INHOUD
Les 1 Inleiding
4
A Een beeld van het verleden
8
Les 2 Over tijden, plaatsen en domeinen 10 Les 3 De bronnen van de geschiedenis 14 Ontdekplaat* Vaardig in geschiedenis Overzicht A
19
B De prehistorie
20
Les 4 De mens, nog maar pas op aarde 22 Ontdekplaat* Het ontstaan van de mens Les 5 De komst van de homo sapiens 28 Les 6 De werktuigen van de prehistorische mens 32 Ontdekplaat* De werktuigen van de prehistorische mens Les 7 Veranderingen in het neolithicum 36 Overzicht B 40 Les 8 Historisch denken
42
C De prehistorie in Noordwest-Europa 48 Les 9 Raadsels in steen Ontdekplaat* Raadsels in steen Les 10 De Kelten, een volk uit de Europese ijzertijd Ontdekplaat* De Kelten, een volk uit de Europese ijzertijd Les 11 Sprokkels uit de Keltische samenleving Overzicht C
50
Herhalingsoefening
63
54
58 62
D Het oude nabije oosten (ca. 3500-800 v.C.)
64
Les 12 Het ontstaan van de stroomculturen 66 Les 13 Egypte, het land van de Nijl 70 Ontdekplaat* Egypte en de Nijl Les 14 De farao staat aan de top van de samenleving 74 Les 15 Meer dan drieduizend jaar politieke geschiedenis 78 Ontdekplaat* Bloei en verval van Egypte Les 16 De Egyptische godsdienst kent een overvloed aan goden 82 Ontdekplaat* Egyptische goden Les 17 Leven na de dood 86 Ontdekplaat* De graftombe van Toetanchamon Les 18 Kunst voor goden en rijke, machtige mensen 90 Ontdekplaat* Kunst voor goden en rijke, machtige mensen Les 19 Wetenschap en techniek in het Oude Egypte 98 Les 20 MesopotamiĂŤ en Egypte met elkaar vergeleken 102 Les 21 De evolutie van het schrift 106 Overzicht D 110 Les 22 Herhaling en synthese
112
Woordenlijst Sleutel- en structuurbegrippen
115 118
* De ontdekplaten vind je bij het onlinelesmateriaal.
INHOUD
3
1
Inleiding
1|
Op verkenning in STORIA HD Classic 1 Je vindt de inhoud van het leerboek op blz. 3. Kijk eens hoeveel lessen er gepland zijn en in hoeveel groepen of onderdelen je ze kunt onderverdelen. Elk onderdeel heeft een titel. Als je die leest, weet je welke onderwerpen je dit schooljaar bestudeert. Het leerboek We leggen de nadruk op de rode draad door de geschiedenis en we streven naar meer zelfstandig onderzoek en een kritische opstelling ten aanzien van het verleden. Alle lessen hebben dezelfde structuur. De onderstaande illustraties maken die duidelijk.
±
De Kelten of Galliërs heersen over Europa in de ijzertijd. Hier en daar vind je nog sporen van hun aanwezigheid: leren, Schotten, Bretoenen en Welshmen zijn hedendaagse Keltische volkeren. Wat zijn Kelten en waar komen ze vandaan? Hoe hebben ze zich over Europa verspreid? Waarvan leven ze? Hoe ziet de Keltische samenleving eruit?
