C
De prehistorie in Noordwest-Europa In dit onderdeel bestudeer je de prehistorie van NoordwestEuropa. Onze gewesten liggen in dat gebied. Men gebruikt er in vergelijking met het Nabije Oosten pas laat een schrift: ca. 51 v.C. (zie les 23). De prehistorie duurt bij ons dus tot ca. 51 v.C. Omstreeks 5500 v.C. begint men hier aan landbouw te doen. Tijdens de steentijd en bronstijd ontstaan er landbouwsamenlevingen die raadselachtige bouwwerken oprichten. Hieronder zie je bijvoorbeeld een foto van Stonehenge (Engeland, 3100-1100 v.C.). Vele eeuwen later drukt een ander volk zijn stempel op Europa. Met de komst van de Kelten start voor onze gewesten de ijzertijd. De Kelten gebruiken immers ijzeren wapens en gebruiksvoorwerpen. De eerste les van dit onderdeel geeft je uitleg over de verschillende soorten bronnen voor geschiedkundigen.
Omcirkel het juiste antwoord. • In onze gewesten gebruikt men vroeger / later een schrift dan in het Nabije Oosten. • Stonehenge is gebouwd / niet gebouwd door de Kelten. • Stonehenge ligt in Engeland / Vlaanderen.
Stonehenge, Engeland, 3100-1100 v.C.
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
67
11
Raadsels in steen Omstreeks het begin van het 5e millennium v.C. beginnen mensen in West-Europa met grote stenen monumenten te bouwen. Vandaag worden die monumenten ‘megalieten’ genoemd. Dat woord komt uit het Grieks en betekent letterlijk: ‘grote stenen’. Wie heeft die megalieten gebouwd? Welke ‘soorten’ megalieten onderscheiden we? Welk doel hadden die monumenten? Hoe werden ze gebouwd? Wat is het meest bekende megalithische monument?
±6 00 0
v. C
.
±2 50 020 00 v.C .
Kaartnr(s).
NEOLITHICUM IN EUROPA
1
Neolithische samenlevingen in Europa bouwen grote monumenten Tussen ongeveer 4800 v.C. en ca. 1500 v.C. worden in West-Europa veel megalithische constructies gebouwd. Ook in (delen van) Afrika, Azië en Oceanië vinden we gelijkaardige constructies terug. Over wie die megalieten in Europa heeft gebouwd, bestaat veel onduidelijkheid. Er zijn namelijk geen geschreven bronnen van die megalietenbouwers. Meer dan waarschijnlijk gaat het niet om één aparte beschaving, maar om verschillende afzonderlijke samenlevingen. Er bestaan verschillende soorten van megalieten. De bekendste ‘types’ zijn de menhirs en de hunebedden. Een menhir is een grote, rechtopstaande steen. Menhirs werden dikwijls in rijen of cirkels bij elkaar gezet. Op die manier dienden ze misschien als tempel voor godsdienstige plechtigheden of als observatorium om aan de hand van de beweging van de hemellichamen een kalender op te stellen. Een hunebed of dolmen lijkt op een reusachtige stenen tafel. Archeologen denken dat dolmens als grafkamer gediend hebben. Die kamer werd dan met aarde of losse stenen bedekt. In sommige dolmens heeft men nog menselijke beenderen teruggevonden. De bekendste megalithische monumenten bevinden zich in Bretagne (Frankrijk) en Zuid-Engeland.
OPDRACHT 1
68
LES 11
Duid in de tekst aan waarom onze kennis over de megalietenbouwers beperkt is.
Raadsels in steen
OPDRACHT 2
Megalithische monumenten in België In ons land kun je vandaag op een tiental plaatsen megalieten terugvinden. Ze bevinden zich bijna allemaal in Wallonië. Bron 1
Bron 2
In de omgeving van het Waalse dorpje Wéris staan megalieten. Het hunebed dat je hier ziet, is een van de best bewaarde in ons land. Het is 11 m lang, 5 m breed en 2 m hoog. Het wordt gedateerd tussen 3500 v.C. en 2500 v.C. Op het einde van de 19e eeuw heeft men het hunebed opgegraven en gerestaureerd. Er werden beenderresten, potscherven en stenen pijlpunten gevonden.
In Hollain bij Doornik staat de beroemdste Belgische menhir: de ‘Pierre Brunehaut’. Hij is 5,9 m hoog (waarvan 1,9 m in de grond), 3,3 m breed, 0,5 m dik en is waarschijnlijk ca. 2500 v.C. opgericht. Men gelooft in de streek dat het einde van de wereld aanbreekt als de steen omvalt.
