De wereld in delen
Waar het op aankomt • De continenten, werelddelen en grote wereldregio’s op een kaart kunnen benoemen. • De spreiding van de wereldbevolking aan de hand van een kaart kunnen bespreken. • De ongelijke verdeling van welvaart en welzijn in de wereld kunnen beschrijven.
EURAZIË EUROPA NOORDAMERIKA
AZIË
AMERIKA
AFRIKA
ZUIDAMERIKA
OCEANIË AUSTRALIË
continent werelddeel
ANTARCTICA
Even opwarmen Tijdens het vorige schooljaar bestudeerde je na ons eigen land ook de rest van Europa. Daarbij kwamen eerst de algemene kenmerken aan bod: ligging, bevolking, reliëf en klimaat. Vervolgens maakte je kennis met verschillende landelijke, stedelijke, industriële en tertiaire regio’s, alsook met Rusland en de EU. Dit schooljaar bestuderen we de regio’s buiten Europa: Amerika, Azië, Oceanië en Afrika. Als opwarming herhaal je nog even de basisleerstof en de aangeleerde vaardigheden over Europa. •
Europa op de wereldkaart: duid de juiste conclusies aan. ❍ Europa ligt op bijna gelijke afstand tussen de evenaar en de noordpool. ❍ Europa heeft minder bewoners dan Zuid-Amerika. ❍ Europa is eigenlijk een schiereiland van Azië. ❍ De meridiaan van Greenwich verdeelt Europa in twee even grote delen. ❍ Europa is na Oceanië het kleinste werelddeel.
•
De Europese bevolking Welke beweringen over de bevolking en de bevolkingsdichtheid van Europa zijn correct? ❍ Er bestaat een heel duidelijk verband tussen de bevolkingsdichtheid en het reliëf. ❍ Het gebied van Noord-Frankrijk tot aan de Alpen is heel dicht bevolkt. ❍ Ierland heeft een grotere bevolkingsdichtheid dan Italië. ❍ Ten noorden van de parallel van 60°N wonen heel weinig mensen. ❍ Het Spaanse binnenland is dichter bevolkt dan de Franse Atlantische kust. Traditioneel wordt Europa verdeeld in regio’s. Trek op de kaart een lijntje om de zeven regio’s die vermeld staan in de legende van de kaart.
Verbind elke staat met zijn hoofdstad en met de juiste regio: Duitsland Finland Kroatië Litouwen Portugal Slovakije Wit-Rusland
Berlijn Bratislava Helsinki Lissabon Minsk Vilnius Zagreb
Balkanstaten Baltische staten Centraal-Europa Oost-Europa Scandinavische staten West-Europa Zuid-Europa
Thema De wereld in delen
5
• Het Europees reliëf: noteer onder elke foto de reliëfvorm (laagland / middelland / hoogland).
1
2
3000 2000 1000 0 1000 2000
1
Z
Po
Main
2
A
d Inn
c Elbe
b
Trondheim
meter
a N
Donau
3
4 5
3
B
C
4
Doorsnede langs de meridiaan van 10°O (de hoogteschaal is 50 x de lengteschaal)
Op basis van het profiel hierboven en de reliëfkaart in je atlas vul je aan: – reliëfvormen:
a
b
c
d
– reliëfstreken:
2
1
3
5
– zeeën:
A
4
B
C • Het klimaat en de plantengordels in Europa
°C
A 51°NB 4°OL gem. jaart. 9,7 °C jaarl. neerslag 821 mm
mm 140
°C
B 54°NB - 25°OL gem. jaart. 6,0 °C jaarl. neerslag 683 mm
mm 140
°C
C 38°NB - 13°OL gem. jaart. 18,5 °C jaarl. neerslag 611 mm
mm 140
D 69°NB 33°OL gem. jaart. -0,1°C °C jaarl. neerslag 491 mm
mm 140
120
120
120
120
100
100
100
100
80
80
80
80
30
60
30
60
30
60
30
60
20
40
20
40
20
40
20
40
10
20
10
20
10
20
10
20
0
0
0
0
0
0
0
0
-10
-10 -20
J F M A M J J A S OND
-20
-10 J F M A M J J A S OND
-20
-10 J F M A M J J A S OND
-20
J F M A M J J A S OND
5
Verbind elke stad met zijn klimatogram en met het overeenstemmende klimaat en de plantenzone:
6
Murmansk
A
koelgematigd klimaat met zachte winter
hardbladige vegetatie
Palermo
B
koudgematigd klimaat met strenge winter
loofbos
Vilnius
C
koelgematigd klimaat met koude winter
gemengd woud
Ukkel
D
warmgematigd klimaat met natte winter
toendra
Thema De wereld in delen
1 Een wereldkaart met continenten en oceanen Een continent of vasteland is een heel grote landmassa, zonder de aangrenzende eilanden. Zo vormen Europa en Azië samen één continent. Wat zijn de zes continenten?
. Markeer de namen op de kaart p. 4 in dezelfde kleur. Een werelddeel is een natuurlijk begrensd deel, inclusief de eilanden. Welke zes werelddelen worden onderscheiden? Markeer de namen in een andere kleur op de kaart op p. 4.