6 Deze icoontjes duiden aan welke domeinen in de les aan bod komen. Meer info vind je op blz. 11.
7 Ondertitels leiden de verschillende delen van de les in.
1 Indo-Europeanen: de Indo-Europeanen zijn een groep van aan elkaar verwante volkeren die waarschijnlijk een gemeenschappelijke taal hebben. Waarschijnlijk leven ze oorspronkelijk op de grasvlakten van Zuid-Rusland. Rond 3000 v.C. trekken de eerste IndoEuropeanen in de richting van West-Europa. Kelten, Perzen, Romeinen, Noord-Indiërs, Hittieten, Germanen, Koerden enz. zijn allemaal Indo-Europese volkeren. krijgsbenden: groepen van krijgers handelspartners: de mensen met wie men handel drijft (kopen en verkopen) vrouwendiscriminatie: vrouwen bewust benadelen
54 LES 10
De Kelten verspreiden zich in twee periodes over Europa
BRON 1-2 De Keltische geschiedenis bestaat uit twee periodes: de Hallstatt-periode en de La Tèneperiode. Beide worden genoemd naar belangrijke archeologische vindplaatsen. Tijdens de Hallstattperiode ontstaan de eerste Keltische volkeren. Dat gebeurt wanneer Indo-Europeanen uit Zuid-Rusland zich ca. 700 v.C. in Midden-Europa vestigen. Ze onderwerpen de plaatselijke bevolking, die niet tegen hun ijzeren wapens opgewassen is. Vervolgens ontstaat het Keltische volk uit de vermenging van de invallers met de oorspronkelijke bevolking. In de Hallstatt-periode vind je vooral Kelten in MiddenEuropa. De La Tène-periode begint gewelddadig. Keltische stammen bevechten zowel elkaar als de buurvolkeren. Ze veroveren daarbij steeds meer grondgebied. Geschiedkundigen verklaren al dat geweld als volgt: handel en landbouw hebben voor meer welvaart en voor een stijgende bevolking gezorgd. Om iedereen te kunnen voeden, ontstaat er nood aan meer akkers en weilanden. Daarom wil elke stam meer grond veroveren. Omdat hun smeedkunst erop vooruit is gegaan, hebben de Kelten ook betere ijzeren wapens. De buurvolkeren zijn slechter bewapend en vormen een gemakkelijke prooi. De Kelten houden ook gewoon van vechten, oorlog voeren en veroveren. Tijdens de La Tène-periode zwermen de Keltische stammen verder uit over Europa. Keltische krijgsbenden belegeren Rome en duiken zelfs in Griekenland en Klein-Azië op. Vanaf de 1e eeuw v.C. worden de Kelten op hun beurt onderworpen. Vanuit het zuiden komen de Romeinen. In het noorden palmen Germaanse stammen hun gebied in. De Keltische cultuur heeft tijdens de La Tène-periode haar hoogtepunt bereikt. Tijdens die periode maken de Kelten mooie kunst- en gebruiksvoorwerpen.
2
LES 1 INLEIDING
.
1
v.C
LA TÈNE-PERIODE
RANDINFO
De Kelten leven van landbouw en handel
De Keltische samenleving bestaat uit verschillende groepen
De Keltische stammen hebben nooit één groot koninkrijk gevormd. Zij voeren vaak oorlog onder elkaar. Zwakkere stammen aanvaarden de leiding van een machtige stam. De Keltische samenleving bestaat uit vrijen, onderworpenen en slaven. De vrijen kiezen het stamhoofd. De Kelten kennen geen vrouwendiscriminatie. Soms kiezen ze zelfs een vrouw tot stamhoofd. Tot de groep van vrijen behoren zowel de edellieden als het gewone volk. De edellieden bezitten de meeste grond en het meeste vee. Het gewone volk is landbouwer, ambachtsman of handelaar. Het doet dienst als krijger bij een edelman. BRON 4
Druïden en barden bekleden een speciale positie in de Keltische samenleving. Ze hoeven niet te vechten en niemand mag hen kwaad doen. Een druïde is zowel een priester als een geleerde. De barden maken verhalen, liederen en gedichten over belangrijke gebeurtenissen. Bij feestmalen dragen zij die voor. Zo vergeet men het verleden niet. Intelligente adellijke kinderen met een goed geheugen komen in aanmerking voor een opleiding tot druïde of bard. Ze volgen jarenlange lessen bij een oudere voorganger. De onderworpenen zijn de oorspronkelijke bewoners van een door Kelten veroverd gebied. Ze mogen geen wapens dragen en moeten op de akkers van de edellieden werken. Krijgsgevangenen en misdadigers doen dienst als slaaf. Zij zijn niet vrij, maar het bezit van de vrijen. Ze verrichten zware arbeid in o.a. mijnen.