- Welke soort bron zijn de megalieten? Omcirkel. Historische bron / historisch werk Primaire bron / secundaire bron Geschreven bron / ongeschreven bron - Beschrijf een van deze twee megalieten. Uiterlijk: Ouderdom: Weetje: - In de loop der tijd zijn er heel wat megalieten verloren gegaan. Bedenk hiervoor enkele oorzaken. - Uit welk millennium v.C. dateert de ‘Pierre Brunehaut’? C
De prehistorie in Noordwest-Europa
69
OPDRACHT 3
Megalieten in Europa
- Omcirkel de hedendaagse Europese landen waar de megalietenbouwers vroeger woonden. België – China – Duitsland – Engeland – Frankrijk – Nederland – Oostenrijk – Portugal – Spanje - Aan welke oceaan liggen de meeste gebieden van de megalietenbouwers?
70
LES 11
Raadsels in steen
OPDRACHT 4
Hoe zet men een megaliet rechtop? Hier zie je een van de mogelijke methoden om een megaliet rechtop te zetten. Bij het onlinelesmateriaal vind je een filmpje van een soortgelijk experiment van Britse archeologen. 1
3
2
4
- Omcirkel het juiste antwoord. Dit experiment toont aan dat je met eenvoudige / ingewikkelde methoden een megaliet rechtop kunt zetten. - Welk gevaar dreigt er als de steen rechtop wordt gezet? - Je weet al dat een megaliet misschien als graf, als tempel of als kalender gediend heeft. Wat zou nog een functie kunnen zijn?
2
Stonehenge, het ultieme raadsel in steen Stonehenge, in Zuid-Engeland, is voor het grote publiek het meest bekende megalithische monument. Het gaat hier om een vrij groot monument dat in verschillende fasen is opgetrokken. De oudste delen dateren van ca. 3000 v.C. De oudste sporen van menselijke aanwezigheid in de buurt zijn zelfs duizenden jaren ouder. De site ondergaat een laatste wijziging tussen 1950 en 1500 v.C. Na het verdwijnen van de samenlevingen die het complex hebben gebouwd, raakt de plaats verlaten. Eeuwen later weet men totaal niet meer waarvoor Stonehenge gediend heeft. Daardoor raken allerlei fantastische verhalen over de plek algemeen verspreid. Vooral het verhaal over de duivel als bouwer of bewoner blijkt daarbij nogal populair te zijn. Men vertelt ook weleens dat de beroemde tovenaar Merlijn de cirkel opgericht zou hebben. Vanaf de 17e eeuw denkt men dat Stonehenge een godsdienstig centrum van de Keltische druïden (priesters en geleerden, zie les 12) is. De Kelten komen echter pas zo’n 1000 jaar nadat Stonehenge verlaten is in Engeland terecht … De meeste geschiedkundigen zijn het er vandaag over eens dat Stonehenge een belangrijk godsdienstig centrum is geweest, of toch zeker een belangrijke ontmoetingsplaats voor grote groepen mensen. Rond de cirkel liggen ook heel wat grafheuvels. Men vermoedt ook dat de stenen cirkel de macht en het aanzien moesten aantonen van de stam(men) die in de buurt leefde(n). C
De prehistorie in Noordwest-Europa
71
OPDRACHT 5
Bron Stonehenge in de hedendaagse tijd Jaarlijks, vooral tijdens de zomer- en de winterzonnewende, komen duizenden mensen naar Stonehenge om er feest te vieren of een spirituele ervaring te beleven. Velen geloven dat Stonehenge een magische plek is. Sommigen verkleden zich als Keltische druĂŻden.
- Waarom kun je zeggen dat de mensen die zich als Keltische druĂŻden verkleden beter hadden moeten opletten in de geschiedenisles? (TIP Lees de lestekst.)
u m iter aa ste no nd e
g
an rg e d r) on nte s i n zo (w
rg a
ng
ng
ga er
d on r) s n zo ome (z
o zo (z pga nsom n er g )
te rs g e n t ui pga g no an r) aa g p e m so int n zo (w
- Bestudeer de tekening. Welke mogelijke verklaring die je al eerder bent tegengekomen, wordt hier weergegeven?
