tele scoop
Chris Van Broeck Ruben Foubert Matthias Herreman Bert Rondeaux
2
Tim Slootmans
tele scoop 2
Annemie Van Cleemput
Leer zoals je bent Ontdek het onlineleerplatform: diddit. Vooraan in dit boek vind je de toegangscode, zodat je volop kunt oefenen op je tablet of computer. Activeer snel je account op www.diddit.be en maak er een geweldig schooljaar van!
ISBN 978-90-306-9505-9 594164
73566_TELESCOOP COVER 2_V3.indd Alle pagina's
vanin.be
16/06/20 08:46
Inhoud
IN
Starten met TeleScoop 5 diddit het onlineleerplatform bij TeleScoop 7 Voorbeeld uit de actualiteit 8 Actualiteitssjabloon 9
de wereld ligt aan je voeten 9 13 hoog spel spelen 9 17 18 19 34 40 44 47
huilen met de wolven in het bos
49
Wow! 1 Door de bomen het bos niet meer zien 2 Wie zijn gat verbrandt, moet op de blaren zitten 3 Waar een wil is, is een weg Aha! Test jezelf Woordenlijst
50 51 59 66 71 75 80
wie het schoentje past, trekt het aan
81
©
VA
N
Wow! 1 Woorden zijn dwergen, daden zijn bergen 2 Als het water zakt, kraakt het ijs Aha! Test jezelf Woordenlijst
Wow! 1 Daar wringt het schoentje 2 Iemand iets in de schoenen schuiven Aha! Test jezelf Woordenlijst
82 83 102 112 116 118
INHOUD
3
119
Wow! 1 Heet onder onze voeten 2 In het oog van de storm 3 Aan de rand van de ravijn groeien de mooiste bloemen Aha! Test jezelf Woordenlijst
120 121 128 131 133 137 140
ben jij een buitenbeentje?
141
Wow! 1 Heg noch steg weten 2 Verder kijken dan je neus lang is 3 Alle kaarten op tafel Woordenlijst
142 143 148 157 161
VA
N
IN
de tol van moeder natuur betalen
Š
Referentiekaarten 162
4
INHOUD
STARTEN MET TELESCOOP Welkom bij TeleScoop. We leggen graag even uit hoe je met dit leerwerkboek aan de slag gaat. 1
Op weg met TeleScoop Het leerwerkboek bestaat uit vijf thema’s. Elk thema is op dezelfde manier opgebouwd. Elk thema start met enkele foto’s die te maken hebben met dat thema. Je vindt er ook een handig overzicht van de hoofdstukken.
tele
Huilen met de wolven in het bos
1
lawines Opvallend veel zware s vier doden in de Alpen: minsten
2
DE STANDAARD - 29/12/2019
Krokusvakantie start met lange files richting de Alpen
1 Door de bomen het bos niet meer zien 2 Wie zijn gat verbrandt, moet op de blaren zitten
HET BELANG VAN LIMBURG - 28/2/2019
3 Waar een wil is, is een weg
IN
We starten elk thema met een WOW. Op deze Wow!-pagina is er de keuze tussen verschillende interessante items. Je maakt hier kennis met het onderwerp van het thema.
Wat wil ik te weten komen over dit thema?
Ontdek deze en nog andere opties via het onlinelesmateriaal.
18
N
! a h A
- 27/9/2019
GAZET VAN ANTWERPEN
HOOG SPEL SPELEN
Voor je verder oefent, bekijk je eerst de AHA. Hier vind je de tekening van de landschapsvormende lagen, de synthese van het thema en een checklist.
Aha!
Landschapsvormende lagen
Bekijk de figuur en vul de tabel aan.
verticale relatie tussen landschapsvormende lagen (blauwe pijl)
tussen:
zijn durvers, Er zijn durvers en er en dan heb je deze Zwitser
verklaring
Synthese
VA
en
Alpen = gebergte
verticale relatie tussen landschapsvormende lagen (groene pijl)
tussen:
verklaring
en
gebroken horizonlijn
verticale relatie tussen landschapsvormende lagen (rode pijl) tussen:
verklaring
en
Duid de relaties uit de tabel aan op de figuur. - Markeer de lagen die een rol spelen. - Duid de relaties aan met pijlen in de juiste kleur.
