Chemie
tu
k
GO!
or
be el
dh oo
Bo Declerck Diederik D’Hert Kris Geris Karolien Loots
3.1
fd s
GENIE GENIE Chemie GO! 3.1
Andy Reniers
vo
Leer zoals je bent Ontdek het onlineleerplatform: diddit. Vooraan in dit boek vind je de toegangscode, zodat je volop kunt oefenen op je tablet of computer. Activeer snel je account op www.diddit.be en maak er een geweldig schooljaar van!
ISBN 978-90-306-9941-5 597488
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_COVER.indd Alle pagina's
vanin.be
LEER SCHRIFT 15/06/2021 08:54
tu k
ds
oo f
el dh
be
vo or
3.1
ds
Chemie
tu k
GENIE
vo or
be
el dh
oo f
GO!
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 1
15/06/2021 10:58
tu k
ds
oo f
el dh
be
vo or
INHOUD 11
GENIE EN DIDDIT
14
WAT IS CHEMIE?
15
THEMA 01: HOE WERK JE VEILIG IN EEN LABO? CHECK IN
20 21
ds
VERKEN
tu k
STARTEN MET GENIE
` HOOFDSTUK 1: Waarmee moet je rekening houden in
oo f
een labo? 23
el dh
1.1 Het gebruikte veiligheidsmateriaal 1.2 Het chemisch etiket 1.3 Soorten labomateriaal 1.4 Waar moet je op letten bij het uitvoeren van een laboproef? 1.5 De algemene veiligheidsregels binnen een labo
23 25 28 32 33
` HOOFDSTUK 2: Hoe pas je enkele vaak gebruikte
labotechnieken toe?
THEMASYNTHESE 34
be
CHECKLIST PORTFOLIO
35
36
AAN DE SLAG
37
vo or
CHECK IT OUT
OEFEN OP DIDDIT
3
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 3
15/06/2021 10:58
THEMA 02: ZUIVERE STOFFEN EN MENGSELS CHECK IN
40
VERKEN
41
tu k
` HOOFDSTUK 1: Hoe onderscheiden we stoffen van elkaar? 43
ds
1.1 Wat betekent de term ‘stofeigenschap’? 43 1.2 Stofeigenschap: massadichtheid 46 1.3 Stofeigenschappen: kook- en smeltpunt 49 Hoofdstuksynthese 50
` HOOFDSTUK 2: Is het een zuivere stof of een mengsel?
51
oo f
51 2.1 Onderscheid tussen zuivere stoffen en mengsels 2.2 Soorten mengsels 53 Hoofdstuksynthese 58
` HOOFDSTUK 3: Hoe kunnen we een mengsel van stoffen
el dh
scheiden? 59
be
59 3.1 Scheidingstechnieken 3.2 Sorteren, zeven en filteren 60 3.3 Decanteren 63 64 3.4 Centrifugeren 3.5 Indampen 65 3.6 Destilleren 66 3.7 Extraheren 67 Hoofdstuksynthese 70
vo or
` HOOFDSTUK 4: Wat zijn enkelvoudige en samengestelde
stoffen?
71
THEMASYNTHESE 75
CHECKLIST PORTFOLIO
78
CHECK IT OUT
79
AAN DE SLAG
80
OEFEN OP DIDDIT
4
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 4
15/06/2021 10:58
THEMA 03: DE ELEMENTAIRE DEELTJES CHECK IN
86
VERKEN
87
tu k
` HOOFDSTUK 1: Welke namen en symbolen krijgen de
elementen?
89
` HOOFDSTUK 2: Hoe evolueerde het atoommodel?
oo f
2.1 Van voorwerp tot atoom 2.2 Nog kleiner dan het atoom
89 90
ds
1.1 Globale afspraken 1.2 De namen en symbolen van de elementen
` HOOFDSTUK 3: Welke elementaire deeltjes kennen we?
el dh
3.1 De elementaire deeltjes en hun lading 3.2 De massa van het atoom
92 92 93
99 99 101
` HOOFDSTUK 4: Hoe zitten elektronen verdeeld in
een atoom?
103 110 111
be
4.1 De Bohr-Rutherford elektronenverdeling 4.2 Elektronenconfiguratie 4.3 Lewisstructuren
103
` VERDIEPING: Atomen en hun isotopen: wat is de
gemiddelde relatieve atoommassa < Ar>?
vo or
THEMASYNTHESE 115
CHECKLIST PORTFOLIO
117
CHECK IT OUT
118
AAN DE SLAG
119
OEFEN OP DIDDIT
5
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 5
15/06/2021 10:58
THEMA 04: HET PERIODIEK SYSTEEM VAN DE ELEMENTEN (PSE) CHECK IN
122
VERKEN
123
tu k
` HOOFDSTUK 1: Wat zijn groepen en perioden in
het periodiek systeem?
124
een element in het PSE?
128
ds
` HOOFDSTUK 2: Wat leren we uit de plaats van
oo f
2.1 De a-groepen en hun naam 2.2 Waarom lijken atomen graag op een edelgas? 2.3 Zijn er naast de massa en elektronenconfiguratie nog andere indelingen in het PSE?
128 131 137
` VERDIEPING : Welk belang en voorkomen hebben
el dh
enkelvoudige stoffen?
THEMASYNTHESE 143 CHECKLIST PORTFOLIO
145
146
AAN DE SLAG
147
be
CHECK IT OUT
vo or
OEFEN OP DIDDIT
6
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 6
15/06/2021 10:58
THEMA 05: CHEMISCHE BINDINGEN CHECK IN
150
VERKEN
151
tu k
` HOOFDSTUK 1: Zijn deeltjes in een verbinding altijd op
eenzelfde manier gebonden?
153 153 154
ds
1.1 Wat is het verschil tussen een binding en een verbinding? 1.2 Welke soorten bindingen bestaan er?
` HOOFDSTUK 2: Hoe wordt een ionbinding gevormd?
oo f
2.1 De ionbinding 2.2 De formule-eenheid van ionverbindingen 2.3 De neutraliteitsregel
` HOOFDSTUK 3: Hoe wordt een atoombinding gevormd?
el dh
3.1 De atoombinding 3.2 De molecuulformule van atoomverbindingen
156 156 157 159 161 161 164
` HOOFDSTUK 4: Hoe wordt een metaalbinding gevormd? 168 4.1 De metaalbinding 4.2 Verklaring van de eigenschappen van metalen
168 170
be
THEMASYNTHESE 171
CHECK IT OUT
173
AAN DE SLAG
174
CHECKLIST
vo or
PORTFOLIO
172
OEFEN OP DIDDIT
7
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 7
15/06/2021 10:58
THEMA 06: KENMERKEN VAN EEN CHEMISCHE REACTIE CHECK IN
182
VERKEN
183
` HOOFDSTUK 1: Wat is een chemische reactie?
tu k
185
` HOOFDSTUK 2: Hoe wordt een chemische reactie
genoteerd?