72
LES 11
Raadsels in steen
ONWAARSCHIJNLIJK! Al sinds de middeleeuwen doen de meest fantastische verhalen de ronde over de megalithische monumenten. Dat komt vooral omdat men er weinig over wist en eigenlijk nog steeds weinig over weet. Een voorbeeld. In het dorpje Mousny in de Ardennen bevinden zich een hoop grote keien die min of meer een cirkel vormen. Een legende beweert dat de keien eigenlijk een herder en zijn schapen zijn. Zij werden door Jezus Christus in stenen veranderd omdat de herder Christus weigerde te helpen! Andere verhalen brengen megalieten in verband met de duivel, bovennatuurlijke krachten en zelfs buitenaardse wezens. Nog altijd zijn er mensen die dergelijke zaken geloven.
Bron: www.megalitica.be
Wat je na deze les moet kennen en kunnen:
KENNEN 1 het begrip ‘millennium’ uitleggen 2 de begrippen ‘megaliet’, ‘hunebed’, ‘menhir’ en ‘observatorium’ uitleggen 3 de samenlevingen van de megalietenbouwers in de tijd situeren 4 twee theorieën over de betekenis en de bouw van megalithische monumenten geven 5 de mysterieuze reputatie van Stonehenge verklaren
KUNNEN 1 informatie uit teksten, kaarten en afbeeldingen halen 2 megalieten observeren en beschrijven
Een aantal onderdeeltjes van ‘kennen’ en ‘kunnen’ kun je op diddit verder inoefenen. Als je denkt dat je een onderdeeltje kent of kunt, zet je daar een kruisje voor.
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
73
LES 11 SCHEMA
Raadsels in steen 1 Neolithische samenlevingen in Europa bouwen grote monumenten Rond 4500 v.C. begint men in Europa bouwwerken op te trekken van grote stenen. megalieten Andere namen voor die monumenten zijn: • menhirs, • hunebedden. Ze zijn ouder dan de bouwwerken van Egypte en Mesopotamië. Vooral in Noordwest-Europa (o.a. Bretagne en Zuid-Engeland) Waar? Mogelijke functies: begraafplaatsen of astronomische betekenis • omdat er lichamen gevonden werden • omdat ze op de hemel georiënteerd zijn Andere nog onopgeloste vragen over de megalieten: • Hoe heeft men ze opgetrokken? • Hoe oud zijn ze?
2 Stonehenge, het ultieme raadsel in steen Waar? Wanneer opgetrokken?
Zuid-Engeland Tussen de eerste helft van het 3e millennium v.C. en 1500 v.C.
Foute veronderstellingen: • Archeologen proberen vergezochte theorieën te ontkrachten. • Probleem: ze beschikken zelf over weinig gegevens.
74
LES 11
Raadsels in steen
12
De Kelten, een volk uit de Europese ijzertijd De Kelten of Galliërs leven in Europa tijdens de ijzertijd. Hier en daar vind je nog sporen van hun aanwezigheid: in Bretagne, Ierland, Schotland en Wales spreekt men bijvoorbeeld nog Keltisch. De naam België komt van de Belgae, een gedeeltelijk Keltisch volk dat leefde in het gebied tussen de Seine en de Rijn. Wie zijn de Kelten en waar komen ze vandaan? Hoe hebben zij zich over Europa verspreid? Waarvan leven zij? Hoe ziet de Keltische samenleving eruit?
±7 00
1
v. C
±5 0v .C .
.
Kaartnr(s).
KELTEN
1
De Kelten verspreiden zich over Europa Omstreeks 700 v.C. trekken er stammen uit Zuid-Rusland naar Midden-Europa. Ze hebben ijzeren wapens en onderwerpen er de oorspronkelijke bewoners. De eerste Kelten ontstaan uit een vermenging van de invallers met de oorspronkelijke bewoners. Omstreeks 450 v.C. verspreiden de Keltische stammen zich verder over Europa. Geschiedkundigen denken dat de bevolking is toegenomen en dat de bestaande landbouwgronden niet genoeg meer opleveren om iedereen te voeden. Groepen Kelten gaan daarom op zoek naar nieuwe akkers en weilanden. Ze vechten daarbij tegen elkaar en tegen hun buurvolkeren. Zo veroveren de Kelten steeds meer gebieden in Europa. Vanaf de 1e eeuw v.C. overwinnen de Romeinen en de Germanen de meeste Kelten.