.
Zo behoort Japan tot het werelddeel , maar niet tot het continent . De oceanen begrenzen de werelddelen, maar tegelijkertijd vormen ze ook de verbinding ertussen. Welke vier vind je terug op de kaart p. 4? .Schrijf de namen met blauw op de kaart. De oceanen en de zeeën beslaan ca. 7/10 van de aardoppervlakte; de continenten dus maar 3/10: vandaar dat de aarde de blauwe planeet wordt genoemd.
2 Grote wereldregio’s en staten Wereldregio’s zijn onderdelen van een werelddeel, gebaseerd op menselijke en/of economische kenmerken. Benamingen kunnen gebaseerd zijn op de taal (T), de cultuur (C), de natuur (N), de ligging t.o.v. West-Europa (L), de geografische ligging (G), de politiek-economische groepering (P) of de economische ontwikkeling (E). Plaats bij elke regio de passende letter (elke letter komt tweemaal voor). Angelsaksisch Amerika G8 sub-Saharaans Afrika de Arabische wereld GOS Verre Oosten de derde wereld Latijns-Amerika de westerse wereld Droog Azië Midden-Oosten Zuidoost-Azië EU Moesson Azië De grenzen van deze regio’s zijn niet altijd precies omlijnd. Sommige wereldregio’s kunnen zelfs over de grenzen van werelddelen afgebakend worden (bv. Midden-Oosten, Australazië). De grote verscheidenheid van mensen en culturen komt nog meer tot uiting in het grote aantal staten. Noteer bij elke regio twee belangrijke staten die er volledig in liggen: • Caribisch gebied: • sub-Saharaans Afrika: • Arabische wereld: • Midden-Oosten: • Moesson Azië: • Verre Oosten:
noordpoolcirkel
CANADA
RUSLAND
EU
NOORD-AMERIKA VS Angelsaksisch Amerika
Maghreb Caribisch gebied
CENTRAALAMERIKA
Noord-Afrika
China MiddenOosten
INDIA
JAPAN
Verre Oosten
Kreeftskeerkring
evenaar
LatijnsAmerika
ZUIDAMERIKA
sub-Saharaans Afrika
Arabische wereld Moesson Azië
OCEANIË
AUSTRALIË
Steenbokskeerkring
OCEANIË
zuidpoolcirkel 0
3000 km op de evenaar
ANTARCTICA
6
Thema De wereld in delen
7
3 Een wereld met 6,5 miljard mensen In bepaalde gebieden van de wereld wonen veel mensen, andere gebieden zijn dan weer relatief leeg. Over het algemeen zijn de bevolkingsconcentraties aan de kusten en aan grote rivieren groter dan in het binnenland. Drie opvallende bevolkingsconcentraties zijn: het noordoosten van de VS, (West-)Europa en de vlakten van Zuid- en Oost-Azië. De dunbevolkte gebieden zijn onherbergzaam door de temperatuur (te warm of te koud; te hoog gelegen) of door de vochtigheid (te nat of te droog). Op een kaart getekend volgens het aantal inwoners per staat (en niet zoals gebruikelijk volgens de oppervlakte) vallen vooral China en India op als grote staten. Ook Europa heeft een groot aantal inwoners op een relatief kleine oppervlakte.
7
Basisstatistieken van werelddelen en grote regio’s Regio Afrika Noord-Afrika West-Afrika Oost-Afrika Midden-Afrika Zuidelijk Afrika Amerika Noord-Amerika Centraal-Amerika Caribisch gebied Zuid-Amerika Azië West-Azië Zuid-Centraal-Azië Zuidoost-Azië Oost-Azië Europa Noord-Europa West-Europa Oost-Europa Zuid-Europa Oceanië Australië en NieuwZeeland Wereld
8
Thema De wereld in delen
Oppervlakte (miljoen km²) 30,3 8,5 6,1 6,4 6,6 2,7 40,6 20,0 2,5 0,2 17,9 31,7 4,7 10,8 4,5 11,8 23,0 1,8 1,1 18,8 1,3 8,6 8,0 134,3
Bevolking (miljoen) 1 072 213 324 342 134 59 948 349 160 42 397 4 260 244 1 823 608 1 585 740 101 190 295 154 37 26 7 058
Dichtheid (inwoners/km²) 35 25 53 53 20 22 23 17 64 210 22 134 52 169 135 134 32 56 173 16 118 4 3 53
Plaats een kruisje bij de juiste beweringen. ❍ Azië is het meest bevolkte werelddeel. ❍ Azië telt dubbel zoveel inwoners als Europa. ❍ In Afrika wonen ongeveer evenveel mensen als in heel Amerika. ❍ Zuid-Europa is veel dichter bevolkt dan Zuidelijk Afrika. ❍ West-Azië is dichter bevolkt dan Oost-Azië. Plaats een kruisje bij de regio’s die een bevolkingsdichtheid hebben die boven het gemiddelde ligt. ❍ Amazonevlakte ❍ Australië ❍ Gangesvlakte
❍ Groenland ❍ Japan ❍ Nijlvallei
❍ Sahara ❍ West-China
4 De ongelijke verdeling van welvaart en welzijn Welvaart heeft betrekking op economische elementen: ze is gebaseerd op het inkomen, de productie van goederen enz. Zo onderscheidt de Wereldbank op basis van het bbp/inwoner staten met een hoog inkomen (HIE – High Income Economies), met een hoog middelmatig inkomen (UMIE), met een laag middelmatig inkomen (LMIE) en met een laag inkomen (LIE – Low Income Economies). In de meeste statistieken i.v.m. economie wordt die indeling gebruikt. De kloof tussen de westerse staten en de meeste Afrikaanse staten is hierbij immens. Azië en Latijns-Amerika behoren tot de middengroep. Welzijn houdt meer verband met de levenskwaliteit. De VN berekenen jaarlijks een menselijke ontwikkelingsindex of HDI (Human Development Index) op basis van de levensverwachting, de alfabetiseringsgraad en de werkelijke koopkracht. De menselijke ontwikkelingsindex of HDI toont grote verschillen op wereldvlak.