HOOG SPEL SPELEN
temperatuurverschillen
regenschaduw
gebergtevegetatie met vegetatiezones (te vergelijken met klimaatzones op noordelijk halfrond)
Alpen = miljoenen jaren oud alpiene gebergtevorming
vorming is nog steeds bezig
geologisch recent ontstaan
Alpen = resultaat van platentektoniek lithosfeerplaten bewegen naar elkaar toe
sterke horizontale en tegengestelde krachten
samendrukken van gesteentelagen
vervormen en plooien van gesteenten
Alpen = landschap in verandering
42
door de mens
door klimaatopwarming
door erosie en verwering
activiteiten van de mens (toerisme, landbouw, wonen …)
smelten van gletsjers andere vegetatie
afbraak van gesteente
HOOG SPEL SPELEN
©
40
In de thema’s vind je verschillende manieren om een synthese te maken: mindmap, schema, samenvatting en Cornell. In het boek staat per thema één manier. Op diddit vind je nog andere manieren.
steile hellingen
grote hoogteverschillen
neerslagverschillen
De checklist is een opsomming van de doelen waaraan je in het thema hebt gewerkt. Je gaat bij jezelf na welke doelen je denkt bereikt te hebben, of waaraan je nog moet werken. Als je twijfelt, dan blader je terug in het thema.
Checklist
Wat kan ik?
helemaal begrepen
hier kan ik nog groeien
p.
Ik kan aan de hand van een atlas plaatsen, landen en gebieden lokaliseren op een kaart.
19, 21, 23, 28
Ik kan landschapselementen in een landschap herkennen en benoemen.
20, 24, 37
Ik kan een reliëfvorm herkennen, beschrijven en benoemen.
20
Ik kan de invloed van de hoogte op de temperatuur en neerslag in het gebergte uitleggen.
21, 22, 23
Ik kan besluiten formuleren door gebruik te maken van kaarten, atlas, luchtfoto’s, schema’s, diagrammen.
21, 22, 23, 25, 26, 30
Ik kan klimatogrammen vergelijken en een besluit nemen.
22, 23
Ik kan vegetatie in het landschap herkennen, beschrijven en het vegetatietype benoemen.
24, 25
Ik kan de vegetatiezones in het gebergte koppelen aan de juiste klimaatzone op het noordelijk halfrond.
25
Ik kan de belangrijkste reliëfeenheden op de kaart en globe aanduiden en benoemen.
28
Ik kan bij een onderzoeksvraag aan de hand van een experiment gegevens verzamelen.
31
Ik kan een wetenschappelijk onderzoek volgens een gegeven werkwijze uitvoeren.
31
Ik kan (veilig en) met zorg een experiment uitvoeren.
31
Ik kan bij een onderzoeksvraag een duidelijke hypothese formuleren.
31
Ik kan een antwoord op een onderzoeksvraag formuleren.
31
Ik kan een gestelde hypothese aan de resultaten van waarnemingen aftoetsen.
31
Ik kan een aardrijkskundig verschijnsel aan de hand van een experiment verklaren. Ik kan het ontstaan van een plooiingsgebergte aan de hand van de platentektoniek uitleggen.
TEST JEZELF V6
1
2
Wat verklappen kaarten over de Alpen? a
Waar situeren de Alpen zich ten opzichte van België?
b
Welke bergtop vormt het hoogste punt van de Alpen?
c
Welke hoogte heeft dat hoogste punt?
d
Naar welke zee stromen de rivieren die in het Italiaanse deel van de Alpen ontspringen?
In een berglandschap zijn er ook landschappelijke relaties te ontdekken. Vul de tabel aan met goede voorbeelden. landschappelijke relatie
Ik kan uitleggen dat duurzaam omgaan met het berglandschap soms moeilijk is.
34, 35
Ik kan de evolutie van berglandschappen door menselijke activiteiten beschrijven en verklaren.
34, 35, 36, 37
Ik kan de invloed van de klimaatopwarming op het berglandschap beschrijven en verklaren.
