Molens en Kozakken

MOLENS EN KOZAKKEN

We varen de Gelderse IJssel verder stroomafwaarts af in noordelijke richting. Hoewel het gedeelte dat we vandaag voor de boeg hebben meer dan 40 kilometer beslaat, weten we al dat we deze afstand als kort gaan ervaren. Dat ligt enerzijds aan de sterke stroming en anderzijds aan al het moois om ons heen. We kunnen bijna niet wachten…

1 Direct na Deventer toont de IJssel weer haar fraaiste kant. 2 De Jachthaven Terwolde vormt een onderdeel van recreatiepark De Scherpenhof. 3 Na verloop van tijd duikt aan bakboord de plaats Welsum op. 4 In Welsum staat de korenmolen ‘Houdt Braef Stant’ uit 1856.

We verlaten de Zandweerdhaven van Deventer. De IJssel verleent ons meteen weer haar indrukwekkende ondersteuning in de vorm van een kleine zes kilometer stroming. Tegen een decor van prachtige Hollandse luchten spoeden we ons noordwaarts. De IJssel laat zich direct na het verlaten van de jachthaven al van haar fraaiste kant zien. Aan bakboord passeren we de Jachthaven Terwolde, die een onderdeel vormt van een recreatiepark en daardoor bol staat van de faciliteiten. We varen door en blijven kilometers lang verwend worden met prachtige stukken rivier. Heel logisch vinden we het dat de tegenstrooms varende jachten steevast van het type zijn dat over een groot motorvermogen beschikt. Met minder motorvermogen haak je ofwel af of je bent er wijselijk al niet eens aan begonnen! Na een tijdje bereiken we op de bakboordoever het gehucht Welsum en daartegenover het grotere Olst.

KORENMOLENS

In Welsum staat een korenmolen uit 1856 met de prachtige naam ‘Houdt Braef Stant’. De molen is niet meer als zodanig actief en wordt particulier bewoond. We grinniken nog wat na om de naam van de molen en passeren het Olster pontveer, een kabelpont die zorgt voor de verbinding met

Epe en Vaassen iets verderop. Sinds 1991 staat daar het kunstwerk ‘Baken van Overijssel’ naast. De golvende kolom van 12,50 meter hoogte symboliseert het stromende water van de IJssel en de ring er omheen de ‘O’ van Overijssel. Tsja, fietsnetwerk.nl vindt het baken wel een afstapmoment waard. Wij onthouden ons maar liever van een oordeel. Olst heeft overigens ook een korenmolen met een boeiende historie: ‘de Bökkers Mölle’. Die is nog wel maalvaardig en is sinds 1993 eigendom van een stichting tot behoud ervan, waarmee de toekomst van de molen is veiliggesteld.

STEENFABRIEK

Als we de bebouwing verlaten slingert de IJssel zich weer enthousiast door het landschap. Op de uiterwaarden loopt een koppeltje roodbonte koeien te grazen, het is bijna een idyllisch tafereel. We worden opgelopen door een RIB van de politie, iets wat je toch steeds minder vaak overkomt. De agenten zijn vrolijk of gewoon vriendelijk, want ze zwaaien ons enthousiast toe. Het uiterwaardengebied aan stuurboord is onderdeel van het natuurgebied de Duursche Waarden. Met een drijvende brug en een uitkijktoren oefent het gebied grote aantrekkingskracht uit op wandelaars. De

belangrijkste attractie voor de wandelaars is echter de ruïne van de Steenfabriek Fortmond, een Rijksmonument. De ovens van de fabriek staan er nog en ook de schoorsteen is nog intact. Zowel het uitkijkplatform als de schoorsteen zijn vanaf de rivier niet te missen. Hetzelfde geldt voor de aanlegsteiger voor het fietsveer, dat de verbinding onderhoudt met het tegenoverliggende Veessen.