189
oo f
2.3 Wet van behoud van massa
189 190
ds
2.1 Reagentia en reactieproducten 2.2 Wet van behoud van atomen
195
` HOOFDSTUK 3: Welk nut hebben chemische reacties
als energiebron?
el dh
3.1 Chemische energie 3.2 Exo-energetische reacties 3.3 Endo-energetische reacties
197 197 199 202
THEMASYNTHESE 206 CHECKLIST PORTFOLIO
208
209
AAN DE SLAG
210
be
CHECK IT OUT
vo or
OEFEN OP DIDDIT
LABO’S
214
8
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 8
15/06/2021 10:58
STEM-VAARDIGHEDEN (VADEMECUM) METROLOGIE
STAPPENPLANNEN
Grafieken tekenen
• NW-stappenplan
OPLOSSINGSSTRATEGIE •
Formules omvormen • Vraagstukken oplossen • Grafieken lezen
oo f
•
ds
Grootheden en eenheden • Machten van 10 en voorvoegsels • Eenheden omzetten • Nauwkeurig meten • Afrondingsregels • Formularium
tu k
•
•
el dh
CHEMISCHE CONVENTIES / HET PERIODIEK SYSTEEM VAN DE ELEMENTEN Te kennen elementen/symbolen • Groepsnamen en periodenummers • Index en coëfficiënt • Reagentia en reactieproducten
be
LABO’S
• Labomaterialen
• Labotechnieken
• Veiligheidsvoorschriften
H- en P-zinnen
vo or
•
SOORTEN BINDINGEN SCHEIDINGSTECHNIEKEN
9
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 9
15/06/2021 10:58
Notities
tu k
ds
oo f
el dh
vo or
be
10
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 10
15/06/2021 10:58
STARTEN MET GENIE Opbouw van een thema
In de CHECK IN maak je kennis
Wat op school gebeurt in een labo, doet de industrie op grote
schaal. Ze gebruiken en stockeren chemische stoffen volgens de
richtlijnen die vanuit de overheid worden opgelegd. Hoewel er heel wat veiligheidsmaatregelen zijn, loopt er toch
met het onderwerp van het thema.
soms iets mis. Zo ontplofte in 1976 in Italië een
chemische fabriek en kwamen er giftige dampen In de video zie je hoe de ramp kon gebeuren en welke lessen eruit getrokken werden.
BEKIJK DE VIDEO
In het kadertje onderaan vind
De overheid houdt een overzicht bij van alle bedrijven in België die gevaarlijke stoffen produceren, behandelen of transformeren: de Sevesobedrijven. 1
je een aantal vragen die je op
Scan de QR-code en zoek via de website op welke Sevesobedrijven bij jou in de buurt liggen. Noteer ze hier. OPEN DE WEBSITE
2
het einde van het thema kunt
De vier grootste gevaren voor de bevolking in de directe omgeving van een Sevesobedrijf zijn vastgelegd in vier veiligheidspictogrammen. Welke van de onderstaande pictogrammen zijn dat?
beantwoorden.
Ga op zoek op de website en kruis aan.
? ` Welke veiligheidsmaatregelen moet je in een labo op school respecteren?
1
etiketten aandachtig.
2
Beantwoord de vragen. a
hebt over het onderwerp
7/06/2021 19:16
Je leerkracht laat vijf chemische producten zien die je ook thuis kunt terugvinden, bijvoorbeeld producten om te poetsen, om te wassen of af te wassen, te koken, te tuinieren of jezelf te verzorgen. Bekijk de producten en de
merken dat je al wat kennis
CHECK IN
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 1.indd 20
Waarom wordt er in reclame over huishoudproducten vermeld dat je ze buiten het bereik van kinderen moet
In de verkenfase zul je
` Wie of wat moet je beschermen?
` Welke veiligheidspictogrammen kun je in een labo op school terugvinden?
THEMA 01
OPDRACHT 1
Welke gevaren loop jij bij je thuis?
houden? Waarom zijn die producten zo gevaarlijk en hoe kunnen we dat gevaar beter inschatten?
VERKEN
In het labo is het ook belangrijk om op te letten tijdens het uitvoeren van een proef.
20
VERKEN
Hoe gevaarlijk zijn huishoudproducten?
ds
in het nabijgelegen stadje Seveso terecht.
tu k
CHECK IN
CHECK IN
Safety first!
oo f
1
Welke pictogrammen vind je terug op de verpakkingen? Zet telkens een kruisje onder het pictogram per keer dat je het tegenkomt op een verpakking.
dat in het thema aan bod
el dh
komt. Jouw voorkennis
HOOFDSTUK 1
Waarmee moet je rekening houden in een labo? LEERDOELEN Je kunt al: de gevaren inschatten bij het werken met chemische producten; jezelf en je omgeving beschermen voor gevaren;
bewust omgaan met stoffen en hun gevaren en zo een veilige omgeving creëren.
Je leert nu:
de veiligheidsmaatregelen in een labo kennen en juist toepassen; de meest gebruikte labomaterialen benoemen en hun functie beschrijven;
THEMA 01
VERKEN
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 1.indd 21
21
7/06/2021 19:15
Na het activeren van de voorkennis volgen een aantal hoofdstukken.
In het labo kun je heel wat
extra (veiligheids)materialen
Een thema bestaat uit meerdere hoofdstukken. Doorheen de hoofdstukken
je niet in een ander klaslokaal
ziet. Ze zorgen ervoor dat je kunt
be
de veiligheidspictogrammen interpreteren en bespreken;
producteigen
pictogrammen
DE HOOFDSTUKKEN
of voorwerpen terugvinden die
een chemisch etiket lezen en naar de betekenis handelen;
werken in een veilige omgeving.
de werking en het nut van H- en P-zinnen interpreteren en
verwerf je de nodige kennis en vaardigheden om uiteindelijk een antwoord
Raadpleeg zeker altijd het
bespreken;
reglement vóór het uitvoeren van
de onderdelen van een verslag begrijpen en toepassen.
een labo, zodat je altijd veilig te werk kunt gaan.
te geven op de centrale vraag of het probleem uit de CHECK IN.
1.1 Het gebruikte veiligheidsmateriaal
OPDRACHT 2
Hoe ziet mijn labolokaal eruit? 1
andere
wordt hier geactiveerd.
Loop rond in het labolokaal en kruis aan welke materialen je ziet. Ontbreekt er iets? Vul dan gerust het lijstje aan. EHBO-kistje
branddeken
handblusser
beschermende kledij: labojas, labobril, handschoenen
vo or
gaskranen
nooddouche oogdouche trekkast
aparte eilanden
brandblusser met
label: A/B/C/D/E/F
waterkranen noodstop aangepast tafelblad
THEMASYNTHESE SYNTHESE
THEMA 01
HOOFDSTUK 1
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 1.indd 23
de algemene regels CONTRACT Als leerling verbind ik mij ertoe om de volgende regels altijd toe te passen in het labo. Bij fouten tegen deze regels weet ik dat er gevolgen zijn voor mijn veiligheid en die van anderen rondom mij.
23
Ik draag steeds het juiste beschermingsmateriaal op de juiste manier: labojas dichtgeknoopt, veiligheidsbril op de neus, handschoenen indien nodig. Losse haren bind ik samen.
Mijn labotafel is altijd ordelijk.
In het labo houd ik de doorgang vrij en leg ik alle onnodige materialen, zoals mijn boekentas, op de daartoe voorziene plaats.
8/06/2021 08:34
SYNTHESE EN CHECKLIST We vatten de kern van het thema voor je samen in de hoofdstuksynthese en themasynthese.
Vervolgens willen we graag dat je vorderingen
Ik gedraag me steeds rustig, blijf zo veel mogelijk aan mijn werkbank en speel niet in het labo. Ik neem geen materialen of stoffen mee uit het labo. Eten of drinken doe ik niet in een labolokaal.
