Thema 1
Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 9
16/08/17 10:59
Hoofdstuk 1
Macht van staten
1 Ontstaan van staten ....................................................................................................................................................................................................... 13 2 De natiestaat ........................................................................................................................................................................................................................ 14 3 Stateloze organisatievormen .................................................................................................................................................................................. 19 4 Waarin staatsvormen verschillen ......................................................................................................................................................................... 21 5 Staatsgreep ........................................................................................................................................................................................................................... 25 6 Verschillende staatsvormen .................................................................................................................................................................................... 28 7 Samenwerking en besluitvorming tussen verschillende staten ................................................................................................ 30 7.1 Europese Unie ............................................................................................................................................................................................................... 30
7.2 Verenigde Naties ......................................................................................................................................................................................................... 32
7.3 Noord-Atlantische Verdragsorganisatie ....................................................................................................................................................... 34
Na dit hoofdstuk kan je … £ het ontstaan van moderne staten situeren in de tijd; £ aantonen dat er verschillende opvattingen bestaan over de herkomst van de macht; £ met voorbeelden illustreren dat niet alle volkeren in staatsverband (willen) leven; £ verschillende staatsvormen benoemen en met voorbeelden illustreren; £ de evolutie van België van een unitaire naar een federale staat uitleggen; £ aan de hand van het begrip nationaliteit aantonen dat politieke beslissingen invloed hebben op de rechten van mensen; £ uitleggen op welke manieren je de Belgische nationaliteit kan verwerven; £ de oorzaken en gevolgen van staatloosheid bespreken; £ aangeven waarom bovenstatelijke samenwerking wenselijk is; £ het verschil uitleggen tussen intergouvernementele en supranationale organisaties; £ het intergouvernementele karakter van EU, VN en NAVO aangeven.
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 11
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
11 16/08/17 10:59
INTRO In het boek Heer van de vliegen van de Engelse schrijver William Golding (19111993) uit 1954 strandt een groep jongeren op een onbewoond eiland nadat hun vliegtuig werd aangevallen. Op het eiland proberen ze hun samenleven in goede banen te leiden. Ze maken een vuur, bouwen hutten en houden vergaderingen. Afspraken worden gemaakt en ... genegeerd. Heer van de vliegen is een verhaal over hoe keurig opgevoede jongeren een nieuwe samenleving proberen uit te bouwen zonder ouders, leerkrachten, politieagenten en politici. En dat loopt niet van een leien dakje.
‘Het gaat hierom: we hebben een vergadering nodig.’ Niemand zei iets, maar de gezichten die naar Ralph toegekeerd waren stonden gespannen. Hij zwaaide met de schelp. Hij had in de praktijk ervaren dat fundamentele verklaringen als deze op z’n minst twee keer gezegd moesten worden voordat iedereen het had begrepen. Je moest gaan zitten, alle ogen op de schelp laten vestigen, en woorden als zware stenen laten ploffen onder de kleine groepjes die hurkten of zaten. Hij zocht zijn geest af naar eenvoudige woorden zodat zelfs de kleintjes konden begrijpen waarover de vergadering ging. (...) ‘We hebben een vergadering nodig. Niet voor de lol. Niet om te lachen en om van de stam te vallen’ – de groep kleintjes op de kantelaar giechelde en keek elkaar aan – ‘niet om grapjes te maken, of om’ – hij stak de schelp omhoog in een poging om het overtuigende woord te vinden – ‘om slimmigheid. Niet voor die dingen. Maar om orde op zaken te stellen.’ (...) ‘We hebben massa’s vergaderingen. Iedereen vindt het leuk om te spreken en samen te zijn. We nemen beslissingen. Maar ze worden niet uitgevoerd. We zouden water uit de rivier krijgen dat in die kokosnotendoppen onder verse bladeren bewaard zou worden. Dat is een paar dagen gegaan. Nu is er geen
water. De doppen staan droog. De mensen drinken uit de rivier.’ Er was een instemmend gemompel. ‘Niet dat het verkeerd is om uit de rivier te drinken. Ik bedoel, ik zou liever water van die plek hebben – jullie weten wel, de plas waar de waterval is – dan uit een oude kokosnotendop. Alleen, we zeiden dat we het water zouden halen. Maar mooi niet. Er waren maar twee volle doppen vanmiddag.’ Hij bevochtigde zijn lippen. (...) ‘En dan: wat het vuur betreft.’ Ralph liet de adem die hij overhad met een klein zuchtje ontsnappen dat door zijn gehoor werd weerkaatst. Jack begon een stuk hout met zijn mes af te schilferen en fluisterde iets naar Robert, die wegkeek. ‘Het vuur is het belangrijkste ding op het eiland. Hoe kunnen we ooit gered worden, afgezien van een bof, als we geen vuur aanhouden? Is het aanhouden van een vuur ons te veel?’ Hij stak een arm uit. ‘Bekijk ons eens! Met z’n hoevelen zijn we? En toch kunnen we niet eens een vuur aanhouden om rook te krijgen. Begrijpen jullie niet? Begrijpen jullie niet dat we eerder – eerder dood moesten gaan dan het vuur uit te laten gaan?’
Uit: Golding, W. (2002). Heer van de vliegen. Amsterdam: Athenaeum – Polak & Van Gennep.
Wat zou jij doen als je met al je klasgenoten op een onbewoond eiland zou terechtkomen, zonder communicatiemiddelen en zonder dat iemand weet waar je zit?
12
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 12
Code
16/08/17 10:59
1 Ontstaan van staten De eerste mensengemeenschappen hadden geen staten nodig. Maar naarmate de samenleving omvangrijker en complexer werd, nam ook de nood aan organisatie en structuur toe. In de middeleeuwen kwam de macht in handen van koningen die het land en zijn inwoners als hun persoonlijke bezit beschouwden. De bevolking leed onder de willekeur en het gebrek aan inspraak. Tijdens de verlichting gingen steeds meer stemmen op om de koninklijke macht in te perken. Traditioneel wordt de Vrede van Westfalen als geboorteakte van de staat beschouwd. Het verdrag maakte een einde aan een dertigjarige oorlog waarbij nagenoeg heel Europa betrokken was. De basis van het verdrag was het principe van soevereiniteit*. Elke staat moest bevoegd zijn om alle beslissingen over het eigen grondgebied te nemen, zonder bemoeienis van anderen. De Vrede van Westfalen maakte in 1648 komaf met het gangbare idee dat een staat louter een lap grond van een vorst was. De vorst zou voortaan niet alleen zijn belangen, maar ook die van het volk moeten dienen. Al bleef dat laatste vaak dode letter. Er bestaan verschillende theorieën over het ontstaan van staten. Sommige theorieën vertrekken vanuit het idee dat staten onder dwang aan een bevolking worden opgedrongen. Andere theorieën zien staatsvorming eerder als een rationeel proces van een bevolking die vrijwillig een deel van haar vrijheid afstaat en een staat opricht. Zo ontwikkelden enkele verlichtingsfilosofen uit de 17de en 18de eeuw het idee van een sociaal contract tussen onderdanen en heersers. Het sociaal contract* is het idee dat het volk door middel van een stilzwijgende overeenkomst een deel van zijn vrijheid afstaat aan de vorst of overheid in ruil voor wederdiensten zoals bescherming. Het idee van een sociaal contract vertrekt vanuit een idealistisch beeld op de ideale staatsorganisatie. Het is moeilijk toe te passen op reële staten. •
•
•
De Engelse filosoof Thomas Hobbes (15881679) was van mening dat de mens van nature neigt naar geweld en dat dat onherroepelijk leidt tot een oorlog van alle mensen tegen alle mensen. Om zich tegen een dergelijke strijd te beschermen, staat het volk een deel van zijn vrijheid af en roept een staat in het leven die als belangrijkste taak heeft de onderdanen te beschermen. De Engelse filosoof John Locke (16321704) vertrok dan weer van het idee dat de mens een moreel wezen is. Hoewel de mens van nature vrij is, mag hij geen schade toebrengen aan het leven, de gezondheid, de vrijheid en de bezittingen van anderen. Maar zonder overheid kan een conflict tussen mensen al gauw leiden tot oorlog. Om dat te vermijden sluiten mensen een contract en vormen zo een overheid die als taak heeft hun leven, gezondheid, vrijheid en bezittingen te beschermen. Als de heerser zijn eigen belang laat primeren boven het algemeen belang, heeft het volk het recht daartegen in opstand te komen. De Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau (17121778) vertrok net als Locke vanuit een eerder positief mensbeeld. Om ervoor te zorgen dat mensen in vrijheid kunnen samenleven, sluiten ze een sociaal contract af, waarmee ze hun individuele rechten en vrijheden uit handen geven aan een overheid. De overheid of heerser ontleent zijn macht aan dat contract en dient als dusdanig de algemene wil van het volk.