KOZAKKEN

De veerpont van Veessen naar Fortmond is een voormalige Belgische garnalenkotter die het ‘Kozakkenveer’ heet. Die naam komt van de Russen die hier een schipbrug bouwden in 1813 bij de achtervolging van de vluchtende troepen van Napoleon. Om dezelfde reden draagt de vernieuwde jachthaven van Veessen tegenwoordig de naam ‘Kozakkenhaven’. En weer om diezelfde reden vinden we de website van de gemeente Veessen op www.kozakkendorp.nl. Wonderlijk genoeg is de bevrijding van ons land van de Fransen door de Kozakken nauwelijks bekend en wordt om die reden de ‘vergeten bevrijding’ genoemd. Wel vind je in

5 Naast het Olster pontveer vinden we het kunstwerk ‘Baken van Overijssel’. 6 Ook Olst heeft met de Bökkers Mölle een bijzondere korenmolen. 7 Tussen Veessen en Fortmond vaart het Kozakkenveer.

anekdotes en volksverhalen in Oost-Nederland verwijzingen naar de legendarische drankzucht van de Kozakken en de noodzaak huwbare dochters en jonge dienstmaagden ver uit hun zicht te houden. De Kozakkenhaven ligt aan de Hank, een dode IJsselarm bij Veessen. Hoog boven de daken van de daar afgemeerde schepen torent de Molen van Bats uit. Dat is een achtkantige korenmolen uit 1779, die later zo is genoemd naar de laatste beroepsmolenaar op de molen: ‘Lubbertus ‘Bats’ Langevoord’. De molen is al meer dan 30 jaar bij de gemeente Heerde in beheer en is alleen op zaterdag open voor bezichtiging.

MARKANTE HUIZEN

Nog niet helemaal buiten Veessen treffen we aan bakboord het monumentale Huize Ruys, gebouwd rond 1900 in een eclectische bouwstijl. Het Gotisch aandoende torentje werd vroeger gebruikt om het personeel naar binnen te roepen. Het huis is een gemeentelijk monument. Zowel het woonhuis als de locatie ervan doen ons watertanden. We varen verlekkerd verder en worden opnieuw getrakteerd op een fantastisch stuk van de IJssel. Dat is eigenlijk de hele dag al zo, dus zouden we dat zo’n beetje overal als tussen-

NOG STEEDS IS DE STROMING HIER ROND DE 5 KM PER UUR.

zin kunnen inlassen. We passeren aan bakboord een rietgedekt woonhuis dat we er aantrekkelijk vinden uitzien. Als we er Huispedia op naslaan, ontdekken we dat het om een perceel gaat uit 1926 van meer dan 3.200 m2 en dat alleen al de geschatte maandlasten ons koude rillingen bezorgen.

We besluiten er maar voorbijvarend van te genieten. Even later komen de agenten die ons eerder zijn opgelopen ons met de RIB tegen de stroming in weer tegemoet gerost. Omdat we elkaar al eerder gezien hebben zijn we inmiddels natuurlijk goeie bekenden en is de begroeting allerhartelijkst. ‘De politie is je vriend’ in de praktijk, zeg maar.

WIJHE

Aan stuurboord duikt de plaats Wijhe op. Het dorp heeft een kleine jachthaven met 14 ligplaatsen.

Zowel de Wijhese molen als het Landgoed de Gelder bevinden zich aan de andere kant van Wijhe. Omdat we onze boot niet kunnen aanleggen volstaan we met ernaar te verwijzen. De achtkantige korenmolen is een Rijksmonument uit 1703, in eigendom van de Stichting De Wijhese Molen. Van het 14e-eeuwse Huis de Gelder staat nog een koetshuis en de gracht eromheen ligt er nog. Op de rivier moeten we wachten op een uit de kluiten gewassen veerpont.

Dit Wijheseveer vaart tussen Wijhe en Heerde en zet ook vrachtwagens tot 25 ton over. Leuk is dat de Wijhese oever

GEREFORMEERD

Hoewel wij onvoorstelbaar veel kerkgenootschappen kennen loopt de hoofdstroom grosso modo als volgt. In 1517 legt Luther met zijn 95 stellingen de basis voor de reformatie waaruit verderop de protestantse kerk voortkomt. In ons land begint de Tachtigjarige Oorlog met de bestorming van rooms-katholieke gebouwen door protestanten in wat de ‘beeldenstorm’ is gaan heten. Al in die oorlog wordt de zogenoemde ‘Nederduitse Gereformeerde Kerk’ de officiële kerk van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Die kerk gaat begin van de 19e eeuw de ‘Nederlands Hervormde Kerk’ heten. De latere Gereformeerde kerken zijn een afscheiding van deze Nederlands Hervormde Kerk. In 2004 gaan de hoofdstromen weer samen als PKN (Protestantse Kerk in Nederland).

nog Overijssel is en de Heerdese oever Gelderland. Met koeienletters staat op het veer: let op kabelpont. De meeste schippers zullen daarvan de neiging krijgen te wachten of op zijn minst voorzichtig te zijn. En dat geldt ook voor ons!

