Inhoudsopgave Voorwoord 3 Inhoudsopgave 5
DEEL 1: VISIES OP MANTELZORG
11
Hoofdstuk 1 Wat is mantelzorg?
15
1.1 Verwante begrippen 1.1.1 Informele en formele zorg 1.1.2 Sociaal netwerk en sociale steun 1.1.3 Burenhulp 1.1.4 Lotgenotencontact 1.1.5 Vrijwilligerswerk 1.2 Mantelzorg betekent meer 1.2.1 Mantelzorg overkomt mensen 1.2.2 Mantelzorg komt vaak voor 1.2.3 Mantelzorg is meer dan gebruikelijke zorg 1.2.4 Mantelzorg is vaak intensief 1.2.5 Wat maakt je een mantelzorger? 1.2.6 Wie zijn de mantelzorgers? 1.2.7 Wie ontvangt zorg? 1.2.8 Mantelzorgsituaties 1.3 Verwerking
16 16 17 18 18 18 19 19 19 20 20 21 25 26 28 29
Hoofdstuk 2 Mantelzorg in de samenleving
31
2.1 Demografische en socioculturele ontwikkelingen 2.1.1 Vergrijzing en stijgende zorgbehoefte 2.1.2 Familiale zorgindex 2.1.3 Van zorgplicht naar zorgkeuze 2.1.4 Impact van echtscheiding 2.1.5 Balans tussen arbeid en mantelzorg 2.2 Beleid rond mantelzorg 2.2.1 Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving 2.2.2 Vlaams en lokaal beleid 2.2.3 Federaal beleid 2.2.4 Werkgevers & mantelzorg
31 31 32 34 35 35 36 36 37 39 40
Inhoudsopgave
Inleiding 13
5
6
2.3 Welke mantelzorg is er in de toekomst? 2.4 Verwerking
41 42
Hoofdstuk 3 Het welzijn van de mantelzorger
43
3.1 Een weegschaal van draaglast en draagkracht 3.2 Ieder heeft zijn eigen weegschaal 3.3 Wat ligt er in de weegschaal? 3.3.1 Persoonlijke achtergrond en context 3.3.2 Rollen 3.3.3 (Zorg)stress en coping 3.3.4 Externe stressoren: zorgtaak en zorgintensiteit 3.3.5 Interne psychische stressoren 3.4 Omgaan met zorgstress 3.4.1 Copingstrategieën 3.4.2 Sociale steun 3.5 Uitkomst van mantelzorg 3.5.1 Mentaal welbevinden 3.5.2 Fysieke gezondheid 3.5.3 Sociaal contact 3.5.4 Positieve ervaringen bij mantelzorg 3.6 Verwerking
43 44 46 46 48 49 50 51 51 52 53 54 54 55 57 58 59
Hoofdstuk 4 Professionals en mantelzorg
61
4.1 Naar een nieuwe rolverdeling 4.1.1 Traditionele rolpatronen vervagen 4.1.2 Belang van eigenheid mantelzorg 4.1.3 Substitutie en complementariteit 4.1.4 ‘Person-centered’ en geïntegreerde zorg 4.1.5 Concentrische ondersteuningscirkels 4.1.6 Gebruik en beleving van professionele hulp 4.2 Het SOFA-model 4.3 Ondersteuning bieden als professional 4.4 Verwerking
61 61 63 64 64 65 66 68 70 72
73
Hoofdstuk 1 Hoe ga ik op zoek naar mantelzorgers?
75
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6
Respectvol op zoek Luisterende houding, opmerkzaam zijn Het genogram Het ecogram Persoonlijke netwerkversterking Online hulp en andere innovaties 1.7 Registratie van mantelzorgers 1.8 Erkenning van mantelzorgers 1.9 Verwerking
75 76 76 79 80 82 82 83 84
Hoofdstuk 2 Hoe weet ik hoe het met de mantelzorger gaat?
85
2.1 In gesprek gaan 2.1.1 Mantelzorger op de radar 2.1.2 Hoe gaat het? Nee, met u?! 2.1.3 Gespreksvaardigheden 2.1.4 Signalen van overbelasting 2.2 Vragenlijsten 2.2.1 Screenen 2.2.2 Handelingsgerichte beeldvorming 2.3 Mindset voor draaglast en draagkracht 2.4 Verwerking
85 85 86 87 88 88 89 90 91 92
Hoofdstuk 3 Hoe werk ik samen met mantelzorgers?