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
75
OPDRACHT 1
Omcirkel telkens het juiste antwoord. • In onze gewesten leefden er geen / wel Kelten. • Het huidige Frankrijk heet in de Keltische tijd Massilia / Gallië / Rusland. • De meeste gebieden waar vandaag nog Keltisch wordt ge sproken, liggen in de buurt van Engeland / Spanje / Italië.
2
De Kelten: landbouwers, ambachtslieden en handelaars De Kelten zijn landbouwers en veetelers. Ze leven op het platteland en hebben stevige landbouwwerktuigen. Ambachtslieden maken werktuigen zoals de ploegschaar, de zeis en de sikkel. Andere Europese volkeren maken deze werktuigen zelfs na. De ambachtslieden vervaardigen niet alleen gebruiksvoorwerpen, maar ook kunstvoorwerpen. Elke stam heeft een goede smid.
OPDRACHT 2
Bron Een Keltisch ruiterbeeldje Een Keltische ruiter achtervolgt met zijn jachthond een everzwijn. Bronzen beeldje uit de 9e-5e eeuw v.C. gevonden in Merida (Spanje), bevindt zich in Musée des Antiquités nationales, St-Germain-en-Laye (Frankrijk), 29 x 34 x 35 cm
- Situeer het beeldje in tijd, ruimte en domein. • Waar is het beeldje gevonden? • In welk land bevindt het zich vandaag? • In welk maatschappelijk domein situeer je het? • Waaruit blijkt dat men niet zeker is over de ouderdom? - Bestudeer het beeldje kritisch. Omcirkel het juiste antwoord. • Het gaat om een primaire / secundaire bron. • Het beeld is van hout / metaal. • Het gaat om een klein / groot beeld.
76
LES 12
De Kelten, een volk uit de Europese ijzertijd
- Wat leert dit beeldje ons over de Kelten? - Geef 1 historische vraag over het beeldje waarop je geen antwoord hebt. • Wat kun je doen om een antwoord op deze vraag te vinden? OPDRACHT 3
Handelsroutes van de Kelten De Kelten zijn ook handelaars. Ze drijven ruilhandel met hun handelspartners. Omstreeks 300 v.C. beginnen ze geld te gebruiken. Ze maken zelfs hun eigen munten. Een economie die geld als betaalmiddel gebruikt, noemt men een geldeconomie. wapens Au Sn
wol
Noordzee
huiden Sn
Sn
brons
Au
Lutetia Lugdunum
Ag
Massilia
Olisipo Gades
Brigantium
Carthago
Roma
zilver
Au
goud handwerk wijn aardewerk
Corinthus
graan
Middellandse Z ee 0
Ag
slaven Byzantium Ag
Sn
tin
1000 km
Tyrus
zout olie
Alexandria
handelswegen
- Geef vier steden waarmee Kelten handeldrijven. - In welk gebied leven de meeste handelspartners van de Kelten? Omcirkel het juiste antwoord. China – kustgebieden van de Noordzee – Middellandse Zeegebied - Geef vijf producten die de Kelten verkopen. - Geef twee producten die de Kelten kopen.
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
77
3
De Keltische samenleving bestaat uit verschillende sociale groepen De Kelten leven in verschillende stammen naast elkaar. Ze spreken ongeveer dezelfde taal en hebben dezelfde leefgewoonten. Toch vormen de Kelten nooit één koninkrijk. De stammen voeren dikwijls oorlog tegen elkaar. Zwakke stammen moeten de leiding van sterke stammen aanvaarden. De Keltische samenleving bestaat uit verschillende sociale groepen.
OPDRACHT 4
Op je stickerblad vind je acht stickertjes met Keltische figuren terug. Die moeten op de juiste plaats in de driehoek op de volgende bladzijde gekleefd worden. Hoe hoger je in de driehoek staat, hoe belangrijker je bent. De onderstaande tekst kan je helpen. • Het stamhoofd staat aan het hoofd. Sommige stammen hebben een vrouw als stamhoofd. Hij of zij wordt verkozen door de vrijen van de stam. • Een druïde is een priester en geleerde. De bard is een verteller, zanger en dichter. Zijn verhalen, liederen en gedichten gaan vaak over belangrijke gebeurtenissen. Bij feestmalen worden die gebeurtenissen verteld. Zo vergeten de Kelten het verleden niet. De druïden en barden hebben een speciale positie in de Keltische samenleving. Ze mogen niet vechten en niemand mag hen kwaad doen. Intelligente, adellijke kinderen met een goed geheugen kunnen druïde of bard worden. Ze krijgen daarvoor een lange opleiding bij een oudere druïde of bard. • De edellieden of krijgers bezitten veel grond of vee. Ze vormen de Keltische adel. • Het gewone volk bestaat uit ambachtslieden, handelaars en landbouwers. • Helemaal onderaan staan de onvrijen. Onderworpenen bewerken de velden van edellieden. Krijgsgevangenen en misdadigers werken als slaven op de velden of in de mijnen.