Met de Franse Revolutie (1789) ontstonden de eerste natiestaten in Europa. Natiestaten* zijn staten waar de bevolking zich verbonden voelt en die samenhorigheid ook territoriaal heeft vastgelegd. De opkomst van natiestaten valt dan ook samen met het toenemende nationale bewustzijn in de 19de eeuw. Volgens het nationalisme* is de staat het verlengstuk van de natie of het volk en dient de staat de belangen van dat volk te verdedigen. Het vormen van een natiestaat werd lang als ideaalbeeld naar voren geschoven.
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 13
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
13 16/08/17 10:59
2 De natiestaat Staten creëren soms naties, en naties staten. Vincent Stuer Natiestaten zijn nauw verbonden met de ideologie van het nationalisme. Nationalisten streven naar de versterking van het eigen volk en ijveren voor zelfbeschikkingsrecht. Nationalisme maakt een duidelijk onderscheid tussen zij die tot de natie of het volk behoren en de rest. Nationalisme is een samenhorigheidsgevoel van een volk dat een eigen staat heeft of wil. Volgens het nationalisme moet de staat samenvallen met de natie of het volk. Het probleem is echter dat ‘het volk’ niet altijd duidelijk te omschrijven is. En wat was er eerst: de natie of de staat? Een eenduidig antwoord op die vraag is niet te geven. Wanneer separatisten zich afscheiden van een land waar ze zich niet thuis voelen, was het volk er duidelijk vóór de (nieuwe) staat. Maar het kan ook omgekeerd. Via onderwijs, media, propaganda en kunst proberen intellectuelen en overheden soms doelbewust een culturele identiteit te creëren. Mobutu Sese Seko (1930-1997), die van 1965 tot 1997 over Congo (vanaf 1971 door Mobutu Zaïre genoemd) regeerde, nam de bevolking bijna alles af, maar schonk haar een nieuwe, nationale identiteit. De grenzen van Congo waren arbitrair getekend door Leopold II (1835-1909), een blanke koning, en Henry Morton Stanley (1841-1904), een blanke journalist. Er was absoluut geen sprake van enige vorm van eenheid, laat staan samenhorigheid tussen de verschillende volkeren die in het immense gebied leefden. Mobutu schafte het tribalisme af en verhief Zaïre tot het land van alle Zaïrezen. Staatscommissaris voor Informatie Dominique Sakombi Inongo (1940-2010) voerde een grootschalige cultuurpolitiek onder de slogan ‘Retour à l’authenticité’. Zaïrezen moesten zich opnieuw ‘authentiek’ kleden, eten zoals voor de kolonisatie en stoppen met hun haar te ontkrullen en producten te gebruiken om hun huid bleker te maken. Mobutu zorgde ervoor dat de verschillende Centraal-Afrikaanse stammen, die voor de kolonisatie nauwelijks iets met elkaar gemeen hadden, trots waren Zaïrees te zijn. Voor Mobutu aan de macht kwam, bestond er niet zoiets als een Congolese culturele identiteit. Een paar decennia later was dat wel het geval, hoewel er natuurlijk altijd tegenstand is geweest. OP NAAR ECHTE SOEVEREINITEIT De Belgische grondwet van 1831 kondigde wel de belangrijkste liberale vrijheden af, maar legde door de invoering van het cijnskiesrecht het politieke overwicht bij de burgerij. In 1830 beschikte slechts 1 % van de bevolking over stemrecht. Enkel de mensen die voldoende belastingen betaalden mochten een stem uitbrengen. De nationale soevereiniteit die in de Belgische grondwet stond, werd dus aanvankelijk uitgeoefend door de burgerij. Armen en arbeiders hadden geen stemrecht. Om het verhaal van de nationale soevereiniteit geloofwaardig te maken, was het belangrijk dat België een natiestaat zou zijn. In een natiestaat leefde één volk en de grenzen van een natiestaat vielen samen met de grenzen van de bevolking die er leefde.
14
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 14
Code
16/08/17 10:59
DE LEEUW VAN VLAANDEREN Hendrik Conscience (18121883) hielp mee vormgeven aan het Belgische natiegevoel. Zijn bekendste werk is wellicht De Leeuw van Vlaanderen, een verhaal dat zich afspeelt tegen de achtergrond van de Guldensporenslag (1302). Hendrik Conscience was een Vlaams schrijver en prominent vertegenwoordiger van de Vlaamse Beweging. Zijn populariteit bezorgde Conscience de naam ‘hij die het volk leerde lezen’ en zorgde voor een versterking van het Vlaamse bewustzijn. Het was nu twee jaar geleden dat de vreemdeling, zijn voet op het Vaderland zettende, riep: ‘Bukt uw hoofden, gij, Vlamingen! – Gij, noordertelgen, gehoorzaamt de zuiderzonen, of sterft!’ Maar dan wisten zij niet dat er in Brugge een Man geboren was, wiens schedel met vernuft was opgevuld, wiens ziel door heldenmoed groot was; – een man die als een licht onder zijn tijdgenoten moest schijnen, en aan wie God, als aan de Tolk Mozes gezegd had: ‘Ga en verlos uw broederen uit de banden Farao’s.’ Zodra de verwoestende scharen der Fransen op de bodem des Vaderlands gekomen waren en dat de kim zich door het opvliegend stof boven hun hoofden verduisterde, klonk er een geheime stem in de ziel van Deconinck – een stem die zegde: ‘Geef acht, dezen zoeken slaven!’ Bij die roep beefde de edele Burger van pijn en verontwaardiging. ‘Slaven! Wij slaven?’ was
zijn zucht. ‘O Heer onze God, lijd het niet! Het bloed onzer vrije vaderen heeft voor uw altaren gestroomd, zij zijn in het zandig Arabië met uw heilige naam op hun mond gesneuveld: o lijd niet dat hun zonen aan de keten der vreemden verbasterd worden, opdat de tempels, die wij U opgericht hebben, niet met slaven vervuld worden.
Uit: Conscience, H. (1838). De Leeuw van Vlaanderen.
Opdracht 1 Hoe creëerde de Belgische overheid een Belgische natiestaat en een nationaal verleden voor haar onderdanen?
DE VLAAMSE LEEUW De Vlaamse leeuw is een sterk Vlaams symbool. De zwarte leeuw op een gele achtergrond prijkte al in de 12de eeuw op het wapenschild van de graven van Vlaanderen. Vlaamse groeperingen maken graag gebruik van de leeuw om hun verbondenheid met het volk uit te drukken. Zo gebruikt de Vlaamse overheid een gestileerde leeuw in haar logo. Maar ook het Vlaams Belang heeft de Vlaamse leeuw in haar logo opgenomen. Daardoor verbindt de partij een Vlaams symbool met een uitgesproken rechts programma. De Vlaamse leeuw neemt overigens verschillende gedaanten aan. Terwijl de officiële Vlaamse leeuw een rode tong en rode klauwen heeft, gebruiken Vlaamsnationalisten een volledig zwarte leeuw, omdat ze de Belgische kleuren niet willen gebruiken.
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 15
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
15 16/08/17 10:59
Opdracht 2 Elk land heeft een aantal nationale symbolen. Die symbolen zijn een uitdrukking van belangrijke waarden en normen. Onderzoek de nationale symbolen van een land naar keuze. a OfficiĂŤle benaming van het land:
b Teken de vlag van het land.
c Noteer de nationale wapenspreuk of het motto van het land (indien van toepassing).
d Welke waarden en normen herken je in dat motto (indien van toepassing)?
e Wat is het nationale dier of de nationale plant (indien van toepassing)?
f Noteer de Nederlandse vertaling van de titel van de nationale hymne of het volkslied.
g Vat de inhoud van het volkslied in enkele kernwoorden samen.
h Welke waarden en normen vind je terug in het volkslied?
i
Op welke momenten wordt de nationale hymne gezongen of gespeeld?