95
3.1 Erken de driehoek: drie principes 3.1.1 Principe 1: volgorde en anciĂŤnniteit 3.1.2 Principe 2: verbinding 3.1.3 Principe 3: positie 3.2 Erken de driehoek: drie dimensies 3.3 Opbouw van vertrouwen 3.4 Afstemmen van rollen en taken 3.5 Goede afspraken maken goede vrienden 3.6 Hou een vinger aan de pols 3.7 Oefening
95 96 96 97 98 98 99 100 101 102
Hoofdstuk 4 Hoe informeer ik mantelzorgers?
103
4.1 Mantelzorger, ik?
103
Inhoudsopgave
DEEL 2: AAN DE SLAG MET MANTELZORG
7
4.2 Mutualiteiten 4.3 Samenwerken met lokale partners 4.4 Mantelzorgverenigingen 4.5 Expertisepunt Mantelzorg 4.6 Psycho-educatie 4.7 Verwerking
104 105 106 106 107 107
Hoofdstuk 5 Hoe verhoog ik de draagkracht?
109
5.1 Vanuit jouw rol 5.2 Zeg wat kan helpen ‌ of toch maar niet 5.3 Erkenning en waardering 5.4 Zelfzorg na inzicht 5.5 Fysieke belemmeringen compenseren 5.6 Hulp bij planning: verdeel en heers! 5.7 Sociaal contact en lotgenoten 5.8 Psycho-educatie 5.9 Respijtzorg 5.10 Wees niet te negatief 5.11 Verwerking
109 109 110 111 111 112 112 113 114 115 115
Hoofdstuk 6 Hoe herken ik eenzaamheid bij mantelzorgers en wat kan ik doen?
117
6.1 Eenzaamheid in het kort 6.2 Welke mantelzorger loopt het meeste risico op eenzaamheid? 6.2.1 Vrouwelijke mantelzorgers 6.2.2 Mantelzorgers met een lagere opleiding 6.2.3 Mantelzorgers in een zware zorgcontext 6.2.4 Oudere mantelzorgers 6.3 Signalen van eenzaamheid herkennen 6.4 Eenzaamheid aanpakken 6.5 Tools 6.6 Oefening
117 119 119 119 120 120 120 121 123 124
Hoofdstuk 7 Hoe ga ik om met verschillen tussen mijn normen en die van de mantelzorger? 125 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5
8
Bewust zijn van een cultuur Bewust zijn van jezelf en anderen Het verhaal van mantelzorgers leren begrijpen Het driestappenmodel Contextueel denken
125 126 126 128 129
Hoofdstuk 8 Hoe ga ik om met conflicten in de mantelzorgsituatie?
131
8.1 Luisteren om beter te begrijpen 8.2 Samenleven uit balans 8.3 Samenwerken uit balans 8.4 Een contextuele benadering 8.5 Over V-taal en P-taal 8.6 Ontspoorde zorg 8.7 Verwerking
131 132 133 135 136 137 138
Hoofdstuk 9 Hoe ga ik in mijn organisatie om met mantelzorg?
139
9.1 Verschillende benaderingen van mantelzorg 9.2 Op zoek naar de gemeenschappelijke drive 9.3 Enkele uitgangspunten 9.3.1 Aandacht voor mantelzorg is een zaak van iedereen 9.3.2 Formele en informele zorg zijn gelijkwaardig ĂŠn verschillend 9.3.3 Maatwerk 9.3.4 Belang van gedeelde zorg 9.3.5 Mantelzorg als traject 9.4 Samen kan je meer 9.5 Mantelzorgers betrekken bij beleidsvoering 9.6 Heb oog voor mantelzorgers onder personeel 9.7 Verwerking
139 140 141 142 142 142 143 143 143 144 145 146
Hoofdstuk 10 Hoe ga ik om met privacy in een mantelzorgsituatie?
149
10.1 Privacy 10.2 Beroepsgeheim 10.3 Discretieplicht 10.4 Wanneer mogen vertrouwelijke gegevens toch gedeeld worden? 10.5 Belangrijke handelingsprincipes 10.5.1 Doelgericht en proportioneel 10.5.2 Transparant 10.5.3 Samenwerken rond de zorgsituatie 10.6 Enkele tools
149 150 150 151 152 152 152 153 153
Literatuurlijst 155 Inhoudsopgave
Trefwoordenlijst 163
9