KENNEN 1 2 3 4 5 6 7 8
Een Keltische ruiter achtervolgt met zijn jachthond een everzwijn. Bronzen beeldje uit de 9e-5e eeuw v.C., gevonden in Merida (Spanje)
krijgsgevangene: een strijder die tijdens de oorlog gevangengenomen wordt door de vijand sociale groepen: verschillende bevolkingsgroepen binnen een samenleving
KUNNEN
de begrippen ‘slaaf’, ‘geldeconomie’ en ‘handel’ uitleggen uitleggen hoe de Kelten zijn ontstaan de oorzaken van het uitzwermen tijdens de La Tène-periode geven twee feiten opnoemen die aan de Keltische overheersing een einde maken uitleggen hoe de Kelten in hun levensonderhoud voorzien verklaren waarom er nooit een groot Keltisch koninkrijk geweest is de vier verschillende sociale groepen met hun rol in de samenleving uitleggen uitleggen wat druïden en barden zijn
1 2 3 4
5
op een tijdlijn de twee Keltische periodes aanduiden de Kelten in de juiste tijd plaatsen met behulp van historische kaarten de belangrijkste Keltische gebieden aanduiden op een blinde kaart van Europa twee gebieden aanwijzen en benoemen waar nu nog Keltisch gesproken wordt met behulp van opdrachten een bron kritisch bestuderen
C DE PREHISTORIE IN NOORDWEST-EUROPA
DE KELTEN, EEN VOLK UIT DE EUROPESE IJZERTIJD
8 Moeilijke woorden krijgen een ander kleurtje. Ze worden in de marge uitgelegd en in de woordenlijst vanaf blz. 115.
4
50
HALLSTATT-PERIODE
BRON 3 De Kelten zijn landbouwers en leven bij voorkeur op het platteland. In oorlogstijd verschansen sommige stammen zich in reusachtige heuvelforten. Pas rond 200 v.C. ontstaan de eerste echt versterkte steden. De Kelten bewerken de akkers met heel doeltreffende landbouwwerktuigen. Hun ijzeren ploegschaar, zeis en sikkel worden nagebootst door de andere Europese volkeren. Ook veeteelt vinden ze heel belangrijk. Rijkdom wordt bijvoorbeeld uitgedrukt in het aantal stuks vee dat men bezit. Keltisch Europa drijft intensief handel met het Middellandse Zeegebied. Met de Romeinen, de Grieken en de Etrusken ruilt men tin, koper, ijzer, zout, pelzen en slaven voor wijn, sieraden en kunstvoorwerpen. Onder invloed van hun handelspartners beginnen de Kelten omstreeks 300 v.C. geld te gebruiken. Ze maken zelfs hun eigen munten. Een economie die geld als betaalmiddel gebruikt, noemt men een geldeconomie.
3
±
4
70
0
50
v.C
v.C
.
De Kelten, een volk uit de Europese ijzertijd
1 Lesnummer
5 De tijdlijn situeert de les in de tijd.
4 Het kaartje vertelt over welk gebied de les gaat.
.
3 Een krachtige inleiding met de probleemstelling(en) van de les
±
2 Duidelijke lestitel
9 Nadat je de les hebt geleerd, moet je deze zaken KENNEN en KUNNEN. De begrippen die je moet kennen, staan altijd bovenaan.
55
10 In de rubriek ‘RANDINFO’ vind je extra informatie over de les: boeiende verhalen die je normaal niet in schoolboeken vindt.
15 Opdrachten die je helpen om de bron te ontleden
BRON 1
De Keltische gebieden in de Hallstatt-periode (700-450 v.C.) en de La Tène-periode (450-50 v.C.)