16
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 16
Code
16/08/17 10:59
In gematigde vorm kan het nationalisme de samenleving ten goede komen. Een gedeelde geschiedenis en een gemeenschappelijk mensen wereldbeeld zorgen voor minder conflicten aangezien iedereen in grote lijnen dezelfde waarden en normen heeft. Maar tegelijkertijd maakt het nationalisme een sterk onderscheid tussen wie tot de groep behoort en wie niet. Er bestaat een zekere solidariteit tussen de leden van het volk en een zekere rivaliteit tussen de verschillende volkeren. Die rivaliteit kan leiden tot xenofobie (angst voor het andere) en racisme. Racisten zijn van mening dat er een belangrijk onderscheid bestaat tussen mensen van verschillende rassen en dat sommige rassen superieur zijn aan andere. In extreme gevallen kan nationalisme zelfs leiden tot etnische zuiveringen of genocide. Daarbij worden alle mensen die niet tot het eigen volk behoren, verjaagd of vermoord. Tribale tegenstellingen tussen Hutu’s en Tutsi’s leidden in 1994 tot een genocide die mogelijk aan een miljoen Tutsi’s het leven kostte. De jaren voordien was een burgeroorlog begonnen tussen de Hutu-regering en het Rwandan Patriotic Front (RPF) van de Tutsi’s. Toen op 6 april 1994 het vliegtuig van Hutu-president Juvénal Habyarimana (1937-1994) werd neergeschoten, sloegen de Hutu’s aan het moorden. Aangevuurd door de muziek en ophitsende boodschappen van Radio Mille Collines (RTLM) werd in amper 100 dagen tijd 70 % van de Rwandese Tutsi’s geliquideerd. Na de moord op tien Belgische blauwhelmen trokken alle Belgische militairen – en in hun kielzog bijna alle blauwhelmen – zich uit Rwanda terug. De Tutsi-bevolking werd aan haar lot overgelaten.
Foto’s van slachtoffers van de Rwandese genocide
De meeste grote conflicten in de wereld vandaag zijn een overblijfsel van Europese pogingen om het natiestaatsysteem op te leggen op plaatsen waar dat totaal niet zinvol is, vrijwel overal eigenlijk. De enige uitzonderingen hierop zijn de Europese kolonies, waar ze de inheemse bevolking simpelweg uitgeroeid hebben, zoals in de VS en Australië. Noam Chomsky Opdracht 3 a Hoe komt het dat Nagorno-Karabach nagenoeg een etnisch homogeen gebied is?
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 17
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
17 16/08/17 10:59
b Na de Eerste Wereldoorlog ontstonden natiestaten uit het Ottomaanse en Habsburgse Rijk. De grenzen waren omstreden en werden dan ook regelmatig hertekend. Een eeuw later blijven er ondanks de Europese eenmaking en Schengen problemen bestaan in Midden-Europa en op de Balkan. Geef daarvan een voorbeeld.
Vandaag staat het idee van de natiestaat onder druk. Door de mondialisering, de open grenzen binnen Europa en de migratiestromen over de hele wereld zijn er steeds minder plaatsen die door een homogene groep mensen worden bevolkt. Enkel sommige eilandstaten voldoen aan de voorwaarden van een natiestaat. Stedelijke samenlevingen kenmerken zich vandaag door superdiversiteit*. Superdiversiteit benadrukt dat het niet meer alleen gaat over de verscheidenheid aan afkomst, maar dat er een grote diversiteit bínnen de diversiteit is. Enerzijds door de meer verscheiden geworden migratiestromen, anderzijds door de groei van de informatie- en communicatietechnologie die een grote invloed hebben op ieders dagelijks leven. Het geeft een nieuwe dimensie aan de reeds langer bestaande diversiteit. Er valt geen eenvoudig onderscheid te maken tussen autochtonen en allochtonen. De herkomst, achtergrond, cultuur, waarden, normen en tradities spelen een rol, maar ook de toegekende rechten (bijvoorbeeld voor asielzoekers), ervaringen met het onderwijs, ervaring met geweld, arbeidsethiek en de omgang met administratie kunnen grondig verschillen. Zo maakt het etnisch nationalisme plaats voor het politiek nationalisme: wie aan alle wettelijke bepalingen voldoet, behoort tot de natie. Etnisch verwantschap, taal, cultuur en religie spelen daarbij geen rol meer. GEEN RASECHTE VLAMINGEN MEER Op 1 januari 2016 telde België iets meer dan 11,2 miljoen inwoners, onder wie 57,5 % Vlamingen en 32 % Walen (incl. Duitstalige gemeenschap). Een dikke 10 % van de bevolking heeft niet de Belgische nationaliteit. Het betreft voornamelijk Fransen, Nederlanders en Italianen, gevolgd door Marokkanen en Polen. Grote steden tellen vandaag geen meerderheids bevolking meer. Ze bestaan meer en meer uit een grote diversiteit van minderheden. Die diversiteit groeit niet alleen in steden, maar ook in kleine gemeenten. Een groot deel van de Vlamingen heeft tegenwoordig zijn wortels niet zoals vroeger in België, Italië, Turkije, Marokko of Spanje, maar overal in Europa en de wereld. 44 % van de Antwerpenaren heeft wortels in migratie. Dat betekent dat ze ofwel in het buitenland geboren zijn, ofwel een vader of een moeder hebben die in het buitenland geboren is. Dat cijfer stijgt elk jaar met 2 %. 70 % van de Antwerpse kinderen jonger dan 10 jaar heeft buitenlandse roots. En zo krijgen we stilaan een Vlaamse bevolking met oorsprong in zowat de hele wereld. In Antwerpen en Brussel wonen 170 verschillende nationaliteiten, in Gent 150, in Mechelen 130, in Kortrijk 110. Onze samenleving is vandaag dus heel divers. Er is al lang geen sprake meer van een meerderheidsgroep en een minderheidsgroep van echte Vlamingen en van nieuwe Vlamingen. De autochtone bevolkingsgroep is zelf een minderheid geworden. De Nederlandse diversiteitsexpert Maurice Crul wil daarom onderzoeken hoe de autochtone bevolking het doet in steden waar geen enkele groep nog in de meerderheid is. Hij ontving in 2017 een prestigieuze beurs van 2,5 miljoen euro waarmee hij vijf jaar lang onderzoek zal voeren in zes steden, waaronder Antwerpen. Naar: J.D.O. (2015, 12 juni). Geen rasechte Vlamingen meer. Visie, 71, nr. 12, p. 2.