OPDRACHT 5
De beroemde stripreeks Asterix schetst het verhaal van een Keltisch dorpje dat zich hardnekkig blijft verzetten tegen de Romeinse invasie ca. 50 v.C. Niet alles wat je te zien krijgt, is historisch correct. Maar de verhalen geven wel een eerste indruk van de Keltische samenleving. In het beeldfragment uit de film ‘Asterix contra Caesar’ worden enkele personages voorgesteld. Noteer hier de namen van enkele personages en bij welke sociale groep ze horen.
78
LES 12
De Kelten, een volk uit de Europese ijzertijd
stamhoofd
druĂŻden
barden
edellieden of krijgers
ADEL
HET GEWONE VOLK ambachtslieden
handelaars
landbouwers
VRIJEN ONVRIJEN
onderworpenen slaven = krijgsgevangenen en misdadigers
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
79
ONWAARSCHIJNLIJK! In onze gewesten zijn er nog sporen van het verre Keltische verleden: het Lommelse Kattenbos telt verschillende Keltische grafheuvels. De West-Vlaamse Kemmelberg en de Brabantse Kesselberg hebben dienstgedaan als heuvelfort. Kempense landbouwgronden vertonen nog sporen van Keltische akkerbouw.
© Jean Van Campenhout
Zicht op de Kemmelberg
Wat je na deze les moet kennen en kunnen:
KENNEN 1 de begrippen ‘handel’ en ‘geldeconomie’ uitleggen 2 de begrippen ‘onderworpene’ en ‘krijgsgevangene’ uitleggen 3 uitleggen hoe de Kelten zich als een volk hebben gevormd 4 vijf producten opnoemen die de Kelten verhandelen 5 de twee volkeren die een einde maken aan de Keltische overheersing opnoemen 6 uitleggen hoe de Kelten in hun levensonderhoud voorzien of overleven 7 de verschillende sociale groepen uit de Keltische samenleving opnoemen en hun rol in de samenleving uitleggen 8 het verschil tussen vrijen en onvrijen uitleggen
80
LES 12
De Kelten, een volk uit de Europese ijzertijd
KUNNEN 1 de Kelten in de tijd situeren 2 met behulp van historische kaarten de belangrijkste Keltische gebieden aanduiden 3 op een blinde kaart van Europa gebieden aanwijzen waar nu nog Keltisch gesproken wordt 4 het woongebied van de Keltische handelspartners aanduiden op een historische kaart 5 met behulp van opdrachten een bron situeren en kritisch bestuderen
Een aantal onderdeeltjes van ‘kennen’ en ‘kunnen’ kun je op diddit verder inoefenen. Als je denkt dat je een onderdeeltje kent of kunt, zet je daar een kruisje voor.
LES 12 SCHEMA
De Kelten, een volk uit de Europese ijzertijd 1 De Kelten verspreiden zich over Europa ± 700 v.C. ± 450 v.C. Kelten in uitzwermen over Europa Midden-Europa oorzaken: overbevolking + betere wapens
± 50 v.C.
de Kelten onderworpen door Romeinen en Germanen
2 De Kelten: landbouwers, ambachtslieden en handelaars Landbouw Handel • akkerbouw met doeltreffende • met het Middellandse Zeegebied landbouwwerktuigen • tin, koper, ijzer, zout, huiden en slaven ruilen • veeteelt (rijkdom wordt uitgedrukt voor wijn, sieraden en kunstvoorwerpen in stuks vee) • vanaf 300 v.C. gebruik van geld = geldeconomie
3 De Keltische samenleving bestaat uit verschillende sociale groepen Keltische stammen voeren oorlog onder elkaar (verdeeldheid). Nooit één groot koninkrijk gevormd Verschillende sociale groepen 1 Vrijen
edellieden: bezitten de meeste grond en het meeste vee
2 Onvrijen
onderworpenen
gewone mensen
slaven: krijgsgevangenen en misdadigers
Druïden + barden: speciale positie in de samenleving
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
81
13
Sprokkels uit de Keltische beschaving en het Keltische verleden In deze les graaf je nog wat dieper in het Keltische verleden. Verschillende onderwerpen komen aan bod. Hoe voeren de Kelten oorlog? Welk geloof hebben de Kelten? Hoe creatief zijn ze?