11 Bronnen helpen je een lesonderwerp te bestuderen.
BRON 4 De sociale piramide in de Keltische samenleving
Kies het juiste antwoord. • De meeste gebieden waar vandaag nog Keltisch wordt gesproken, liggen in de buurt van Engeland / Spanje / Italië. • Er wonen in onze gewesten Kelten vanaf de Hallstatt-periode / La Tène-periode. • Het huidige Frankrijk heet in de Keltische tijd Massilia / Gallië / Rusland.
stamhoofd
barden
druïden
12 Kaart ADEL edellieden BRON 2
Tijdens de regering van Tarquinius Priscus in Rome werden de Kelten, die in een van de drie delen van Gallië woonden, bestuurd door de Biturigen. Hun koning was de koning van de Kelten. Dat was Ambigatus (…). Onder zijn bewind was Gallië heel vruchtbaar en dichtbevolkt. Daardoor leek het moeilijk dat een regering zoveel mensen onder controle kon houden. Ambigatus was al oud. Hij wilde zijn rijk verlossen van die overbevolking. Hij maakte bekend dat hij de zonen van zijn zuster, Bellovesus en Segovesus, (…) wilde sturen naar gebieden die de goden hen zouden toekennen. Zij mochten zo veel mannen meenemen als zij wilden, zodat geen enkel volk in staat zou zijn om hen tegen te houden. Een voorspeller stuurde Segovesus naar het Hercynische woud (ZuidDuitsland). De goden wezen Bellovesus een veel prettiger weg aan naar Italië.
13 Bronteksten
14 Cursieve tekst onder de bron: informatie over de auteur of maker van de bron
Oorzaak van de komst van Kelten in Noord-Italië?
Uit: Titus Livius, Geschiedenis van Rome (Ab urbe condita), boek V 34 De Romeinse schrijver Titus Livius (59 v.C.-17 n.C.) vermeldt de Kelten in zijn boeken over de Romeinse geschiedenis. Hij baseert zich daarbij op andere schrijvers. Livius wil met zijn werk het Romeinse Rijk ophemelen en de Romeinen aansporen om fatsoenlijk te leven. De feiten die hij hier beschrijft zouden gebeurd zijn omstreeks 600 v.C.
56
LES 10
HET GEWONE VOLK
• Is het een primaire of secundaire bron? • Geef informatie over de maker van de bron. • Hoe groot is het tijdverschil tussen het schrijven van het werk en de feiten die verhaald worden? • Waarvoor gebruikt Livius zijn werk? • Welke verklaring geeft Livius voor de Keltische invallen? • Overloop je antwoorden. Waarom kun je twijfelen aan de verklaring van Livius voor de komst van de Kelten in Italië.
ambachtslieden
handelaars
landbouwers
VRIJEN ONVRIJEN
BRON 3
onderworpenen
slaven = krijgsgevangenen en misdadigers
• Wie staat er aan de top van de Keltische samenleving? • De piramide heeft een smalle top en een brede basis. Wat kun je daaruit afleiden over de samenstelling van de Keltische bevolking? • Welke twee sociale groepen hebben een belangrijke positie in de samenleving en staan direct onder het stamhoofd? • Welke sociale groep behoort, naast het stamhoofd, de barden en de druïden, ook tot de adel? • In welke drie beroepsklassen kun je het gewone volk indelen? • Welke bevolkingsgroepen staan onderaan in de bevolkingspiramide? • Omschrijf met je eigen woorden wat een sociale piramide is. • Waarom liggen de Keltische versterkingen op een heuvel? • Het hout van de huizen en de versterkingen is in de hedendaagse tijd allang verdwenen. Waaraan kun je een heuvelfort vandaag toch nog herkennen?
