele gebied zo rustig mogelijk te varen om schade aan bodem en onderwaterleven te vermijden en geen onnodig geluid te maken of dieren te verstoren. Deze optelsom alleen maakt trouwens al volop vrienden, probeer het maar!

4

4 Een kwelder ligt direct aan zee zonder duinen. Foto Waddenagenda. 5 Wadlopen doe je op blote voeten. Foto Marleen Annema.

LEEFGEBIEDEN

Het ecologische belang van de Waddenzee is groot, vandaar ook de bescherming die het gebied geniet, zowel op Europese als op wereldschaal. De productiviteit van biomassa (dat is alles wat leeft en weer door andere levende wezens gegeten kan worden) is één van de hoogste ter wereld. Niet gek dat veel vissen, vogels en zeehonden daarop afkomen. Wat het gebied zo bijzonder maakt, is de voortdurende dynamiek en de variatie die daardoor ontstaat. Van delen die voortdurend onder water staan tot duinen die het water juist keren, en alles daar tussenin.

WADDEN EN SLIKKEN

Het meest typerend voor de Waddenzee zijn de grote delen die bij eb droogvallen en die uitnodigen tot een wandeltocht over het wad. Deze droogvallende stukken noem je wadden of slikken. In het noorden worden platen met een dikke prutlaag aangeduid als slikken en de zandige als wadden. Zandbanken behoeven bij motorboters geen introductie: ondiepten waarop je niet vast wilt komen te zitten. De wadplaten zijn door de voortdurende aanvoer uit de Noordzee en de rivieren enorm voedselrijk. Ze zitten dan ook vol leven, zelfs als je daar niets van ziet. Sowieso zijn er altijd algen en bacteriën, die leven van dierlijke afvalstoffen en plankton. Zij zijn op hun beurt voedsel voor bodemdiertjes, waaronder de wadpier. Die is misschien zelf niet zo bekend, maar zijn sliertige hoopjes die op het zand achterblijven des te meer. Ook garnalen tieren welig in de Waddenzee: jaarlijks wordt er zo’n vijf miljoen kilo opge -

vist. Dat heeft overigens ook zijn schaduwzijde. De netten brengen nogal eens schade toe aan mosselbanken en de garnalen zelf worden weggekaapt voor de neus of snavel van dieren die zo’n maaltijd maar moeilijk kunnen missen. Ook als consument kun je dus je invloed uitoefenen op het voortbestaan van onze unieke Waddenzee…

De kleine bodemdiertjes worden gegeten door krabben, kreeftjes, vissen en vogels. En aan het eind van de voedselketen staan natuurlijk de zeezoogdieren: de gewone en de grijze zeehond en de bruinvis. Zeehonden kunnen goed zwemmen en een kwartier tot een half uur onder water blijven, maar uitrusten doen ze op het land. Ze liggen dan in groepen van soms honderden dieren bij elkaar op de wadplaten. Omdat ze op het land niet zo goed kunnen voortbewegen als in het water, zijn ze op die platen extreem schuw. Bij de kleinste verstoring duiken ze het water in. Onverstoorde ligplaatsen zijn altijd van belang, maar nog meer als er jongen bij zijn (die op de rustplaatsen gezoogd worden) en als de zeehonden in de rui zijn.

KWELDERS

Tijdens de bewegingen van de getijden wordt veel sediment verplaatst. Bij vloed worden zand- en slibdeeltjes meegevoerd die achterblijven op de slikken. Zo kan het gebeuren dat op de grens tussen land en zee de droogvallende delen zo worden opgehoogd dat er plantengroei ontstaat. Dat is het begin van de groei van een kwelder: een begroeid stuk land dat direct aan zee grenst, zonder duinen of dijken. Tijdens elke vloed blijft er weer nieuw sediment achter en hoe meer planten er groeien hoe beter

dit wordt vastgehouden. Zo wordt de kwelder langzaam maar zeker steeds droger. Hoe dichter naar het land toe, hoe minder vaak het gebied nog overstroomt. Terwijl het deel dat direct aan zee grenst nog regelmatig onder water staat en daardoor ook steeds verder aangroeit. De planten die op zo’n kwelder groeien zijn uiteraard aangepast aan het hoge zoutgehalte. Kenmerkende soorten zijn zeekraal, zeeaster en lamsoor.