LANDELIJK

We gaan er lekker voor zitten want vanaf hier tot aan ons doel van vandaag is de gehele vaartocht verder nagenoeg uitsluitend landelijk. Omdat over het algemeen niet-onbemiddelde lieden aan de IJssel wonen zijn we niet verrast als

WAPENVELD

Waar je bij zo’n plaatsnaam een spannende herkomst verwacht valt de realiteit nogal tegen. De naam Wapenveld komt van ‘wapel’ en dat is OudNederlands voor laagliggend moerasachtig gebied. Het dorp ligt op het laagste punt van het oostelijk deel van de Veluwe en kende daardoor steevast wateroverlast. Dat leed is pas met de komst van een stoomgemaal in 1916 geleden. 8

we een kapitaaltje in de uiterwaarden zien grazen, wat een prachtige paarden! Ook even daarna is de rivier weer zo fraai dat we het niet kunnen laten het uitzicht vast te leggen, wat een genoegen om zo’n fraai vaarwater onder je schip te hebben. Nog steeds is de stroming hier rond de 5 km per uur. Daar wordt je geen Max Verstappen door, maar het bekort je dagtocht qua tijd wel aanzienlijk.

MOLENDAG

Het lijkt wel een soort van molendag vandaag, want aan bakboord krijgen we alweer zicht op een molen. Dit keer is het Molen ‘de Vlijt’ in Marle. Dat is ook weer een achtkantige stellingkorenmolen. En ook van dit Rijksmonument blijkt de Stichting De Wijhese Molen de eigenaar te zijn. Leuk is dat de molen hier staat sinds 1887 maar feitelijk een oudere, in onderdelen verscheepte molen uit Leeuwarden is. Vanaf de IJssel gezien ligt achter Marle de plaats Wapenveld. Ook daar staat een molen en die heeft dezelfde naam. Deze andere ‘Molen de Vlijt’ dateert al uit het eind van de 16e eeuw. Ze speelt een rol bij de kerkelijke twist in 1834 die aan de basis staat van de gereformeerde kerken in ons land (zie kader). En wel zo dat de molen een symbool is geworden van geloofsmoed en vrijheid van meningsuiting! Het gebied waarin de molens staan heet de Marler Wadden. We grinniken erom en concluderen dat hier wel eens het één en ander verward zal worden.

8 Over de daken van de schepen zien we de ‘Molen van Bats’. 9 Langs de IJssel graast af en toe een kapitaaltje. 10 ‘De politie is je vriend’ in de praktijk, zeg maar.

WINDESHEIM

We varen door en passeren dan aan stuurboord het gehucht Herxen. De Waarden naast de rivier mogen dan fraai zijn, de IJssel zelf is hier nog veel meer een plaatje. Aan stuurboord ligt dan net buiten ons zicht de plaats Windesheim, sinds 1967 een onderdeel van Zwolle. Het dorpje van 800 inwoners telt 29 Rijksmonumenten, dus het mag wat ons betreft doorgaan voor een geheimtip. Zo is er in het dorp een klooster gesticht dat op 17 oktober 1387 is ingewijd. Daar is nog de brouwerij van over, die nu in gebruik is als protestantse kerk. Jammer dat je er niet kunt aanleggen! De bekendheid van de plaatsnaam is er een gevolg van dat de Zwolse hbo-opleidingen deze naam hebben aangenomen. Door fusies telt deze Hogeschool Windesheim inmiddels een kleine 30.000 studenten.

Elburg

Nunspeet

Epe

Vaassen

Twello

Apeldoorn

Raalte

Deventer

STEDELIJKER

Langzamerhand komt er een einde aan het landelijk karakter van onze vaartocht als de contouren van de stad Zwolle beginnen op te doemen. Aan stuurboord hebben we eerst de Materiaalhaven en daarna de Kolenhaven. Beide hebben een invaarverbod voor pleziervaart, maar ook zonder dat verbod zouden wij ze hebben overgeslagen. Tussen de beide havens in ligt de voormalige IJsselcentrale Harculo, die onderweg is omgevormd te worden naar een duurzame wijk van Zwolle. Aan bakboord hebben we dan al een tijdje zicht op de ‘skyline’ van Hattem. Op de kaart zien we dat we nog even moeten wachten tot we een stel groene en rode tonnen hebben gehad, voordat we bakboord uit kunnen naar de Jachthaven IJsseldelta. We verheugen ons op voorhand op de kennismaking met Hattem!