37, 38
Ik kan de gevolgen van de zwaartekracht, stromend water, wind en ijs op het reliëf beschrijven en verklaren.
38, 39
verticale relatie tussen de laag klimaat en de laag vegetatie in het gebergte
V6
Denk je dat je alles begrepen hebt in dit thema? Ga dan naar het onlinelesmateriaal en oefen verder. AHA!
voorbeeld
verticale relatie tussen de laag klimaat en de laag reliëf in het gebergte
31 30, 32, 33
43
Je kunt in het onderdeel Test jezelf verder oefenen. Je leerkracht beslist of je de oefeningen op het einde van het thema maakt of doorheen de lessen. Op diddit vind je bovendien nog meer oefeningen.
3 Noteer naast elk nummer de naam van de juiste reliëfeenheid.
2
5 1
6 evenaar
4 3
44
1
4
2
5
3
6
HOOG SPEL SPELEN
Starten met TELESCOOp
5
afgebroken materiaal verdwijnt.
c In graniet vind je verschillende soorten mineralen terug. Dit zijn de drie belangrijkste: Het getransporteerde materiaal wordt als sedimenten op een andere plaats afgezet. Waar komt het lichtste materiaal uiteindelijk terecht volgens jou? Hoe geraakt het materiaal op die plek?
e
2 Handig voor onderweg f loop Welke kracht materiaalword van het hooggelegen gebergte naar de laaggelegen zee verplaatsen? In de van doet elkhet thema je ondersteund door een aantal hulpmiddelen.
kwarts
fig. 1.10: graniet
c
Hier en daar wordt er een ‘Tip’ ingeschakeld. Dat zijn kleine items die je helpen om een opdracht goed uit te voeren kwarts veldspaat of die je extra uitleg geven. ziet eruit als glas, is vaak doorschijnend
d
Noteer de soorten mineralen in de vakken bij de foto van graniet (fig. 1.10). 2 ALS HET WATER ZAKT, KRAAKT HET IJS 39
Tip
Beschik je thuis zelf over een verzameling mineralen? Neem ze mee naar school en toon je klasgenoten nog andere voorbeelden.
mica
witroze, splijt gemakkelijk
1 heet onder onze voeten
- donkergroene tot zwarte kleur - opgebouwd uit fijne blaadjes
Interessant om weten
Een ‘Interessant om weten’ is een klein blokje informatie dat je verder op weg helpt om de opdrachten goed te begrijpen.
Als een zuivere stof overgaat van gesmolten naar vaste toestand (stolling), ontstaan er vormen die afhankelijk zijn van de samenstelling van die stof. Net als bij sneeuw kunnen ook in gesteenten kristallen ontstaan bij stolling. d
mica
IN
b
veldspaat
We zetten doorheen thema ziet eruit als glas, is vaak witroze, splijt gemakkelijk - donkergroenehet tot zwarte kleur Wat valt er op als je een stuk graniet bestudeert? Berglandschappen veranderen op korte termijn door lawines en menselijke activiteiten zoals toerisme, doorschijnend - opgebouwd uit fijne blaadjes de belangrijkste zaken op een landbouw, wonen … Op middellange termijn zorgt de klimaatopwarming voor het smelten van gletsjers en het ontstaan van andere vegetaties. Ook menselijke ingrepen hebben een sterke en blijvende invloed. Interessant om weten rijtje in deze rode kaders. Erosie en verwering hebben een heel langzame werking maar zijn heel bepalend voor het uitzicht van het Als een zuivere stof overgaat van gesmolten naar vaste toestand (stolling), ontstaan er vormen die berglandschap. afhankelijk zijn van de samenstelling van die stof. Net als bij sneeuw kunnen ook in gesteenten In graniet vind je verschillende soorten mineralen terug. Dit zijn de drie belangrijkste: kristallen ontstaan bij stolling. Test jezelf: oefening 6
Noteer de soorten mineralen in de vakken bij de foto van graniet (fig. 1.10).
Wanneer je een onderzoek uitvoert, volg je telkens zeven stappen die worden aangeduid Tip met volgende iconen: Beschik je thuis zelf over een verzameling mineralen? Neem ze mee naar school en toon je
N
klasgenoten nog andere voorbeelden.