Als er iets misloopt, haal ik er meteen de leerkracht bij.
de betekenis van H- en P-zinnen
Ik giet een gebruikte stof nooit terug in de fles, maar verwerk ze als afval.
Wanneer ik aan een stof ruik, doe ik dat steeds op de correcte manier, door te wuiven.
Klaar met de proef? Dan maak ik alles schoon, berg alles correct op en was mijn handen grondig. Ik kom steeds goed voorbereid naar het practicum.
CHECKLIST
de naam en toepassingen van het labomateriaal
Ik ken de brandprocedure en weet hoe ik moet reageren bij brand.
Als leerling van deze klas verklaar ik me tijdens een labo altijd te houden aan de bovenstaande regels. Ik respecteer de extra maatregelen die in mijn school genomen worden.
JA
• Ik kan de algemene regels binnen een labo opsommen.
• Ik kan de verschillende veiligheidsmaterialen in een lokaal benoemen en de functie bespreken.
• Ik kan de verschillende onderdelen van een chemisch etiket herkennen en de informatie gebruiken om veilig te werken in een labo.
• Ik herken de veiligheidspictogrammen en weet hoe ernaar te handelen.
• Ik kan de H- en P-zinnen opzoeken, interpreteren en ernaar handelen. • Ik weet hoe een labo veilig verloopt. ` Je kunt deze checklist ook op
Datum,
H- EN P-ZINNEN
NOG OEFENEN
1 Begripskennis
Naam en handtekening,
zie p. 33
H- EN P-ZINNEN
om veilig in een labo te werken ken/kan ik:
invullen bij je Portfolio.
de basishandelingen
de veiligheidspictogrammen
maakt en dat je reflecteert op je taken en leert
uit feedback. De checklist is een hulpmiddel om zelf zicht te krijgen of je de leerdoelen al dan niet onder de knie hebt.
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 1.indd 35
CHECKLIST
het chemisch etiket lezen
THEMASYNTHESE
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 1.indd 34
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 11
het laboverloop
BEKIJK DE KENNISCLIP
34
8/06/2021 08:35
35
8/06/2021 08:36
STARTEN MET GENIE
11
15/06/2021 10:58
CHECK IT OUT
CHECK IT OUT
Safety first!
In CHECK IT OUT pas je de vergaarde kennis en vaardigheden
Bekijk de tekening en bespreek wat er misloopt in het labo. Waarom is dat gevaarlijk?
toe om terug te koppelen naar de vragen uit de CHECK IN.
AAN DE SLAG
AAN DE SLAG
kun je verder oefenen.
Je leerkracht beslist of je
!
de oefeningen op het einde
de mogelijkheid tot ontploffing en brand, het vrijkomen van giftige dampen en de gevaren voor het milieu. In het labo houden we rekening met alle veiligheidspictogrammen.
van het thema maakt of
In het labo moet je niet enkel rekening houden met de wijde omgeving, maar ook met gevaren voor jezelf, je klasgenoten, de leerkracht, het klaslokaal, de school ... Het is dan ook belangrijk dat je je bewust bent van de gevaren. Door het stellen van regels en wetten, zoals de overheid doet voor Sevesobedrijven, blijven we mogelijke ongevallen een stapje voor. 36
THEMA 01
doorheen de lessen.
CHECK IT OUT
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 1.indd 36
8/06/2021 08:36
` Per thema vind je op
Zin
H- of P-zin
Gevaar voor massa-explosie bij brand.
In contact met water komen ontvlambare gassen vrij die spontaan kunnen ontbranden.
Beschermende kledij dragen.
Schadelijk bij inslikken, bij contact met de huid en bij inademing.
2
Welke veiligheidspictogrammen kun je linken aan de H- en P-zinnen? Zin
Giftig bij inslikken, bij contact met de huid en bij inademing.
Explosieveilige elektrische/ventilatie-/verlichtings-/... apparatuur gebruiken.
Koel bewaren.
Bijbehorend pictogram
Kan mogelijk de vruchtbaarheid of het ongeboren kind schaden.
Kan irritatie van de luchtwegen veroorzaken.
Giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
Verwijderd houden van warmte/vonken/open vuur/ hete oppervlakken en andere ontstekingsbronnen. - Niet roken.
Veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsels.
3
TIP
Welke labomaterialen zou je gebruiken om …
Meer info over de labomaterialen vind je in
a exact 10 ml van een vloeistof te nemen?
het online vademecum en de ontdekplaat.
b suiker te verbranden boven een bunsenbrander?
c vloeistof te koken boven een bunsenbrander?
oo f
adaptieve
Geef aan of de zinnen H- of P-zinnen zijn.
ds
In Sevesobedrijven houdt de regering vooral toezicht op de gevaren voor de wijde omgeving:
1
tu k
In het onderdeel Aan de slag
oefenreeksen om te leerstof
d een proefbuis boven een bunsenbrander te houden?
` Verder oefenen? Ga naar
verder in te oefenen.
.
THEMA 01
AAN DE SLAG
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 1.indd 37
LABO Naam:
ONDERZOEK
klas:
LABO’S
el dh
Het smeltpunt van paraffine 1
Onderzoeksvraag Wat is het smeltpunt van paraffine?
2
nummer:
3
Hypothese
Ga zelf op onderzoek! Op het einde van het leerschrift staan
een aantal labo’s om verder experimenten uit te voeren.
Ik denk dat het smeltpunt van paraffine hoger / lager ligt dan het smeltpunt van water (schrap wat niet past). 3
Benodigdheden !
VEILIGHEIDSVOORSCHRIFT
Check steeds goed de veiligheidsmaatregelen en gevaren van alle stoffen en materialen! Materiaal
4
Stoffen
lucifers
kraantjeswater (100 ml) paraffine (kaarsvet) in een proefbuis
bunsenbrander draadnet
driepikkel
maatbeker (250 ml)
temperatuursensor of thermometer statief met statiefklem proefbuis
Werkwijze 1
Vul de maatbeker voor de helft met water.
Maak de opstelling zoals op de afbeelding 81. 21,0
be
2
thermometer
WEETJE
statiefklem
statief
In de lessen aardrijkskunde heb je
het vast al gehad over verschillende soorten bodems: kleibodems,
proefbuis met paraffine
water
driepikkel
zandbodems, leembodems, of een combinatie daarvan. Om de
draadnet
bodemsamenstelling te bepalen, maakt een bodemkundige onder
andere gebruik van een set zeven met een verschillende zeefopening.
bunsenbrander
Afb. 81
ONDERZOEK 3
vo or
LABO
597488-GENIE CHEMIE 3_1 LABOS.indd 219
219
8/06/2021 08:38
LEREN LEREN
Zo zijn kleikorrels kleiner dan 2 µm, leem zit tussen 2 en 50 µm en zandkorrels zijn groter dan 50 µm.
Even terug naar je prille jeugdjaren! Je hebt als kind misschien wel met zand en water gespeeld. Zonder dat je het besefte, was je als toekomstig
scheikundige mengsels aan het scheiden op het strand. Je gebruikte eenvoudige methodes die de stoffen niet veranderden.