C DE PREHISTORIE IN NOORDWEST-EUROPA
DE KELTEN, EEN VOLK UIT DE EUROPESE IJZERTIJD
57
16 Afbeeldingen
C
OVERZICHT
De prehistorie in Noordwest-Europa
DE MATERIAALTIJDEN STEENTIJD
•
Jacht en voedselpluk
•
Landbouw verspreidt zich via de Balkan (vanaf 7000 v.C.) en het Middellandse Zeegebied (vanaf 6500 v.C.) naar Noordwest-Europa Eerste nederzettingen
KOPER- EN BRONSTIJD
17 Na elk onderdeel vind je een handig overzicht van de geziene leerstof.
IJZERTIJD
KELTEN • Hallstatt-periode: 700-450 v.C. • La Tène-periode: 450-50 v.C.
Politiek
Economisch
•
Verschillende stammen
•
Landbouw + veeteelt
•
Veroveringen vanaf 5e eeuw v.C.
•
Handel met Middellandse Zeegebied
verspreiding over groot deel van Europa
•
Sociaal
Cultureel
• Verschillende sociale groepen
Geldeconomie vanaf 300 v.C.
• •
Bewondering voor krijgers Vele goden
vrijen (edellieden + het gewone volk)
•
Geloof in hiernamaals
onderworpenen
•
Mensenoffers?
slaven •
Geen eenheid, oorlog onder elkaar
•
Stamhoofd wordt verkozen door vrijen
•
Druïden + barden speciale positie verhalen
priesters + geleerden
ONZE GEWESTEN
Stijgende Keltische invloed vanaf 5e eeuw v.C. Belgae komen uit het oosten (4e-3e eeuw v.C.) ROMEINEN (ca. 50 v.C.) GERMANEN
62
OVERZICHT C
DE PREHISTORIE IN NOORDWEST-EUROPA
LES 1 INLEIDING
5
het onlineleerplatform bij STORIA HD Classic
Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau. Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten. Je kunt kiezen uit: - oefeningen per les - oefeningen op ‘tijd, ruimte, domein’ - oefeningen op ‘werken met bronnen (HD)’ - oefeningen op ‘kennis’ - oefeningen op ‘begrippen’
Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.
Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.
ontdekplaat
Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.
Hier vind je het lesmateriaal per les of per leerstofonderdeel. Je merkt ook dat je kunt kiezen tussen verschillende oefeningen. Daarnaast zijn er de ontdekplaten waarmee je zelf aan de slag kunt. Je vindt er allerlei soorten bronnen, filmmateriaal, enz. rond een bepaald thema. Ga op ontdekkingstocht en voer de opdrachten uit. Veel plezier! filmpjes
takenblad ontdekplaat STORIA Ontdekplaat
Naam:
Egypte en de Nijl
Klas:
Nr.
Datum:
1 Welke historische vraag wordt er in deze ontdekplaat beantwoord? Onderlijn.
/1
-
Welk verband is er tussen de Nijl en het ontstaan van de Egyptische samenleving?
-
Hoe regelen de Egyptenaren vandaag de overstroming van de Nijl?
2 Bekijk het filmpje en beantwoord de vragen.
/3
Het leven van de Egyptenaren is ingedeeld in 3 seizoenen. Welke? 1= 2= 3= In welk seizoen worden er dijken aangelegd om het water vast te houden? In welk seizoen werken de Egyptenaren aan grote bouwwerken? In welk seizoen wordt er geploegd, gezaaid en gewerkt aan de irrigatie? 3 Juist of onjuist? Omcirkel en verbeter de fouten.
6
LES 1 HET ONLINELEERPLATFORM BIJ STORIA HD CLASSIC
/4
Nijlkrokodillen worden in het Oude Egypte ook als huisdier gehouden.
Juist
Onjuist
De Egyptische moedergodin Tawaret wordt afgebeeld als een krokodil.
Juist
Onjuist
De terugkeer van de ibissen valt samen met de oogsttijd.
Juist
Onjuist
Papyrusriet is een zeldzame plant langs de Nijl.