Onderzoeksvraag
Besluit
Werkwijze
1 heet onder onze voeten
Hypothese
127
VA
Waarneming
Reflectie
Benodigdheden
WOORDENLIJST
Onderzoek 1
Thema Hoog spel spelen
hoofdstuk
term
definitie
1
de aardplaat
stuk van de vaste buitenste schil van de aarde (aardkorst)
1
de asthenosfeer
schil van de aarde die onder de lithosfeer ligt, plastische laag waarop de lithosfeerplaten drijven en glijden of er gedeeltelijk in wegzinken
condenseren
overgaan van gasvormige naar vloeibare toestand
1
©
Vaktaal en moeilijke woorden vallen extra op door de stippellijn. Achteraan het thema vind je die woorden terug in de woordenlijst.
2
het decennium periode van tien jaar
2
de erosie
afbraak van gesteente door bewegend ijs, stromend water of wind
1
fysisch
synoniem van natuurkundig, gaat over de eigenschappen van stoffen zoals ze voorkomen op aarde. Vast, vloeibaar of stroperig zijn fysische eigenschappen.
1
de geologie
wetenschap die de aardkorst onderzoekt
2
de gletsjer
ijsmassa die langzaam van een helling schuift
1
de lithosfeer
buitenste schil van de aarde, een schaal uit steen die hard en vast is
1
de platentektoniek
verschijnsel waarbij lithosfeerplaten bovenop de asthenosfeer bewegen ten opzichte van elkaar
1
plastisch
toestand tussen vast en vloeibaar, stroperig
1
het sediment
afzetting van materiaal dat door wind, water of ijs getransporteerd werd
3 Benodigdheden - 1 chocoladereep zonder noten - 1 chocoladereep met noten - een gekarteld mes 4 Werkwijze 1 Leg de twee chocoladerepen op een plat vlak en laat ze met elkaar botsen door ze langzaam tegen elkaar te drukken. 2 Snijd de repen met een gekarteld mes voorzichtig overlangs door. 5 Waarneming a Welke chocoladereep behoudt het minst zijn oorspronkelijke vorm? b Wat is er gebeurd met die chocoladereep?
c Beschrijf de nieuwe vorm van de reep.
6 Besluit a Wat gebeurt er met de gesteentelagen als twee lithosfeerplaten op elkaar botsen? b Was jouw hypothese juist? ja / nee 7 Reflectie Krachten kunnen de (bewegings)toestand van een voorwerp veranderen. Welk resultaat leveren die krachten op in het proces van de platentektoniek?
WOORDENLIJST
47
De volgende iconen helpen je ook nog een eind op weg:
6
Het beeldfragment dat hierbij hoort, vind je ook online terug.
Als je dit icoon ziet, dan vind je op diddit een ontdekplaat terug.
Als je dit icoon ziet, vind je extra materiaal terug op diddit.
STARTEN MET TELESCOOP
Onderzoeksvraag Wat gebeurt er als twee lithosfeerplaten op elkaar botsen?
2 Hypothese Stel een goede hypothese op.
in je eigen woorden
1 WOORDEN ZIJN DWERGEN, DADEN ZIJN BERGEN
31
127
het onlineleerplatform bij TeleScoop
Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau. Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.
Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.
IN
Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.
N
Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.
Š
VA
Hier vind je het lesmateriaal per hoofdstuk (o.a. videobestanden, instructiefilmpjes .... Ga hier ook aan de slag met de ontdekplaten!
DIDDIT
7
tele scoop
Chris Van Broeck Ruben Foubert Matthias Herreman Bert Rondeaux
2
Tim Slootmans
tele scoop 2
Annemie Van Cleemput
Leer zoals je bent Ontdek het onlineleerplatform: diddit. Vooraan in dit boek vind je de toegangscode, zodat je volop kunt oefenen op je tablet of computer. Activeer snel je account op www.diddit.be en maak er een geweldig schooljaar van!
ISBN 978-90-306-9505-9 594164
73566_TELESCOOP COVER 2_V3.indd Alle pagina's
vanin.be
16/06/20 08:46