In veel gevallen moeten we echter componenten scheiden met een nog veel
en de schelpen naar de bodem en kon je het water al grotendeels afgieten.
component, het filtraat, wel door te laten en de andere component, het
kleiner verschil in deeltjesgrootte. We kiezen dan voor de techniek van
filtreren. Een goed gekozen filter heeft net de juiste structuur om de ene
Allereerst liet je het emmertje even staan; op die manier zonken het zand
residu, tegen te houden.
Je liet het zand en de schelpen dus bezinken.
De schelpjes uit het zand halen kon je met je handen. Je kon ze opzij leggen en sorteren per soort, door het verschillend uitzicht. De schelpjes waren
ook merkelijk groter dan de rest en je maakte gebruik van dat verschil in deeltjesgrootte om ze er makkelijk uit te pikken.
Maar eens je alle schelpjes eruit gehaald had, merkte je ongetwijfeld dat er
tussen de componenten van je mengsel nu kleiner was, was het niet meer zo eenvoudig om die kleine dingetjes met de hand van het zand te scheiden. Je
speelgoedsetje zorgde waarschijnlijk voor de oplossing: door het mengsel te
filtreerpapier
zeven was je in staat om uiteindelijk zand in je emmertje te verkrijgen.
trechter residu
notities te maken. Noteren tijdens de les helpt je om de leerstof actief te verwerken.
mengsel van een vaste stof en een vloeistof
staaf
nog onzuiverheden in het zand zaten. Omdat het verschil in deeltjesgrootte
• In de linkermarge naast de theorie is er plaats om zelf
Zeven is een eenvoudige techniek om een heterogeen mengsel te scheiden. Die techniek steunt op een verschil in deeltjesgrootte tussen de twee
componenten. De grotere korrels kunnen niet door de zeef, maar de kleinere
filtraat
component(en) wel.
Afb. 15 Filtreren
WEETJE
• Op
vind je alternatieve versies van de
• Op
vind je per themasynthese een kennisclip
Meer weten over grote zeven in de industrie? Bekijk dan de video.
themasynthese.
waarin we alles voor jou nog eens op een rijtje zetten.
12
37
8/06/2021 08:37
Filtreren of filtratie is een eenvoudige scheidingstechniek om een heterogeen mengsel te scheiden. Die techniek steunt op het verschil in deeltjesgrootte:
vaste korrels zijn immers groter dan vloeistof- of gasdeeltjes. De vaste korrels
BEKIJK DE VIDEO
kunnen niet door de poriën van de filter, maar de vloeistof of het gas wel. De
vaste deeltjes die achterblijven, worden het residu genoemd. Wat door de filter gaat, is het filtraat.
THEMA 02
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 2.indd 61
HOOFDSTUK 3
61
8/06/2021 08:40
STARTEN MET GENIE
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 12
15/06/2021 10:58
2
Handig voor onderweg
In elk thema word je ondersteund met een aantal hulpmiddelen.
We zetten doorheen het thema de belangrijkste zaken op een rijtje in deze rode kaders. !
VEILIGHEIDSVOORSCHRIFT Met GENIE ga je zelf experimenteren en op onderzoek. Daarbij moet je terug in dit kader.
oo f
TIP
WEETJE
Een weetjeskader geeft extra verduidelijking of
illustreert de leerstof met een extra voorbeeld. DOORDENKER
In de tipkaders vind je handige tips terug bij het uitvoeren van de onderzoeken of opdrachten.
el dh
OPDRACHT 11
ds
natuurlijk een aantal veiligheidsvoorschriften respecteren. Die vind je
tu k
Kenniskader
Nood aan meer uitdaging? Doorheen een thema zijn er verschillende doordenkers.
Niet altijd even makkelijk om op te lossen,
Moeilijke woorden worden uitgelegd in een woordenlijst op
.
Die woorden springen extra in het oog door de stippellijn.
be
maar het proberen waard!
WOORDENLIJST
Bij het onlinelesmateriaal vind je een vademecum.
vo or
Dat vademecum ̒GENIE in STEM-vaardigheden ̓ omvat:
• stappenplannen om een grafiek te maken, opstellingen correct te bouwen, metingen uit te voeren …; • stappenplannen om een goede onderzoeksvraag op te stellen, een hypothese te formuleren …; • een overzicht van gevarensymbolen en P- en H-zinnen; • een overzicht van grootheden en eenheden;
• een overzicht van labomateriaal en labotechnieken; • …
STARTEN MET GENIE
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 13
13
15/06/2021 10:58
GENIE EN DIDDIT
tu k
HET ONLINELEERPLATFORM BIJ GENIE
Een e-book is de digitale versie van het leerschrift.
ds
Je kunt erin noteren, aantekeningen maken, zelf materiaal toevoegen ...
oo f
• De leerstof kun je inoefenen op jouw niveau.
• Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.
el dh
Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.
Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou
be
klaarzetten.
Meer info over diddit vind je op https://www.vanin.diddit.be/nl/leerling.
Benieuwd hoever je al staat met oefenen en
opdrachten? Hier vind je een helder overzicht
vo or
van je resultaten.
• Hier vind je het lesmateriaal per thema. • Alle instructiefilmpjes, kennisclips en demovideo’s zijn ook hier verzameld.
In de uitgave bieden we bovenop het beeldmateriaal verschillende
3D-beelden aan.
Denk maar aan een 3D-voorstelling van een deeltje glucose. Zo ervaar je wetenschappen op een heel nieuwe manier!
14
DOWNLOAD 3D-APP
GENIE EN DIDDIT
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 14
15/06/2021 10:58
INLEIDING
WAT IS CHEMIE? De begrippen ‘chemie’ en ‘scheikunde’ worden weleens door elkaar gebruikt. In huis vind je heel wat ‘chemische’ producten. Maar wat betekent ‘chemie’
tu k
nu eigenlijk?
Wanneer je Wikipedia raadpleegt, vind je voor de term chemie de volgende definitie:
‘Scheikunde of chemie is een natuurwetenschap die zich richt op de studie
van de samenstelling en bouw van stoffen, de chemische veranderingen die daaruit zijn af te leiden.’
ds
plaatsvinden onder bepaalde omstandigheden en de wetmatigheden die
Die definitie leert ons dat chemie en scheikunde eigenlijk synoniemen zijn. scheiden’.
Chemie is sterk verwant met biologie en fysica. De takken van wetenschap die deze domeinen verbinden, zijn respectievelijk biochemie en fysicochemie.
fysica
natuurwetenschappen
biologie
fysicochemie
chemie
biochemie
• Biochemie onderzoekt onze stofwisselingsprocessen, voornamelijk bij moleculen van levende organismen.
el dh
biofysica
oo f
Al denk je bij de term scheikunde misschien eerder aan ‘de kunst van het
• Fysicochemie verklaart verschillende mechanismen door onder andere de atoombouw te bestuderen.
Het is dus belangrijk dat je niet te veel in termen van aparte (school)vakken
natuurwetenschappen
levende materie biologie
levenloze materie chemie
fysica
vo or
be
denkt, maar steeds de linken tussen wetenschappen legt.
OPDRACHT 1
Waar denk jij aan bij het woord chemie? Vul de mindmap aan.
chemie
INLEIDING
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 15
15
15/06/2021 10:58
OPDRACHT 2
Welke van deze afbeeldingen sluit(en) het dichtst aan bij jouw beeld van chemie? a Zet een kruisje bij de afbeelding(en). b Bespreek je keuze daarna met je buur en tracht samen te bepalen wie gelijk heeft.