18
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 18
Code
16/08/17 10:59
3 Stateloze organisatievormen Strikt genomen zijn staten niet noodzakelijk. Eeuwenlang leefden mensen overal ter wereld in stateloze organisaties. • In de Bijbel is sprake van de twaalf stammen van Israël. • De Romeinen vochten tegen Germaanse stammen zoals de Franken, Friezen, Angelen, Saksen en andere stammen. Een clan is een groep mensen die met elkaar verbonden zijn door afstamming. Het begrip stam is daaraan verwant, maar eerder misleidend. Het wordt te pas en te onpas gebruikt om samenlevingen te beschrijven die anders zijn dan de onze. De indeling van Afrikaanse volkeren in stammen was bijvoorbeeld grotendeels het werk van Europese kolonisatoren in hun ijver om de hele wereld in duidelijke hokjes in te delen. Aanvankelijk waren familiebanden het belangrijkste bindende element van de stam. De afstamming was essentieel. Binnen een stam bestaat ook een zekere eenheid in cultuur en taal. Zolang de verwantschapsgroepen niet te groot zijn, kunnen de leden van de stam voorzien in alle nodige goederen en diensten, staan ze in voor de gezondheidszorg en bescherming van de leden en nemen ze alle functies van een staat op zich zonder de formele organisatie. Vandaag zijn er nog steeds volkeren die niet in staatsverband leven of op wie de staat nauwelijks greep heeft. Nomaden hebben bijvoorbeeld weinig behoefte aan een staat. Deze relatief kleine groepen die in de meest onherbergzame uithoeken van de wereld hun kuddes achterna trekken, zijn volledig op zichzelf aangewezen. Ze moeten zelf zorgen voor eten, onderdak, bescherming en gezondheidszorg. Staten doen er alles aan om hun greep op de nomadische bevolking binnen hun staat te verstevigen. •
•
Bedoeïenen worden aanzien als de zuiverste vertegenwoordigers van de Arabische cultuur. Ze worden door de andere Arabieren geprezen vanwege hun rijke orale traditie, hun levensstijl en hun traditionele erecode. In de jaren 1960 zette de Jordaanse overheid de eerste stappen om de bedoeïenen sedentair te maken. Toch konden de bedoeïenen hun traditionele levensstijl tot 1980 behouden. Ze leefden in tenten gemaakt van geitenhaar. Het waren geitenherders en tijdens het regenseizoen verbouwden ze granen. De opkomst van het toerisme in Petra veranderde hun manier van leven helemaal. De Liyathnah-bedoeïenen, die sedentair werden in Wadi Musa net buiten Petra, profiteerden van de economische bloei; de Bedul-bedoeïenen in Petra bleven een onderdrukte stam. De bedoeïenen zijn vanouds de steunpilaren van het Hasjemitisch Koninkrijk Jordanië. Maar in 2011 dreigden ook bedoeïenenstammen met een volksopstand tegen koning Abdullah als hij geen hervormingen zou doorvoeren. De kritiek op onder meer de corruptie in het land was opmerkelijk omdat de stammen doorgaans het regime steunen. Een groot deel van het Mongoolse volk leidt nog steeds een (semi)nomadenbestaan in de Gobiwoestijn. Twee- tot viermaal per jaar breken ze hun joert (de traditionele Mongoolse tent) af en volgen ze hun kuddes naar beter graasland. De Mongoolse herders houden schapen, geiten, koeien, jaks, kamelen en paarden. De traditionele economie berust nagenoeg volledig op de veeteelt. Er zijn naar schatting 30 miljoen stuks vee in Mongolië voor een populatie van 3 miljoen Mongolen.
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 19
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
19 16/08/17 11:00
Opdracht 4 Bekijk het filmpje dat je bij het onlinelesmateriaal vindt en beantwoord daarna de vragen. a Waarom verhuizen de nomaden naar de stad? - - - b Welke voordelen biedt de stad tegenover de steppe? - - c Welke nadelen zijn er verbonden aan het leven in de stad tegenover leven in de steppen? - - - d Hebben de Mongoolse nomaden een staat nodig? Ja, want …
Neen, want …
Opdracht 5 Zou jij de staat missen als die plots zou wegvallen? Noteer hieronder wat de staat voor jou doet. Ja, want …
20
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 20
Neen, want …
Code
16/08/17 11:00
4 Waarin staatsvormen verschillen Doorheen de geschiedenis hebben vorsten er altijd naar gestreefd om te heersen over een aaneengesloten grondgebied met een stevige bestuursstructuur. In de praktijk betekent dat meestal dat individuen of groepen de macht over een bepaald gebied claimen en die macht desnoods met geweld zullen handhaven. •
•
•
•
•
•
•
Soms moet je als staatshoofd een beetje geluk hebben bij de uitbouw van je rijk. In 1555 nam Filips II als enige wettige zoon van keizer Karel de macht over diens immense rijk over. Na de dood van de Portugese koning Emanuel I, zijn grootvader langs moederszijde, kreeg hij er de Portugese bezittingen bij. Filips II heerste letterlijk over een ‘rijk waar de zon nooit ondergaat’, met gebieden in Amerika, Europa, Afrika en Azië. Om zijn macht verder uit te breiden, huwde hij vier keer met koningsdochters van zowat alle belangrijke vorstenhuizen van Europa en met een Engelse koningin. In 1867 verkocht het keizerrijk Rusland Alaska voor 7,2 miljoen Amerikaanse dollar aan de Verenigde Staten. Rusland zat in geldnood en vreesde de moeilijk te verdedigen kolonie vroeg of laat te verliezen. Achteraf gezien deden de Russen het immense en grondstofrijke gebied voor een prikje van de hand. De cheque die op 1 augustus 1868 werd gegeven aan Edouard de Stoeckl (1804-1892), de vertegenwoordiger van de Russische tsaar Alexander II, is bewaard gebleven. De som werd uiteindelijk betaald in goud. Het kwam erop neer dat het gigantische gebied aangekocht werd voor twee dollarcent per are. De Verenigde Staten werden in één klap 1 518 800 km2 groter. Door vulkanische activiteit ontstaan regelmatig nieuwe eilanden. Zo werd Tonga, een eilandstaat in Polynesië die bestaat uit ongeveer 170 eilanden, in 2015 een eiland rijker. Het nieuwe eiland is meer dan 1 kilometer breed, 2 kilometer lang en ongeveer 100 meter hoog. De meeste van dergelijke vulkanische eilanden gaan weer snel ten onder. Om zijn macht in de Zuid-Chinese Zee uit te breiden, spuit China kunstmatige eilanden op. De eilanden vormen een strategische ring en werden voorzien van militair geschut, luchtafweer, radarsystemen en landingsbanen. Door de klimaatverandering zal de eilandstaat Kiribati naar alle waarschijnlijkheid de eerste staat zijn die in de oceaan verdwijnt. Kiribati ligt in de Stille Oceaan en bestaat uit 33 atollen. Verwacht wordt dat de meeste atollen binnen 50 of 60 jaar onder de zeespiegel zullen verdwijnen. De regering heeft gesprekken aangeknoopt met Nieuw-Zeeland om de 100 000 inwoners van de eilandstaat als volwaardige burgers van Nieuw-Zeeland te laten opnemen. De Belgische Oostkantons rond Eupen en Malmedy zijn in de recente geschiedenis meermaals van eigenaar veranderd. Na de Franse Revolutie kwamen ze in het Franse Ourthedepartement te liggen. Na de val van Napoleon werd het Ourthedepartement verdeeld en kwamen de Oostkantons in Pruisische en later Duitse handen. Na de Duitse nederlaag tijdens de Eerste Wereldoorlog moest Duitsland de Oostkantons aan België afstaan. Hitler annexeerde het gebied opnieuw in 1940, maar na de Duitse capitulatie kwamen Eupen en Malmedy terug naar België. Tijdens de Koude Oorlog lag Tsjecho-Slowakije aan ‘de andere kant’ van het IJzeren Gordijn. De Fluwelen Revolutie maakte in 1989 een einde aan het communistische bestuur. Een jaar later vonden de eerste vrije verkiezingen plaats. De Slowaken, die een minderheid vormden binnen Tsjecho-Slowakije, maakten van de gelegenheid gebruik om meer autonomie te eisen. Omdat de tegenstellingen tussen Tsjechen en Slowaken te groot waren en geen van beide groeperingen bereid was om verregaande compromissen te sluiten, scheurde Slowakije zich in 1993 op vreedzame wijze af van Tsjechië. Zo ontstonden twee nieuwe staten: Tsjechië Václav Havel (1936-2011) in Praag tijdens de Fluwelen Revolutie. en Slowakije. Hij was de laatste president van Tsjecho-Slowakije en de eerste president van Tsjechië.