Juist
Onjuist
2|
Geschiedenis studeren: in de klas en thuis
Welkom in de geschiedenislessen van het eerste jaar van het secundair onderwijs. Geschiedenis is heus niet zo moeilijk als sommigen beweren. Het komt erop aan de lessen op de juiste manier aan te pakken. Luister daarom naar de raadgevingen van je leraar. Goed opletten tijdens de lessen brengt je al een hele stap vooruit. Je leraar zal je ook uitleggen hoe je de leerstof thuis kunt herhalen en instuderen. In de loop van het schooljaar zul je merken dat geschiedenis veel meer is dan feiten en datums uit het hoofd leren.
In de klas
Als je aandachtig luistert en actief meewerkt in de klas, zul je de leerstof thuis gemakkelijker kunnen instuderen. In de klas doe je het volgende: • • • • • •
prent de titel van de les onmiddellijk in je hoofd; let op de ondertitels; ze vatten de hoofdlijnen van de les samen; het is belangrijk dat je alles begrijpt; woorden of onderdelen die je niet begrijpt, kun je moeilijk onthouden; probeer te antwoorden op vragen die je leraar stelt; bestudeer de documenten en de opdrachten aandachtig; zorg ervoor dat je notities ordelijk, volledig en foutloos zijn.
Thuis
Voorbereiden Neem wat je nodig hebt om je les in te studeren: je agenda, je leerboek, notities, een te verbeteren test enz. Studeer op een rustige en ordelijke plaats, zodat je geconcentreerd kunt werken.
Verkennen Bestudeer eerst de opbouw van de les. Lees de inleiding en bekijk het kaartje, de domeinen en de tijdlijn. Daarna noteer je de titel en de ondertitels. Zo ken je de hoofdlijnen al.
Lezen en begrijpen Neem de hele les grondig door en controleer of je alles echt begrijpt. De teksten en de documenten brengen het verhaal van de les. Om het verhaal te begrijpen, moet je ook alle woorden die aan bod komen begrijpen. Bij het vak geschiedenis horen heel wat specifieke begrippen. Let ook op ‘koepelwoorden’: dat zijn algemene begrippen die bij verschillende onderwerpen kunnen passen, zoals ‘oorzaken’, ‘gevolgen’, ‘argumenten’ … Lesteksten kun je samenvatten met een schema of een mindmap. Dat zijn goede geheugensteunen. Bekijk vervolgens het schema in je werkschrift. Dat bevat de hoofdzaken en de kernwoorden. Probeer nu aan de hand van het schema de inhoud van de les op te zeggen. Als je op die manier de les verkent, wordt er heel wat informatie in je geheugen opgeslagen. Je zult dus heel wat tijd besparen bij het instuderen.
Oefenen Tijdens de geschiedenislessen leer je ook historische vaardigheden. Je leert hoe je historische informatie ontdekt, onderzoekt en structureert. Je zult bijvoorbeeld leren om informatie te halen uit bronnen, tijdlijnen en kaarten. Vaardigheden verwerf je door te oefenen. Maak de opdrachten opnieuw en kijk na of je antwoorden juist zijn. De vaardigheden zijn minstens even belangrijk als de inhoud van de les.
Studeren De avond voor een test of examen moet je de les instuderen. Studeer de definities van de begrippen die je moet kennen. Leer het schema uit het hoofd en overloop alle opdrachten nog eens.
Controleren Controleer of je het schema zelf opnieuw kunt samenstellen. Vergelijk met het schema in je werkschrift. Ga na of je elk woord en elk verband tussen de woorden in het schema kunt uitleggen. Raadpleeg de lijst Kennen en Kunnen. Kennen geeft weer wat je van de leerstof moet onthouden en uitleggen. Kunnen somt op welke vaardigheden in de les aan bod zijn gekomen. De lijst Kennen en Kunnen is een prima controlemiddel om na te gaan of je de leerstof beheerst. De puntjes die je onder de knie hebt, vink je aan in het voorziene vakje. Zo heb je altijd een goed overzicht. Op het onlineleerplatform vind je interactieve opdrachten om Kennen en Kunnen verder in te oefenen.
LES 1 INLEIDING
7