5
8
be
vo or
10
16
6
el dh
7
oo f
4
3
tu k
2
ds
1
9
11
12
INLEIDING
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 16
15/06/2021 10:58
OPDRACHT 3
Scan de code en laat je meenemen in de wereld van chemie. In het filmpje kwamen in een razendsnel tempo een aantal sectoren aan bod waarbij chemie een belangrijke rol speelt. We zetten ze even op een rijtje.
Geneeskunde De geneesmiddelen- of farmaceutische industrie heeft een grote
impact op ons dagelijks leven. Op zonnige dagen smeer je bijvoorbeeld hoofdpijn of je bent misschien gevaccineerd tegen COVID-19. Landbouw en voeding
ds
zonnecrème om je huid te beschermen, je neemt een pijnstiller bij hevige
tu k
BEKIJK DE VIDEO
Onze voeding doorloopt heel wat processen voor ze op ons bord ligt.
oo f
De opbrengst van een oogst hangt namelijk meestal voor een groot stuk af van chemische producten die de gewassen beschermen, het rijpingsproces controleren enzovoort. Bouwsector
el dh
Iedereen wil het tijdens de koude wintermaanden lekker warm hebben
binnen. En dat kan! De chemische industrie levert niet alleen brandstoffen om je huis te verwarmen, maar ontwikkelt ook isolatiematerialen om de warmte binnen te houden. Energie
be
Wist je dat het zoeken naar hernieuwbare energiebronnen ook onderdeel is van chemisch onderzoek? Misschien rijden we straks met zijn allen op
vo or
waterstof, geproduceerd via elektrolyse en gebruikt in brandstofcellen.
Verzorging en hygiëne
De cosmetica- en parfumindustrie genereert wereldwijd een enorme
omzet. Ongetwijfeld gebruik je regelmatig shampoo, zeep, tandpasta, deodorant … Ook dat zijn creaties van de chemische sector. Met de
nieuwste ‘nanotechnologie’ worden producten voortdurend verbeterd. Textiel
Draag je een jeans of een T-shirt? De kans is groot dat je in feite
kunststoffen draagt, door de mens vervaardigd uit polymeren. Polymeren zijn lange moleculen opgebouwd uit kleine bouwsteentjes. Nylon is
bijvoorbeeld een polymeer en bestaat al sinds 1938. Ook het kleuren van textiel is een chemisch proces.
INLEIDING
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 17
17
15/06/2021 10:58
Kunststoffen Naast polymeren (zoals nylon of polyester) gebruiken we nog honderden andere kunststoffen voor alledaagse voorwerpen. Het recycleren van die kunststoffen is een belangrijke sector in de chemie. Vele soorten
dergelijke dus nooit zomaar weg in de natuur. Bij correcte inzameling maakt de chemiesector er misschien nog een zitbank van. Milieubeheer Vandaag staat de chemiesector voor zijn grootste uitdaging: duurzame en hernieuwbare materialen ontwikkelen en zoeken naar alternatieve
oo f
ook zuiver water van het grootste belang voor de toekomst.
ds
bronnen van energie. Naast hernieuwbare en niet-vervuilende energie is
tu k
kunststoffen zijn moeilijk afbreekbaar in de natuur. Gooi flesjes en
Chemie of scheikunde bracht dankzij onderzoek en ontdekkingen doorheen de tijd veel welvaart. De homo sapiens wist al dat hij met vuur voedsel kon garen. De Egyptenaren leerden ons de kunst van het metaal bewerken. Eeuwen later zou de kunststoffenindustrie zorgen voor kwalitatieve
en goedkope oplossingen, door zeldzame materialen te vervangen en
el dh
materialen te maken met verbeterde eigenschappen: denk maar aan de
composietmaterialen die de tandarts nu gebruikt; gouden tanden zijn niet meer van deze tijd.
Chemische bedrijven hebben soms een slechte reputatie. Toch blijven we
gretig allerlei producten van de chemiesector gebruiken voor ons comfort:
auto’s, tv’s, computers, huishoudapparaten, wegwerpartikelen … We willen
het mooiste fruit uit alle streken van de wereld, maar hebben tegelijkertijd
be
ook een afkeer van insecticiden en bewaarmiddelen.
vo or
We worden inderdaad geconfronteerd met grote milieuproblemen. Niet alle
18
chemische bedrijven evolueren tot schone, duurzame ondernemingen. Maar alleen door chemie te bestuderen, zullen we deze kwesties beter begrijpen. De wetenschap kan ons helpen om onze problemen aan te pakken en welvarend te blijven leven.
Scheikunde en chemie zijn synoniemen. Chemie speelt een belangrijke rol in ons leven en onze maatschappij. Geneeskunde, landbouw en voeding, bouw,
energie, verzorging en hygiëne, kunststoffen en milieubeheer zijn allemaal in mindere of meerdere mate chemische sectoren.
INLEIDING
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 18
15/06/2021 10:58
THEMA 01
HOE WERK JE VEILIG IN EEN LABO?
CHECK IN
20
tu k
VERKEN 21
` HOOFDSTUK 1: Waarmee moet je rekening houden in
een labo?
oo f
ds
1.1 Het gebruikte veiligheidsmateriaal 1.2 Het chemisch etiket 1.3 Soorten labomateriaal 1.4 Waar moet je op letten bij het uitvoeren van een laboproef? 1.5 De algemene veiligheidsregels binnen een labo
23
23 25 28 32 33
` HOOFDSTUK 2: Hoe pas je enkele vaak gebruikte
labotechnieken toe?
el dh
THEMASYNTHESE 34 CHECKLIST 35 PORTFOLIO
36
AAN DE SLAG
37
be
CHECK IT OUT
vo or
OEFEN OP DIDDIT
19
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 19
15/06/2021 10:58
CHECK IN
Safety first! Wat op school gebeurt in een labo, doet de industrie op grote
schaal. Ze gebruiken en stockeren chemische stoffen volgens de
richtlijnen die vanuit de overheid worden opgelegd. Hoewel er heel wat veiligheidsmaatregelen zijn, loopt er toch
soms iets mis. Zo ontplofte in 1976 in Italië een
chemische fabriek en kwamen er giftige dampen
tu k
in het nabijgelegen stadje Seveso terecht.
In de video zie je hoe de ramp kon gebeuren en welke lessen eruit getrokken werden.
BEKIJK DE VIDEO
De overheid houdt een overzicht bij van alle bedrijven in België die gevaarlijke stoffen produceren, behandelen of
ds
transformeren: de Sevesobedrijven.
1 Scan de QR-code en zoek via de website op welke Sevesobedrijven bij jou in de buurt liggen.
oo f
Noteer ze hier.
OPEN DE WEBSITE
2 De vier grootste gevaren voor de bevolking in de directe omgeving van een Sevesobedrijf zijn vastgelegd in vier veiligheidspictogrammen. Welke van de onderstaande pictogrammen zijn dat?
be
el dh
Ga op zoek op de website en kruis aan.
vo or
?
In het labo is het ook belangrijk om op te letten tijdens het uitvoeren van een proef.
` Wie of wat moet je beschermen?
` Welke veiligheidspictogrammen kun je in een labo op school terugvinden? ` Welke veiligheidsmaatregelen moet je in een labo op school respecteren?