8
Plaats de volgende staten in de juiste kolom: Australië – Brazilië – Canada – China – D.R. Congo – Ethiopië – Frankrijk – Iran – Ivoorkust – Japan – Mali – Marokko – Rusland – Rwanda – Zweden. hoge HDI
middelmatige HDI
lage HDI
/
/
Thema De wereld in delen
9
De welvaartsverschillen veroorzaken een kloof tussen de meer welvarende staten, meestal van het noordelijk halfrond, en de armere, doorgaans zuidelijk gelegen, staten. Vandaar dat de media het vaak hebben over de NoordZuidtegenstelling. 9
Omdat de welvarende landen hun welvaart hebben opgebouwd uit de industrie, worden ze ook industrielanden of ontwikkelde landen genoemd. De andere landen zijn dan volop in ontwikkeling (zgn. ontwikkelingslanden). De eerste wereld staat voor het ‘rijke Westen’. De term derde wereld slaat op de ontwikkelingslanden. De allerarmste ervan behoren tot de zgn. vierde wereld. Het begrip tweede wereld is in onbruik geraakt bij de teloorgang van het communisme in de voormalige Sovjet-Unie en de andere communistische landen in Oost-Europa. De talrijke thematische wereldkaarten in de atlas illustreren mooi die kloof tussen arm en rijk. Op welke atlaskaarten (nummer en titel) is de Noord-Zuidkloof duidelijk zichtbaar? • • • • Op welke kaarten merk je niets van die tegenstelling? • • Raadpleeg de statistieken achteraan in je leerwerkboek. • Waarom behoort Australië tot het Noorden? (4 argumenten) • Waarom is Bangladesh een land van het Zuiden? (4 argumenten) In de volgende hoofdstukken worden de natuurlijke en socio-economische kenmerken van een reeks regio’s onderzocht. Kleur al die regio’s op de blinde wereldkaart achteraan in dit leerwerkboek en schrijf er de naam bij.
10
Thema De wereld in delen
Test jezelf • De wereld in de actualiteit: volg deze week de gebeurtenissen in de wereld en verzamel vijf krantenartikels die zich op een verschillende geografische plaats buiten Europa afspelen. Voeg ze als bijlage toe en maak hier een inventaris: plaats / regio
gebeurtenis
1 2 3 4 5 Vul de vijf gebeurtenissen aan met de naam van de staat en zet passende kruisjes. staat
in de tropen
in de middelbreedte
lage HDI
middel matige HDI
hoge HDI
1 2 3 4 5
Duid de vijf plaatsen met hun nummer aan op de wereldkaart en kleur de staten in. Teken op deze kaart ook een dikke rode scheidingslijn tussen de arme en de rijke staten. Teken de evenaar erbij met een dunne zwarte streep.
• Zet een kruis vóór de vijf grootste staten in de wereld en een kruis achter de vijf staten met het grootste aantal inwoners. (Zoek eventueel op in de tabel achteraan in je boek.) ❍ ❍ ❍ ❍ ❍
Bangladesh Brazilië Canada China Duitsland
❍ ❍ ❍ ❍ ❍
❍ ❍ ❍ ❍ ❍
India Indonesië Japan Mexico Nigeria
❍ ❍ ❍ ❍ ❍
❍ ❍ ❍ ❍ ❍
Pakistan Rusland Vietnam VK VS
❍ ❍ ❍ ❍ ❍
Hoe ver staan we? • We kunnen continenten, werelddelen en grote wereldregio’s op een kaart benoemen. • We kunnen de belangrijkste staten van elke wereldregio op een kaart aanwijzen. • We kunnen de spreiding van de wereldbevolking aan de hand van een kaart bespreken. • We kunnen de ongelijke verdeling van welvaart en welzijn in de wereld beschrijven aan de hand van kaarten, o.m. van de HDI.
Thema De wereld in delen
11