Vogels broeden graag op de kwelders. De nesten zijn er goed beschermd en tegelijkertijd is het maar een klein uitstapje naar de wadplaten waar voedsel in overvloed is. Wel zijn de kuikens er kwetsbaar voor zomerstormen, die door klimaatverandering steeds vaker voorkomen. De randen van de kwelders zijn belangrijk voor vissen. Haringen en schollen bijvoorbeeld komen als jong visje de kwelders binnen, groeien daar op en kiezen daarna weer het ruime sop.

De grootste kwelder in het Waddengebied is de Boschplaat op Terschelling, maar ook langs andere Waddeneilanden en langs de kust komen ze voor. Vroeger bestond ongeveer een kwart van Nederland uit kwelders, maar de meeste zijn inmiddels ingedijkt. Wat er nu nog over is, zijn unieke natuurgebieden met zeldzame flora en fauna, die echter ook in hun voortbestaan bedreigd worden.  Actieve natuurontwikkelingsprojecten kunnen hier verschil maken.

ONDERWATERLEVEN

Wie wel eens heeft gedoken, weet dat er onder water een hele wereld schuilgaat. Dat is in de Waddenzee niet anders, al is het water door vervuiling minder helder dan in de tropen. Onder water leven vissen, zeesterren, inktvissen, kwallen, sponzen, krabben… en zo kunnen we nog wel even doorgaan. Aan de basis van het onderwaterleven staan de zogenaamde biobouwers: soorten die hun leefmilieu sterk beïnvloeden en daardoor ook invloed hebben op andere soorten. In de Waddenzee zijn mosselen en zeegras daarin van belang. Mosselbanken en zeegrasvelden stabiliseren de zeebodem doordat ze de stroming in het water remmen zodat sediment afgezet kan worden. Bovendien bieden ze beschutting en voedsel aan kleine diertjes. Vroeger lag de Waddenzee vol met onafzienbare zeegrasvelden, maar na de aanleg van de Afsluitduik is bijna alles verdwenen. Het water werd te troebel en zeegras kreeg te weinig licht om te kunnen overleven. Door bodemberoerende visserij en baggerwerkzaamheden blijft deze situatie in stand en keert het zeegras niet terug. Ook mosselbanken zijn er minder dan vroeger. Door overbevissing waren ze in de jaren negentig vrijwel verdwenen. Gelukkig is hier wel adequaat op gereageerd en kregen de mosselen de kans om zich weer enigszins te herstellen. Maar nog steeds is de situatie kwetsbaar.

STRANDEN EN DUINEN

Hoewel je misschien niet direct aan stranden en duinen zou denken als je het over de Waddenzee hebt, horen ze er wel degelijk bij. Samen vormen ze de natuurlijke kustverdediging. Door de grote dynamiek in het duinlandschap is het een bijzonder biodivers leefgebied: er komen veel zeldzame planten en dieren voor. Het verbod om de duinen te betreden beoogt deze biodiversiteit in stand te houden. En recreatie in de duinen zou ook de sterkte van onze kustbescherming ondermijnen. En last but not least: op afgelegen stranden zoeken zeehonden soms een noodzakelijke hoogwatervluchtplaats. Vooral moeders met jongen zijn kwetsbaar. Zoek ze daarom niet op! M

Auteurs

Gerdien Bos werkt als ecoloog bij De Vlinderstichting en is onder meer coördinator van het Landelijk Meetprogramma Libellen. Pim van der Marel is vaste medewerker van dit magazine.

GOED OM TE WETEN

Alle denkbare info: www.waddenzee.nl Waaraan te voldoen: wadvaarders.nl Afgesloten gebieden: www.nautin.nl Ligplaatsen: www.waddenhavens.nl