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 21
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
21 16/08/17 11:00
Zoals de voorbeelden aantonen, omvat staatsvorming verschillende aspecten. Grenzen worden getrokken, de macht wordt (al dan niet) verdeeld, staatsinstellingen worden uitgebouwd, de bescherming wordt georganiseerd, er wordt een hele administratie in het leven geroepen om alle transacties en afspraken te documenteren en er wordt een gerechtelijk apparaat uitgebouwd om inbreuken tegen de opgestelde regels op te sporen en te bestraffen. Geen enkele staat behoudt voor altijd de macht over een bepaald gebied. Het grondgebied van een staat kan op verschillende manieren wijzigen: • eenmaking tussen twee of meerdere staten; • annexatie (aanhechting) van een deel van een andere staat; • afscheiding of separatisme; • ontbinding van een staat in nieuwe staten. Grenswijzigingen van staten kunnen gebeuren door: • (burger)oorlogen; • huwelijken en erfenissen; • schenkingen, verkoop of aankoop van stukken grond; • natuurfenomenen zoals geologische activiteit of stijging van de zeespiegel. Rijken breiden niet alleen uit, soms vallen ze uit elkaar. We spreken van separatisme* wanneer een deel van een land of staat zich wil afscheiden van de rest en onafhankelijk wordt. De nieuwe staat moet dan zelf de macht centraliseren, het bestuur organiseren en eigen instellingen uitbouwen. Er zijn verschillende motieven om een deel van een land onafhankelijk te verklaren: een onderdrukte minderheid wil soevereiniteit, het rijkere deel wil van het armere af of het rijkere deel wil de volledige beschikking hebben over de bodemrijkdommen. Ook etnische conflicten, historische misverstanden of buitenlandse invloeden kunnen separatisme in de hand werken. •
•
Na een referendum in 2011 werd Zuid-Soedan onafhankelijk. Vrijwel meteen ontstond er een grensconflict over de verdeling van de olie-inkomsten. De meeste olievelden bevinden zich immers in Zuid-Soedan, terwijl de raffinaderijen en de havens die nodig zijn om de olie te verwerken en te transporteren in het noorden liggen. Na een jaar van bijna-burgeroorlog werd in augustus 2012 overeenstemming bereikt over de olie-inkomsten. Zuid-Soedan werd het 193ste lid van de Verenigde Naties. Sinds 1707 maakt Schotland deel uit van het Verenigd Koninkrijk. Schotland heeft een eigen parlement en is zelf bevoegd voor onder meer onderwijs, gezondheidszorg, ruimtelijke ordening, verkeer en landbouw. De Britse regering heeft dan weer zeggenschap over onder andere buitenlands beleid, defensie, belastingen en sociale zekerheid. In 2014 hielden de Schotten een referendum over de vraag naar onafhankelijkheid, maar dat werd verworpen. Sinds de Britten zich uitspraken voor de Brexit, is de roep voor onafhankelijkheid alleen maar luider geworden. De meeste Schotten willen immers lid blijven van de Europese Unie. • Ondanks het succes van Vlaams-nationalistische partijen noemt slechts 5 % van de Vlamingen zich separatist. Ter vergelijking: een derde van de Schotten en bijna de helft van de Catalanen wil zich afscheiden van respectievelijk het Verenigd Koninkrijk en Spanje. In Vlaanderen is er recent zelfs een groeiende tendens naar herfederalisering van de bevoegdheden. • Baskenland is een regio op de grens tussen Spanje en Frankrijk. Sinds de jaren 1960 probeerde de separatistische beweging ETA de Baskische onafhankelijkheid te verwerven door terreuraanslagen. In totaal pleegde de ETA ongeveer 4 000 aanslagen, waarbij meer dan 830 doden en 2 300 gewonden vielen. In 2011 legde de ETA de wapens neer.
Een meisje met de Zuid-Soedanese vlag
22
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 22
Code
16/08/17 11:00
Opdracht 6 Waarom voeren staten oorlog? Maak een overzicht met motieven voor oorlogvoering. Zoek bij elk motief een gepast voorbeeld van een conflict uit heden of verleden. motief
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 23
voorbeeld
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
23 16/08/17 11:00
Opdracht 7 De onderstaande tabel biedt een overzicht van enkele belangrijke afscheidingsbewegingen uit heden en verleden. Vul de tabel aan met de juiste gegevens. afscheidingsbeweging
land
regio
tijd
methoden
autonomie verkregen
ETA Vlaamse Beweging IRA
Tamiltijgers
UÇK verschillende partijen (Junts pel Sà en CUP) IS Tibetaanse regering in ballingschap Donetskaya Respublika
24
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 24
Code
16/08/17 11:00
5 Staatsgreep Wanneer een individu of een groep de staatsmacht in een bepaald gebied op niet-wettelijke wijze naar zich toetrekt, spreken we van een staatsgreep* (ook wel coup*, coup d’état* of putsch* genoemd). De putschisten (zij die de staatsgreep of putsch plegen) kunnen de controle over het hele land of slechts een deel ervan overnemen. Het zijn vaak lieden die tijdens het vorige regime belangrijke posten bekleedden, zoals hooggeplaatste militairen, ministers of de president. Staatsgrepen kunnen pas succesvol zijn wanneer de putschisten meer macht naar zich weten toe te trekken dan de zittende overheid en erin slagen het geweldmonopolie van deze regering te breken en over te nemen. Wanneer de putschisten te zwak staan, zal de staatsgreep mislukken. Indien beide partijen aan elkaar gewaagd zijn, breekt een burgeroorlog uit. •
•
•
•
Enkele dagen na de onafhankelijkheid van Congo op 30 juni 1960 braken er rellen uit. Het leger sloeg aan het muiten. De Congolese bevolking keerde zich tegen de blanken. De regering geraakte verdeeld en op 5 september 1960 deelde kersvers president Kasavubu op de radio mee dat hij zonet eerste minister Lumumba had ontslagen. Even later liet Lumumba op diezelfde radiozender weten dat hij, op zijn beurt, Kasavubu uit zijn ambt ontzette. Om een einde te maken aan het geruzie en gesteund door de CIA, verklaarde kolonel en stafchef van het leger Joseph-Désiré Mobutu vervolgens aan de pers dat het leger tot het einde van het jaar de macht overnam en dat Kasavubu en Lumumba politiek werden geneutraliseerd. De strijd om de macht duurde nog een tijdje, tot Mobutu op 24 november 1965 de top van het Congolese leger bij elkaar riep en meedeelde dat hij besloten had staatshoofd te worden. Hij liet een perscommuniqué voorlezen op de radio. Mobutu pleegde zijn staatsgreep zonder slag of stoot. Hij regeerde het land tot hij in 1997 op zijn beurt opzij werd gezet door Laurent-Désiré Kabila. In 1932 kwam er een einde aan de absolute monarchie in Thailand. Er kwam een constitutionele monarchie. Het was evenwel wachten tot 1946 voor de eerste rechtstreekse verkiezingen. Vanaf het begin van de Thaise ‘democratie’ volgden de staatsgrepen elkaar op. Niemand kan zeggen hoeveel staatsgrepen er precies gepleegd werden. Wellicht gaat het om elf succesvolle en een tiental mislukte staatsgrepen. De (voorlopig) laatste staatsgreep dateert van 2014. Maar hoewel de macht in de praktijk afwisselend bij militairen en een bureaucratische elite ligt, bleef koning Rama IX van 1946 tot aan zijn dood in 2016 het officiële staatshoofd. Daarmee was hij de langst regerende vorst van zijn tijd. In januari 2015 vielen sjiitische Houthi’s in Jemen het paleis binnen van de soennitische president Al-Hadi en dwongen hem tot aftreden. De rebellen ontbonden het parlement en stelden een vijfkoppig overgangsbestuur in. Maar de Houthi’s slaagden er niet in een nieuwe regering te vormen. Er brak een burgeroorlog uit tussen het regeringsleger en de Houthi-rebellen. President Al-Hadi kreeg steun van een internationale Arabische coalitie met Saudi-Arabië op kop. De soennitische Saudi’s willen verhinderen dat de sjiieten een machtsbasis uitbouwen in buurland Jemen. Door de burgeroorlog is het arme Jemen nog verder in de put weggezonken. Miljoenen Jemenieten zijn ondervoed en hebben geen toegang tot drinkbaar water. Vooral kinderen zijn de dupe van deze humanitaire crisis, die de westerse media nauwelijks haalt. Zelfs mislukte staatsgrepen hebben soms ingrijpende gevolgen. De Turkse president Erdogan greep de mislukte staatsgreep van een groep militairen in de zomer van 2016 aan om zijn veranderingsplannen door te zetten. Erdogan schreef de staatsgreep toe aan de islamitische denker Fethullah Gülen en zijn aanhangers. In de maanden na de staatsgreep werden meer dan 100 000 leerkrachten, rechters, militairen en hoge ambtenaren ontslagen of gearresteerd. Radio- en televisiezenders werden afgesloten, perskaarten werden ingetrokken, academici mochten het land niet meer verlaten en de president stelde voor om snel terug de doodstraf in te voeren voor de putschisten. ‘Waarom zou ik hen vasthouden en hen de komende jaren in de gevangenis voeden?’ vroeg hij zich tijdens een interview af.