20
THEMA 01
CHECK IN
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 20
15/06/2021 10:58
VERKEN
Hoe gevaarlijk zijn huishoudproducten? OPDRACHT 1
Welke gevaren loop jij bij je thuis?
tu k
Waarom wordt er in reclame over huishoudproducten vermeld dat je ze buiten het bereik van kinderen moet
el dh
oo f
ds
houden? Waarom zijn die producten zo gevaarlijk en hoe kunnen we dat gevaar beter inschatten?
1 Je leerkracht laat vijf chemische producten zien die je ook thuis kunt terugvinden, bijvoorbeeld producten om te poetsen, om te wassen of af te wassen, te koken, te tuinieren of jezelf te verzorgen. Bekijk de producten en de etiketten aandachtig.
2 Beantwoord de vragen.
vo or
be
a Welke pictogrammen vind je terug op de verpakkingen? Zet telkens een kruisje onder het pictogram per keer dat je het tegenkomt op een verpakking.
andere
producteigen
pictogrammen
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 21
VERKEN
21
15/06/2021 10:58
b Op het etiket lees je niet alleen de ingrediënten van het product, je vindt er ook terug wat er mis kan lopen bij fout gebruik. Geef per product één voorbeeld van wat er mis kan gaan. 1
2 3 4
tu k
5
TIP
Lees altijd goed de etiketten en veiligheidspictogrammen van een product. De producten die je in huis gebruikt, kunnen gevaarlijker zijn dan je denkt. Kijk maar wat er met de
ds
ontstopper gebeurt in de video.
Om het etiket leesbaar te houden, is het belangrijk om tijdens het gieten het etiket naar je handpalm te richten. Zo kunnen eventuele druppels niet op het etiket terechtkomen
oo f
en het etiket onleesbaar maken.
BEKIJK DE VIDEO
c Vaak zorgen de producenten ook voor een veilige sluiting, een kinderslot genoemd. Hoeveel van de producten die je bekijkt hebben een speciale dop of deksel?
WEETJE
el dh
Dikwijls lees je op een verpakking ook iets over het Antigifcentrum. Dat is een dienst die je kunt bellen
als er iets misgelopen is met een product. Zij kunnen je vertellen hoe je dan het best reageert.
be
Het gratis nummer voor het Antigifcentrum is 070 245 245.
GA NAAR DE WEBSITE
vo or
Je kunt ook steeds terecht op hun website.
22
THEMA 01
VERKEN
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 22
15/06/2021 10:58
HOOFDSTUK 1
Waarmee moet je rekening houden in een labo?
tu k
LEERDOELEN Je kunt al: L de gevaren inschatten bij het werken met chemische producten; L jezelf en je omgeving beschermen voor gevaren;
ds
L bewust omgaan met stoffen en hun gevaren en zo een veilige omgeving creëren.
Je leert nu:
oo f
L de veiligheidsmaatregelen in een labo kennen en juist toepassen; L de meest gebruikte labomaterialen benoemen en hun functie beschrijven;
extra (veiligheids)materialen
of voorwerpen terugvinden die
L een chemisch etiket lezen en naar de betekenis handelen;
je niet in een ander klaslokaal
el dh
L de veiligheidspictogrammen interpreteren en bespreken;
L de werking en het nut van H- en P-zinnen interpreteren en bespreken;
In het labo kun je heel wat
L de onderdelen van een verslag begrijpen en toepassen.
ziet. Ze zorgen ervoor dat je kunt werken in een veilige omgeving. Raadpleeg zeker altijd het
reglement vóór het uitvoeren van een labo, zodat je altijd veilig te werk kunt gaan.
be
1.1 Het gebruikte veiligheidsmateriaal
OPDRACHT 2
vo or
Hoe ziet mijn labolokaal eruit?
1 Loop rond in het labolokaal en kruis aan welke materialen je ziet. Ontbreekt er iets? Vul dan gerust het lijstje aan.
EHBO-kistje
beschermende kledij:
gaskranen
brandblusser met
branddeken
handblusser
nooddouche oogdouche trekkast
aparte eilanden
labojas, labobril, handschoenen
label: A/B/C/D/E/F
waterkranen noodstop aangepast tafelblad
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 23
HOOFDSTUK 1
23
15/06/2021 10:58
Afb. 2 Oogdouche
Afb. 4 Branddeken en brandblusser
Afb. 5 Trekkast
Afb. 3 Nooddouche
ds
tu k
Afb. 1 EHBO-kistje
oo f
Afb. 6 Beschermende kledij
2 Overloop met je leerkracht de toepassingen of het gebruik van de materialen die je hebt teruggevonden.
el dh
Er zijn verschillende materialen in een labolokaal, elk met hun eigen
gebruiksaanwijzing. Bij twijfel over correct gebruik spreek je de leerkracht
vo or
be
aan.
24
THEMA 01
HOOFDSTUK 1
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 24
15/06/2021 10:58
1.2 Het chemisch etiket
Op een chemisch product zit een etiket, net als bij een voedingsproduct. Op
een fles cola vind je bijvoorbeeld de hoeveelheid suikers of vetten. Voor een chemisch product hebben we meer specifieke informatie nodig. Het etiket
geeft dan de richtlijnen weer die aangeven hoe je veilig kunt werken met de
tu k
stof.
Bekijk op afbeelding 7 wat er allemaal op een chemisch etiket terug te
ds
vinden is.
Natriumhydroxide
el dh
NaOH
vo or
Afb. 7 Chemisch etiket
CAS
1310-73-2
Gevaar
H314 veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel P 280.1+3-301+330+331-305+338 Beschermende handschoenen en oogbescherming dragen. NA INSLIKKEN: de mond spoelen. GEEN braken opwekken. BIJ CONTACT MET DE OGEN: voorzichtig afspoelen met water gedurende een aantal minuten; contactlenzen verwijderen indien mogelijk; blijven spoelen.
be
Veiligheidspictogrammen zijn universeel, je vindt ze ook terug in andere landen. Dat kan omdat ze visueel zijn, je hoeft de taal niet te spreken om de symbolen te kunnen begrijpen.
oo f
Elke chemische stof heeft zowel een naam als een formule. Op het etiket kun je de beide terugvinden, evenals een referentienummer (CAS) waaronder je de stof in elke databank terugvindt.
WGK 1
Mr: 40
Op een etiket kun je ook de WGK-code terugvinden. Die geeft aan hoe gevaarlijk een stof is als je ze zou lozen in de gootsteen. ‘WGK’ is een Duitse afkorting die je in het Nederlands kunt vertalen als ‘watergevarenklassen’. In het labo moeten we gevaarlijke stoffen dus apart inzamelen.
Signaalwoorden geven in het kort aan wat het grootste gevaar van de stof is. H- en P-zinnen zijn zinnen die aangeven wat de gevaren zijn van het werken met een stof, of welke voorzorgsmaatregelen je moet nemen.