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 25
Laurent-Désiré Kabila (1939-2001)
Koning Rama IX (1927-2016)
Recep Tayyip Erdoğan (°1954)
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
25 16/08/17 11:00
Opdracht 8 Na de mislukte staatsgreep kondigde president Erdoğan de noodtoestand af. Wat betekende dat concreet?
Wanneer een regime wordt omvergeworpen door een bevolkingsgroep die voordien van de macht verstoten was, spreken we doorgaans over een revolutie*. Het begrip revolutie wordt ook gebruikt om een belangrijke omwenteling aan te duiden. •
•
Op 25 november 1956 gingen 82 leden van de Cubaanse 26 juli-beweging in Mexico aan boord van het schip de Granma. Onder hen Fidel Castro en Che Guevara. Na een turbulente reis, waarbij het schip bijna naar de zeebodem zonk, landden Castro en zijn kompanen op Cuba. De groep werd al gauw opgemerkt door het leger van de door Amerika gesteunde president en dictator Batista. Slechts twaalf onder hen wisten te ontsnappen en trokken zich terug in de bergen. Er ontstond een guerrillaoorlog. Batista reageerde met bloedige repressie, waardoor de rebellen van Castro alleen maar aan aanhangers wonnen. De guerrillero’s wonnen terrein en uiteindelijk vluchtte Batista op 1 januari 1959 naar de Dominicaanse Republiek. Cuba werd een communistische staat onder leiding van Fidel Castro. Op 17 december 2010 stak de Tunesische straatverkoper Mohammed Bouazizi zichzelf in brand uit protest tegen de inbeslagname van zijn handeltje en de corruptie van de overheid. Zijn wanhoopsdaad gaf aanleiding tot de Jasmijnrevolutie, waarbij grote delen van de bevolking zich kantten tegen de corrupte regeringspartij van Zine El Abidine Ben Ali. Toen het leger weigerde in te grijpen, vluchtte Ben Ali het land uit.
Fidel Castro (1926-2016)
Zine El Abidine Ben Ali (°1936)
HOE PLEEG JE EEN STAATSGREEP? In tegenstelling tot buitenlandse interventies, worden staatsgrepen gepleegd van binnenuit. Staatsgrepen worden meestal uitgevoerd door hooggeplaatste militairen of overheidsfunctionarissen. Vaak zijn het de staatshoofden zelf die door een coup de democratische instellingen buiten werking stellen en alle macht naar zich toetrekken. De ideale coup gaat snel en zonder veel bloedvergieten. Het is de kunst om via handige manipulatie de overheid zichzelf te laten uitschakelen. In dat opzicht zijn bureaucratieën ideaal. Bureaucraten zijn gewend om opdrachten van hun superieuren uit te voeren, ook al werden hun oversten zonet door anderen vervangen. Voor je aan een coup begint, moet aan drie voorwaarden voldaan zijn. Ten eerste moet de overheid in grote mate gecentraliseerd zijn, zodat je de zetel van de macht kan innemen. Ten tweede is de bevolking bij voorkeur passief en weinig politiek geëngageerd. Ten derde moet je er zeker van zijn dat vreemde mogendheden niet tussenbeide zullen komen. De gemiddelde coup duurt zo’n 13 uur. Maar eigenlijk zijn de eerste 30 minuten cruciaal. In die korte periode moet je alle communicatiemiddelen in handen zien te krijgen. Dat zijn niet alleen de radio- en tv-zenders, digitale media en vooral de sociale media, maar ook vliegvelden, pleinen en grote kruispunten waar mensen samenkomen en informatie kunnen uitwisselen. De toegangswegen tot de grote steden kunnen worden geblokkeerd met vrachtwagens of tanks. Binnen het uur moet je een duidelijke boodschap aan de bevolking overbrengen waarin je iedereen laten geloven dat jouw staatsgreep succesvol is, ongeacht de reële situatie. Zo kan je twijfelaars over de streep trekken en tonen aan de rest van de bevolking dat verzet zinloos is. Uiteraard spelen het leger en de politie een belangrijke rol. Om weerbarstige legereenheden aan je kant te krijgen, volstaat het meestal om gefrustreerde lagere officieren een promotie te beloven die ze eerder aan hun neus voorbij zagen gaan. Een beetje vleierij over hun competenties doet de rest. En als dat allemaal wat ingewikkeld lijkt, kan je ook gewoon een vat lsd in de waterreservoirs van de hoofdstad kieperen in de hoop dat iedereen tijdens zijn trip onvoorwaardelijk naar je luistert.
26
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 26
Code
16/08/17 11:00
Opdracht 9 Lees onderstaande tekst en beantwoord daarna de vragen.
Staatsgreep met steun van de CIA Het scenario is in de 20ste eeuw talloze keren herhaald: socialistische leider in Latijns-Amerika is kri-
Salvador Allende (1908Â1973)
Augusto Pinochet (1915Â2006)
tisch over de Verenigde Staten, werkt zich politiek in de nesten en wordt door het leger vermoord of het land uit gejaagd, al dan niet met Amerikaanse steun. Het bekendste voorbeeld is de staatsgreep in Chili van 1973, toen de socialistische president Salvador Allende ten val werd gebracht bij een door de CIA georkestreerde coup. De Amerikaanse regering was tot in detail op de hoogte van de coup en de moordcampagne die daarop volgde. De Amerikaanse regering wist precies op welke dag de coup zou worden uitgevoerd. In de maanden die aan de coup voorafgingen was er druk overleg tussen CIA-agenten in Santiago en Washington omdat de coupplegers de datum steeds wijzigden. Uiteindelijk vond de coup plaats op 11 september 1973. Toen de rook was opgetrokken, was Allende dood en generaal Pinochet de nieuwe sterke man. Tijdens de militaire dictatuur van Pinochet kwamen 3 000 mensen om. Ruim 200 000 werden gemarteld.
Naar: Beemsterboer, T. (2009, 15 juli). Steun van Amerika. Geraadpleegd via http://www.nrc.nl
a
Waarom wilde de CIA vermijden dat Salvador Allende de president van Chili werd?
b
Geef vijf andere staatsgrepen waarin de CIA een actieve rol speelde. land
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 27
jaar
rol CIA
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
27 16/08/17 11:00
6 Verschillende staatsvormen Afhankelijk van de manier waarop het gezag in de staat wordt uitgeoefend, onderscheiden we verschillende staatsvormen. Een unitaire staat* of eenheidsstaat* is een staat waar de macht uitsluitend bij de centrale overheid ligt. Om het bestuur praktisch te organiseren, kunnen lagere bestuursniveaus zoals provincies en gemeenten in het leven worden geroepen. Die bestuursniveaus zijn steeds ondergeschikt aan het centrale bestuur en kunnen door het centrale bestuur worden opgericht of afgeschaft, en meer of minder bevoegdheden krijgen. 85 % van alle staten ter wereld zijn unitaire staten. Voorbeelden van eenheidsstaten zijn Frankrijk en Nederland. Een federale staat bestaat uit verschillende deelstaten (gewesten, gemeenschappen, kantons, Länder). In een federale staat* of bondsstaat* is de macht verdeeld tussen de centrale of federale overheid en de deelstaten. De bevoegdheden worden op federaal niveau verdeeld en vastgelegd in de grondwet. De deelstaten hebben een grote mate van zelfstandigheid. In tegenstelling tot bij een unitaire staat kan de federale overheid niet zomaar bevoegdheden van de deelstaten afnemen. Bovendien hebben de deelstaten een eigen parlement en regering, eigen werkingsmiddelen en soms zelfs een eigen grondwet. •
•
België is onderhand kampioen in de staatshervormingen. Vóór de Tweede Wereldoorlog was de Belgische grondwet nauwelijks gewijzigd. Enkel de kieswet was in de loop der jaren aangepast. Vanaf 1970 kwam daar verandering in. Zes staatshervormingen volgden elkaar op. De unitaire structuur van België werd opgeheven en bevoegdheden werden overgedragen naar de gemeenschappen en gewesten. Daardoor ligt een groot deel van de macht niet langer in handen van de federale (nationale) overheid, maar bij de deelstaten. Duitsland is een federale staat, bestaande uit 16 deelstaten. Hoewel al die deelstaten een eigen regering hebben met verregaande competenties op veel gebieden, is een centrale overheid verantwoordelijk voor bijvoorbeeld belastingen, defensie, spoorwegen en buitenlandse politiek. Omdat de centrale overheid de regionale overheden overkoepelt, zijn de Länder wel gebonden aan de wetten die de centrale regering opstelt. De bondspresident is het staatshoofd van de Bondsrepubliek Duitsland. Net als het Belgische staatshoofd is de bondspresident voornamelijk de ceremoniële leider van het land en vertegenwoordigt hij Duitsland buiten de grenzen. De bondspresident heeft nauwelijks politieke macht. De hoogste politieke macht in Duitsland is in handen van de Bondsregering, geleid door de bondskanselier. In die zin kan de kanselier als politiek leider worden beschouwd. De Bondsdag is de volksvertegenwoordiging, vergelijkbaar met het Belgische parlement.
De Bondsdag (Bundestag) in Berlijn is het parlement van de Bondsrepubliek Duitsland.
28
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 28
Code
16/08/17 11:00
Een confederatie* of statenbond* is een bond van soevereine staten die voor bepaalde beleidsdomeinen samenwerken. Het grote verschil tussen een federale staat en een confederatie is dat bij een confederatie de afzonderlijke staten hun soevereiniteit behouden. De staten staan door middel van een verdrag een deel van hun macht af aan de confederatie, maar kunnen dat verdrag of delen van het verdrag ook unilateraal intrekken. Een confederatie is dan ook een lossere samenwerking tussen staten. Confederaties zijn eerder zeldzaam. • • • • •
Vóór de Verenigde Staten van Amerika een confederatie werden, was het land tussen 1781 en 1790 een federale staat. Uit onvrede met het bewind van Jozef II keerden acht staten uit de Zuidelijke Nederlanden het Habsburgse Rijk de rug toe en vormden in 1790 de Confederatie der Verenigde Belgische Staten. Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog scheidden elf zuidelijke staten van de VS zich af van het noorden en vormden The Confederacy. Van 1922 tot 1936 was de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR) een confederatie. Stalin vormde de USSR om tot een federale staat. Hoewel de Europese Unie de jure geen confederatie is, vertoont de organisatie er de facto wel de kenmerken van. De lidstaten van de Europese Unie zijn onafhankelijke staten en beslissen zelf om bevoegdheden over te dragen. Hoewel het voor de lidstaten niet mogelijk is zich uit individuele verdragen terug te trekken, kunnen ze sinds het Verdrag van Lissabon wel uit de Europese Unie stappen, zoals de Brexit in 2016 heeft aangetoond.
Uit de voorbeelden kan je afleiden dat confederale staten doorgaans ontstaan vanuit nieuwe staten en niet vanuit unitaire of federale staten. Nationalistische partijen in Vlaanderen willen een confederatie maken van België. Vlaanderen zou dan een grotere zelfstandigheid krijgen omdat dan niet langer de federale grondwetgever de bevoegdheden verdeelt, maar de lidstaten zelf. In een confederatie kunnen de lidstaten de federale bevoegdheden ook intrekken. Een belangrijk verschil tussen een federatie en een confederatie betreft de residuaire bevoegdheden. De residuaire bevoegdheden* zijn die bevoegdheden die niet uitdrukkelijk zijn toegewezen. In een federatie oefent de federale overheid alle bevoegdheden uit die niet uitdrukkelijk aan de deelstaten zijn toegewezen. Deelstaten hebben dus enkel ‘toegewezen bevoegdheden’, hoewel die bevoegdheden heel specifiek of heel algemeen en heel uitgebreid kunnen zijn. In een confederatie hebben de lidstaten de restbevoegdheden en ook die kunnen dus heel beperkt of heel uitgebreid zijn.
Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog scheidden elf zuidelijke staten van de VS zich af van het noorden en vormden The Confederacy.
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 29
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
29 16/08/17 11:00
7 Samenwerking en besluitvorming tussen verschillende staten De samenwerking en besluitvorming tussen verschillende staten noemen we supranationalisme. Bij supranationale organisaties* worden bepaalde bevoegdheden van de nationale staten overgedragen naar een autoriteit die boven de nationale staten staat. De staat behoudt zijn eigen soevereiniteit, maar schikt zich wel naar de genomen beslissingen op het supranationaal niveau. Supranationalisme zit qua wijze van besluitvorming tussen enerzijds het intergouvernementalisme en anderzijds het federalisme. In een intergouvernementele organisatie* zijn de lidstaten gebonden aan het verdrag van de internationale organisatie waar zij uitdrukkelijk mee hebben ingestemd. Lidstaten behouden hun volledige soevereiniteit en kunnen niet tegen hun wil in gebonden worden door de genomen besluiten. Ze zijn alleen gebonden aan hun eigen besluiten. Beslissingen worden daarom altijd unaniem genomen.
7.1 Europese Unie Over de noodzaak van Europese samenwerking was er na de Tweede Wereldoorlog grote eensgezindheid, maar hoe die samenwerking er moest uitzien, was minder duidelijk. Van bij het begin bestonden er twee visies. Een Europa van politieke samenwerking en eenheid in beleid (een federaal Europa met supranationale instellingen) tegenover een Europa met een economische eenheidsmarkt waarbij de politieke macht bij de nationale staten ligt (een intergouvernementeel Europa). De Europese Unie is in economische en monetaire opzichten te beschouwen als een supranationale unie. Op andere gebieden heeft de Europese Unie meer het karakter van een intergouvernementele organisatie. De twee strekkingen zijn terug te vinden in de instellingen van de Europese Unie. Die tegenstelling is meteen ook de verklaring waarom de Europese Unie vandaag met existentiële problemen geconfronteerd wordt. •
•
De Europese Unie heeft sinds het Verdrag van Lissabon (2009) een Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid, maar zijn macht is beperkt. De Hoge Vertegenwoordiger mag de Europese Unie alleen vertegenwoordigen in contacten met de ministers van Buitenlandse Zaken over onderwerpen waarover de lidstaten het allemaal eens zijn. Het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid wordt immers nog steeds door de lidstaten beslist. De Commissie en het Europees Parlement spelen daarin een kleinere rol. De Europese Raad heeft een permanente voorzitter, ook wel president genoemd. De Europese Raad vergadert in Brussel en brengt de staatshoofden en regeringsleiders van de lidstaten en de voorzitter van de Europese Commissie samen om de grote beleidslijnen en de prioriteiten vast te leggen. Op basis daarvan doet de Europese Commissie voorstellen van nieuwe wetten aan het Europees Parlement en de Raad van Ministers. Het wetgevend initiatief ligt dus niet bij het Europees Parlement.
De Europese Unie is er wel in geslaagd om een interne Europese markt te creëren. Tot 1993 kon je niet zomaar de grens oversteken naar een ander land. Er waren grenscontroles en douane omdat niet alles zomaar de grens over mocht. Wie via een weg zonder douanekantoor de grens wilde oversteken of in de buurt ervan goederen of dieren wilde vervoeren, moest daarvoor op voorhand toelating vragen. De ‘vliegende douane’ controleerde dat, tot het paspoort van de koe toe. Vandaag is er binnen de Europese Unie in principe vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal. Daardoor kunnen bedrijven gemakkelijker produceren en verhandelen en kan iedere EU-burger in een andere lidstaat wonen en werken. Hoewel sommige stichters een federatie van Europese staten voor ogen hadden, is dat in de praktijk niet gelukt. Landen die deel uitmaken van de Europese Unie blijven onafhankelijke en soevereine staten die welbepaalde bevoegdheden overdragen aan gemeenschappelijke instellingen. Zo worden beslissingen over milieu, klimaat, veiligheid en vrijheid en de strijd tegen georganiseerde misdaad op een Europees niveau genomen. Bij het besluitvormingsproces van de Europese Unie zijn drie belangrijke instellingen betrokken: • de Raad van (vak)ministers; • de Commissie voert het dagelijks beleid; • het Parlement vertegenwoordigt ruim 500 miljoen burgers.