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 25
HOOFDSTUK 1
25
15/06/2021 10:58
OPDRACHT 3
Waarvoor staan de letters H en P op een chemisch etiket? 1 Zoek op het internet op waarvoor de letter H staat in H-zinnen. a Noteer de Engelse term:
b Vertaal die term naar het Nederlands:
Kan irritatie aan de luchtwegen veroorzaken Niet in de buurt van een vlam brengen Op een koude plaats bewaren
2 Zoek op het internet op waarvoor de letter P staat in P-zinnen.
ds
a Noteer de Engelse term:
tu k
c Welke van de volgende zinnen geeft een gevaar weer en zou dus een H-zin kunnen zijn?
b Vertaal die term naar het Nederlands:
c Welke van de volgende zinnen geeft een veiligheidsmaatregel weer en zou dus een P-zin kunnen zijn?
oo f
Kan irritatie aan de luchtwegen veroorzaken Niet in de buurt van een vlam brengen Op een koude plaats bewaren
OPDRACHT 4
H- EN P-ZINNEN
el dh
3 Scan de QR-code en ontdek de betekenis van alle H- en P-zinnen.
Wat betekenen de chemische veiligheidspictogrammen? Vul de tabel aan door de correcte benaming te linken aan het veiligheidspictogram en de verklaring. Kies uit:
corrosieve of bijtende stof – giftige stof – houder onder druk – lange termijn gezondheidsgevaarlijk –
be
ontplofbare of explosieve stof – ontvlambare stof – oxiderende of brand bevorderende stof –
vo or
schadelijke stof – schadelijk voor het (aquatische) milieu Betekenis
Verklaring
Dit zijn explosieve stoffen. Ze kunnen op verschillende manieren tot
1
Betekenis
2
26
THEMA 01
Verklaring
ontploffing gebracht worden.
Deze stoffen worden onder een verhoogde druk opgeslagen.
HOOFDSTUK 1
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 26
15/06/2021 10:58
Betekenis
Verklaring
Deze stoffen zijn giftig, de manier van opname kan verschillen. Zo
Betekenis 4 Verklaring
kun je de stof via de huid binnenkrijgen, via de neus ...
Deze stoffen bevorderen brand.
Verklaring
Deze stoffen zijn schadelijk voor het milieu en moeten na gebruik
6
op de correcte manier verwerkt worden.
Deze bijtende stof kan ernstige brandwonden veroorzaken.
el dh
Verklaring
oo f
Betekenis
ds
Betekenis 5
Betekenis
7
tu k
3
Verklaring
Deze stoffen zullen in de nabijheid van een vlam snel ontbranden.
Verklaring
Deze stof brengt een gevaar met zich mee, bekijk de H- en P-zinnen
be
Betekenis
8
vo or
voor verduidelijking.
Betekenis
Verklaring
Deze stoffen veroorzaken schade op lange termijn
9
(kankerverwekkend, giftig, beïnvloeden de vruchtbaarheid ...).
Het is belangrijk om een chemisch etiket te kunnen lezen en interpreteren.
Op het etiket kun je de volgende onderdelen terugvinden: naam en formule van de stof, veiligheidspictogrammen, signaalwoorden, H- en P-zinnen, WGK-code.
` Maak oefening 1 en 2.
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 27
HOOFDSTUK 1
27
15/06/2021 10:58
1.3 Soorten labomateriaal
In het labo vind je heel wat soorten materialen die je nodig hebt om proeven uit te voeren. Het is belangrijk dat je weet over welk materiaal er gesproken wordt tijdens een labo. Daarom moet je de namen van de labomaterialen
tu k
goed kennen. OPDRACHT 5
Wat zijn de namen van de meest gebruikte labomaterialen?
ds
1 Hieronder zie je de meestgebruikte materialen in een chemielokaal. Noteer de juiste naam van het labomateriaal bij de afbeelding. Kies uit:
afzuigerlenmeyer – balans – büchnertrechter – bunsenbrander – buret – draadnet – driepikkel –
dubbele noot – erlenmeyer – gegradueerde pipet – horlogeglas – kookkolf – kroestang – liebigkoeler –
oo f
maatbeker – maatcilinder – maatkolf – mortier en stamper – petrischaal – pijpaardendriehoek –
pipetzuiger – pipetteerballon – proefbuis – proefbuisborstel – proefbuisklem – scheitrechter – spatel – spuitfles – statief – statiefklem – statiefring – thermometer – toestel van Hoffman – trechter –
be
vo or
el dh
verbrandingskroes – verbrandingslepel – vigreuxkolom – volpipet – weegschuit
28
THEMA 01
HOOFDSTUK 1
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 28
15/06/2021 10:59
vo or
be
tu k
ds
oo f
el dh
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 29
HOOFDSTUK 1
29
15/06/2021 10:59
vo or
be
tu k
ds
oo f
el dh
2 Ontdek via de ontdekplaat bij het onlinelesmateriaal de verschillende materialen en hun toepassing.
30
THEMA 01
HOOFDSTUK 1
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 30
15/06/2021 10:59
Een olifant weeg je niet met een keukenweegschaal, een scheutje azijn
meet je niet af met een emmer. Om een zo precies mogelijke meting te
doen, neem je een meetinstrument dat zo nauw mogelijk aansluit bij de
hoeveelheid (kwantiteit) die je nodig hebt. Net daarom zijn er maatcilinders en maatkolven beschikbaar in verschillende groottes, die telkens zeer
precies gegradueerd zijn. Om een welbepaald volume vloeistof precies te
meten gebruiken we geen maatbekers of erlenmeyers, maar wel maatkolven. Maatkolven hebben slechts één maatstreepje, maar zijn het meest precieze
glaswerk om één bepaald volume vloeistof af te meten. Het is aan jou om de
tu k
juiste maatkolf te kiezen (100 ml, 250 ml, 500 ml, 1 l …).
Om een labo correct en veilig uit te voeren, moet je de namen en de
ds
toepassingen van labomaterialen kennen. Laat de keuze van het materiaal
afhangen van de hoeveelheid stof die je nodig hebt en kies het juiste materiaal.
vo or
be
el dh
oo f
` Maak oefening 3.
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 31
HOOFDSTUK 1
31
15/06/2021 10:59
1.4 Waar moet je op letten bij het uitvoeren van een laboproef?
Om een labo correct uit te voeren, moet je je voldoende voorbereiden voor duidelijk verslag. We zetten alles op een rijtje. 1 Voor de start van het labo: • Onderzoeksvraag formuleren
tu k
de start. Tijdens het labo moet je alles goed noteren, nadien schrijf je een
• Hypothese stellen indien mogelijk
ds
• Nagaan of je alle materialen herkent
• Veiligheid van de chemische producten bekijken/opzoeken • Nalezen en de werkwijze begrijpen
oo f
• Nagaan welke waarnemingen je zeker moet noteren 2 Tijdens het labo:
• Alle benodigdheden nemen
• Proefopstelling maken indien nodig
el dh
• Uitvoeren werkwijze
• Waarnemingen noteren • Opruimen
vo or
be
3 Na het labo:
32
THEMA 01
• Chemisch afval verwijderen volgens opgelegde richtlijnen • Berekeningen maken
• Besluiten trekken
• Kijken of je besluit overeenstemt met je eventuele hypothese • Reflecteren over je eigen labowerk, je resultaten en je voorbereiding
• Verslag inleveren
HOOFDSTUK 1
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 32
15/06/2021 10:59
1.5 De algemene veiligheidsregels binnen een labo
OPDRACHT 6
Hoe ga je veilig te werk?
tu k
1 Waarom is een laboreglement belangrijk en wat houdt het in? Bekijk het filmpje. 2 Om te werken in een labo moet je vertrekken van goede afspraken. Die maak je samen
met je leerkracht in een contract. Lees het contract na. Vul aan met de schoolgebonden
CONTRACT
BEKIJK DE VIDEO
ds
regels en onderteken het voor akkoord.