30
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 30
Code
16/08/17 11:00
Institutionele driehoek van de Europese Unie Europese Raad
EUROPESE COMMISSIE
Voorstellen
Debat en Onderhandeling
EUROPESE MINISTERRAAD
wetgeving begroting
EUROPEES PARLEMENT
EUROPESE COMMISSIE
Lidstaten
EUROPEES HOF VAN JUSTITIE
EUROPESE REKENKAMER
Het Hof van Justitie zorgt ervoor dat de Europese regelgeving wordt nageleefd. De Rekenkamer controleert de financiering van de activiteiten van de Europese Unie. Hoe deze ‘institutionele driehoek’ het beleid en de regelgeving tot stand brengt, valt buiten het opzet van deze lessen en zie je later dit schooljaar ongetwijfeld in de lessen geschiedenis. Opdracht 10 Zoek de namen op van de voorzitter van de Europese Commissie, de voorzitter van de Europese Raad en de Hoge Vertegenwoordiger.
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 31
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
31 16/08/17 11:00
7.2 Verenigde Naties Ook de Verenigde Naties zijn een intergouvernementele organisatie waarbij de 193 lidstaten samenwerken op het gebied van het internationaal recht, mondiale veiligheid, behoud van mensenrechten, ontwikkeling van de wereldeconomie en het onderzoek naar maatschappelijke en culturele ontwikkelingen. De belangrijkste instellingen van de VN zijn de Algemene Vergadering, de Veiligheidsraad, de Economische en Sociale Raad, het Internationaal Gerechtshof en het Secretariaat. Daarnaast bestaan er twintig gespecialiseerde organisaties. De Veiligheidsraad is bevoegd voor internationale vrede en veiligheid. De Veiligheidsraad zal dan ook samenkomen wanneer de wereldvrede bedreigd wordt. De Veiligheidsraad zal in eerste instantie diplomatieke druk uitoefenen of bemiddelen. De Veiligheidsraad kan ook een handelsembargo instellen en zelfs beslissen om VN-troepen naar een bepaald gebied te sturen. In tegenstelling tot de resoluties van de Algemene Vergadering zijn de resoluties van de Veiligheidsraad meer dan aanbevelingen. De resoluties van de Veiligheidsraad zijn bindend en de lidstaten zijn verplicht ze uit te voeren. De Veiligheidsraad beschikt evenwel niet over afdoende middelen om die resoluties af te dwingen. Of resoluties van de Veiligheidsraad worden uitgevoerd, hangt in grote mate af van de bereidheid van de grote mogendheden. De resoluties tegen Irak werden streng uitgevoerd. De resoluties tegen Israël, Indonesië of Turkije werden nooit uitgevoerd omdat ze ingingen tegen de belangen van de grote mogendheden.
secretariaat secretaris-generaal uitvoeren
gespecialiseerde programma’s UNDP UNHCR UNICEF UNEP gespecialiseerde organisaties FAO UNESCO WHO WTO
32
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 32
5 permanente leden met vetorecht China, Frankrijk, Rusland, VS, Verenigd Koninkrijk 10 niet-permanente leden verkozen voor een periode van 2 jaar beslissen
Algemene Vergadering 193 lidstaten 1 land = 1 stem aanbevelingen
blauwhelmen vrede bewaren
Economische en Sociale Raad
Internationaal Gerechtshof
Code
16/08/17 11:00
Opdracht 11 De secretaris-generaal is het gezicht van de VN. Hij wordt benoemd door de Algemene Vergadering op voorstel van de Veiligheidsraad. Hij is belast met de uitvoering van het beleid en de programma’s van de VN. Bovendien kan hij door de Veiligheidsraad worden belast met zowat alle taken die te maken hebben met het herstel van de vrede. Wie is de huidige secretaris-generaal van de VN?
Opdracht 12 De United Nations Climate Change Conference van 2015 in Parijs was een klimaatconferentie van de VN die leidde tot het afsluiten van het Akkoord van Parijs, dat op 22 april 2016, de Dag van de Aarde, in New York door 174 landen werd ondertekend. Wat houdt dat verdrag voor BelgiĂŤ in?
PEOPLE Armoede en honger in al zijn vormen uitroeien en waardigheid en gelijkheid garanderen
PLANET De natuurlijke hulpbronnen van de planeet en het klimaat beschermen voor toekomstige generaties
PROSPERITY
Duurzame ontwikkeling
Een welvarend en zinvol bestaan garanderen in harmonie met de natuur
PARTNERSHIP De agenda in praktijk brengen via een stevig globaal partnerschap
Code
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 33
PEACE Vredevolle, rechtvaardige en inclusieve gemeenschappen bevorderen
Hoofdstuk 1 - Macht van staten
33 16/08/17 11:00
7.3 Noord-Atlantische Verdragsorganisatie De NAVO werd in 1949 opgericht met als doel door onderlinge samenwerking de veiligheid van niet-communistische landen van Europa tegen eventuele agressie van de SovjetUnie te waarborgen. Sinds 1991 is de NAVO niet meer gericht op het beschermen van de lidstaten tegen agressie van de Sovjet-Unie, maar op bescherming tegen moderne dreigingen, zoals terrorisme. De laatste jaren evolueerde de NAVO van een uitsluitend militaire organisatie naar een politiek en militair verbond van vrije staten. De NAVO wil de veiligheid van Europa en Amerika garanderen door gelijkgezinde, nieuwe democratieën op te nemen. Het lidmaatschap moet die landen helpen bij hun ontwikkeling en tevens handel en economische groei bevorderen om zo de stabiliteit in Europa te vergroten. Inmiddels zijn 28 landen lid van de NAVO. De NAVO werkt samen met internationale organisaties zoals de Europese Unie en de VN om wereldwijd stabiliteit te bevorderen. In tegenstelling tot de VN kan de NAVO wel militaire middelen inzetten. De NAVO en de Europese Unie werkten militair samen bij het aanpakken van piraterij bij de kust van Somalië en het opstarten van het vredes- en stabilisatieproces in Afghanistan. De kern van het verdrag bestaat uit artikel 5, dat stelt dat een aanval op een van de NAVO-landen door de anderen zal worden opgevat als een aanval op allemaal en dat alle landen zullen samenwerken om de aanval af te weren. Artikel 5 is tot op heden eenmaal van toepassing verklaard na de terreuraanvallen op de VS op 11 september 2001. Tot een feitelijk militair optreden in NAVO-verband kwam het echter niet. De structuur van de NAVO is intergouvernementeel, wat betekent dat alle lidstaten moeten instemmen om een besluit tot stand te brengen. De politieke leiding van de NAVO berust bij de secretaris-generaal. Dat is sinds 1 oktober 2014 de Noor Jens Stoltenberg (°1959). De militaire leiding berust bij een Amerikaan. Opdracht 13 Je volgt in de media de politieke actualiteit. Je leerkracht zal deze opdracht concreter maken. Bij het onlinelesmateriaal vind je suggesties voor het aanleggen van een portfolio.
Jens Stoltenberg
Opdracht 14 Je moet ook voldoen aan de specifieke eindtermen voor onderzoekscompetenties. Het leerwerkboek voorziet daarvoor voldoende opdrachten. Maar doorgaans zal de leerkracht vragen om de onderzoekscompetenties die je in de voorbije jaren geleerd en ingeoefend hebt, toe te passen in een grotere opdracht of een eindwerk. Bij het onlinelesmateriaal vind je enkele suggesties voor een eindwerk. Je leerkracht zal je een passende opdracht geven. Opdracht 15 Maak een begrippenlijst voor dit hoofdstuk. De bijhorende definities vind je in het leerwerkboek of zoek je op in een betrouwbare bron. Vermeld zeker de woorden met een sterretje. Je mag ook andere moeilijke of nieuwe woorden toevoegen. Werk je begrippenlijst na elk hoofdstuk bij. Zo heb je een goede houvast voor je examen. Meer informatie over een begrippenlijst maken vind je bij het onlinelesmateriaal. Opdracht 16 Maak de inhoud van dit hoofdstuk inzichtelijk. Hiervoor kan je kiezen voor een samenvatting, een mindmap of een schema. Bij het onlinelesmateriaal vind je meer uitleg over hoe je dat aanpakt. Doe dit voor alle hoofdstukken.
34
Thema 1 - Politieke macht
Code Cultuur 6 VO_LWB.indb 34
Code
16/08/17 11:00