Als leerling verbind ik mij ertoe om de volgende regels altijd toe te passen in het labo. Bij fouten tegen deze regels weet ik dat er gevolgen zijn voor mijn veiligheid en die van anderen rondom mij.
Losse haren bind ik samen.
el dh
Mijn labotafel is altijd ordelijk.
oo f
Ik draag steeds het juiste beschermingsmateriaal op de juiste manier: labojas dichtgeknoopt, veiligheidsbril op de neus, handschoenen indien nodig.
In het labo houd ik de doorgang vrij en leg ik alle onnodige materialen, zoals mijn boekentas, op de daartoe voorziene plaats.
Ik gedraag me steeds rustig, blijf zo veel mogelijk aan mijn werkbank en speel niet in het labo. Ik neem geen materialen of stoffen mee uit het labo.
be
Eten of drinken doe ik niet in een labolokaal.
Als er iets misloopt, haal ik er meteen de leerkracht bij.
vo or
Ik giet een gebruikte stof nooit terug in de fles, maar verwerk ze als afval.
Wanneer ik aan een stof ruik, doe ik dat steeds op de correcte manier, door te wuiven.
Klaar met de proef? Dan maak ik alles schoon, berg alles correct op en was mijn handen grondig. Ik kom steeds goed voorbereid naar het practicum.
Ik ken de brandprocedure en weet hoe ik moet reageren bij brand.
Als leerling van deze klas verklaar ik me tijdens een labo altijd te houden aan de bovenstaande regels. Ik respecteer de extra maatregelen die in mijn school genomen worden. Datum,
Naam en handtekening,
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 33
HOOFDSTUK 1
33
15/06/2021 10:59
THEMASYNTHESE SYNTHESE
de algemene regels CONTRACT Als leerling verbind ik mij ertoe om de volgende regels altijd toe te passen in het labo. Bij fouten tegen deze regels weet ik dat er gevolgen zijn voor mijn veiligheid en die van anderen rondom mij.
Ik draag steeds het juiste beschermingsmateriaal op de juiste manier: labojas dichtgeknoopt, veiligheidsbril op de neus, handschoenen indien nodig. Losse haren bind ik samen.
In het labo houd ik de doorgang vrij en leg ik alle onnodige materialen, zoals mijn boekentas, op de daartoe voorziene plaats.
Ik gedraag me steeds rustig, blijf zo veel mogelijk aan mijn werkbank en speel niet in het labo. Ik neem geen materialen of stoffen mee uit het labo. Eten of drinken doe ik niet in een labolokaal.
Als er iets misloopt, haal ik er meteen de leerkracht bij.
de betekenis van H- en P-zinnen
Ik giet een gebruikte stof nooit terug in de fles, maar verwerk ze als afval.
Klaar met de proef? Dan maak ik alles schoon, berg alles correct op en was mijn handen grondig. Ik kom steeds goed voorbereid naar het practicum.
de naam en toepassingen van het labomateriaal
ds
Wanneer ik aan een stof ruik, doe ik dat steeds op de correcte manier, door te wuiven.
tu k
Mijn labotafel is altijd ordelijk.
Ik ken de brandprocedure en weet hoe ik moet reageren bij brand.
Als leerling van deze klas verklaar ik me tijdens een labo altijd te houden aan de bovenstaande regels.
oo f
Ik respecteer de extra maatregelen die in mijn school genomen worden. Datum,
H- EN P-ZINNEN
Naam en handtekening,
el dh
zie p. 33
LABOMATERIALEN
om veilig in een labo te werken ken/kan ik:
de veiligheidspictogrammen
vo or
be
de basishandelingen
het laboverloop
BEKIJK DE KENNISCLIP
34
THEMA 01
het chemisch etiket lezen
THEMASYNTHESE
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1_THEMA 1.indd 34
17/06/2021 14:05
CHECKLIST
JA
NOG OEFENEN
1 Begripskennis • Ik kan de algemene regels binnen een labo opsommen. functie bespreken.
• Ik kan de verschillende onderdelen van een chemisch etiket herkennen en de informatie gebruiken om veilig te werken in een labo.
• Ik herken de veiligheidspictogrammen en weet hoe ernaar te handelen.
• Ik weet hoe een labo veilig verloopt.
invullen bij je Portfolio.
vo or
be
el dh
oo f
` Je kunt deze checklist ook op
ds
• Ik kan de H- en P-zinnen opzoeken, interpreteren en ernaar handelen.
tu k
• Ik kan de verschillende veiligheidsmaterialen in een lokaal benoemen en de
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 35
CHECKLIST
35
15/06/2021 10:59
CHECK IT OUT
Safety first!
vo or
be
el dh
oo f
ds
tu k
Bekijk de tekening en bespreek wat er misloopt in het labo. Waarom is dat gevaarlijk?
!
In Sevesobedrijven houdt de regering vooral toezicht op de gevaren voor de wijde omgeving:
de mogelijkheid tot ontploffing en brand, het vrijkomen van giftige dampen en de gevaren voor het milieu. In het labo houden we rekening met alle veiligheidspictogrammen.
In het labo moet je niet enkel rekening houden met de wijde omgeving, maar ook met gevaren voor jezelf, je klasgenoten, de leerkracht, het klaslokaal, de school ... Het is dan ook belangrijk dat je je bewust bent van de gevaren. Door het stellen van regels en wetten, zoals de overheid doet voor Sevesobedrijven, blijven we mogelijke ongevallen een stapje voor. 36
THEMA 01
CHECK IT OUT
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 36
15/06/2021 10:59
AAN DE SLAG
1
Geef aan of de zinnen H- of P-zinnen zijn.
Zin
H- of P-zin
Gevaar voor massa-explosie bij brand.
In contact met water komen ontvlambare gassen vrij die spontaan kunnen ontbranden.
Schadelijk bij inslikken, bij contact met de huid en bij inademing. Koel bewaren.
ds
2
Welke veiligheidspictogrammen kun je linken aan de H- en P-zinnen? Zin
Bijbehorend pictogram
oo f
Giftig bij inslikken, bij contact met de huid en bij inademing.
Explosieveilige elektrische/ventilatie-/verlichtings-/... apparatuur gebruiken.
tu k
Beschermende kledij dragen.
Kan mogelijk de vruchtbaarheid of het ongeboren kind schaden.
el dh
Kan irritatie van de luchtwegen veroorzaken.
Giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
Verwijderd houden van warmte/vonken/open vuur/ hete oppervlakken en andere ontstekingsbronnen. Niet roken.
3
Welke labomaterialen zou je gebruiken om …
vo or
be
Veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsels.
a exact 10 ml van een vloeistof te nemen?
TIP Meer info over de labomaterialen vind je in het online vademecum en de ontdekplaat.
b suiker te verbranden boven een bunsenbrander?
c vloeistof te koken boven een bunsenbrander?
d een proefbuis boven een bunsenbrander te houden?
` Verder oefenen? Ga naar
. THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 37
AAN DE SLAG
37
15/06/2021 10:59
vo or
be
el dh
oo f
ds
tu k
Notities
38
THEMA 01
597488_GENIE CHEMIE GO 3_1.indb 38
15/06/2021 10:59