Âą7 00
1
v. C
Âą5 0v .C .
.
Kaartnr(s).
KELTEN
1
De Keltische krijgers zijn populair De Keltische krijgers zijn even populair als succesvolle sportmensen vandaag. De dapperste krijger van een stam krijgt tijdens feestmalen het beste stuk vlees. De barden vertellen over zijn daden in liederen en gedichten.
OPDRACHT 1
Bron 1 Een bronzen versiering op een riem (4e eeuw v.C.)
Bron 2 Een Keltische bijl
Vergelijk deze afbeeldingen met elkaar. Wat ontbreekt er bij bron 2?
82
LES 13
Sprokkels uit de Keltische beschaving en het Keltische verleden
OPDRACHT 2
Bron 1 Cuchulain Cuchulain is een held waarover oud-Ierse verhalen vertellen. Hij heet oorspronkelijk Setanta. Als jongen doodt hij per ongeluk de gevreesde waakhond van de smid Culann. Om de eigenaar schadeloos te stellen, neemt hij de plaats in van de hond tot de smid een nieuw dier heeft afgericht. Sindsdien noemt men hem Cuchulain, ‘de hond van Culann’. Bron 2 De succesvolle krijger Cuchulain heeft voor zijn koning drie beruchte vechtersbazen gedood. De held keert in Illustratie door Stephen Reid. Uit: The Boys, Eleonore Hull,1904 een overwinningsroes terug: ‘... zijn handen waren rood van het bloed. Hij leek wel onverzadigbaar en niet te houden. Hij dreigde nu zelfs zijn eigen vrienden aan te vallen en te doden. De koning hoopte hem af te leiden en zond naakte vrouwen. Hij zag hen echter niet. Om de woede van de held te koelen, zond de koning daarop drie teilen met ijskoud water. Toen Cuchulain in de eerste teil sprong, barstte ze uit elkaar van de hitte. In de tweede teil bleef slechts een handvol water over. Het water van de derde teil kon hem op het nippertje afkoelen.’ Fragment uit het oud-Ierse verhaal ‘De Runderdiefstal van Cooley’. Oorspronkelijk gaat het om een vertelling uit de 1e eeuw. Die is later opgeschreven. De oudste nog bestaande geschreven versie komt uit de 12e eeuw.
- Waarom krijgt Setanta de naam Cuchulain? - Bestudeer deze bronnen kritisch. • Hoe toont de maker de woestheid van de held aan? • Lijkt geweld volgens de bron goed of slecht? • Wat voor soort bron was het oorspronkelijk? • Welk tijdsverschil is er tussen de twee soorten bronnen? • Wat kan er daardoor met de inhoud van de bron gebeurd zijn? • Wat denk je dat geschiedkundigen gevonden hebben om te besluiten dat de krijgers misschien toch wel zo wild waren?
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
83
2
De Kelten zijn koppensnellers De Kelten zijn koppensnellers. Krijgers hakken het hoofd van hun tegenstander af en nemen het mee naar huis. De Kelten geloven dat ze op die manier de kracht van hun vijand krijgen.
OPDRACHT 3
Bron 1 Buste van een Keltische krijger van omstreeks 100 v.C. (gevonden in Tsjechië) Bron 2 Van gesneuvelde vijanden snijden zij het hoofd af en hangen het rond de nek van hun paard ... De hoofden van de meest vooraanstaande vijanden, gedrenkt in cederolie, bewaren ze in een kist. Ze tonen ze aan vreemden ... Uit: Diodorus van Sicilië, Bibliotheca Historica, boek V 29-4 De Griek Diodorus (90-30 v.C.) is afkomstig uit Sicilië. Hij schreef tussen 60 en 30 v.C. een historisch werk dat uit veertig delen bestond. Hij raadpleegt andere bronnen, maar vertelt ook graag leuke verhaaltjes.
- De auteur van bron 2 is geen Kelt. Wat is hij dan wel? - Is de volgende uitspraak juist of onjuist? Het is mogelijk dat er over een volk geschreven wordt terwijl dat volk zelf nog geen schrift gebruikt. Juist / onjuist - Hoe proberen sommigen blijkbaar hun verzameling hoofden te bewaren?
3
De Kelten offeren aan vele goden De Kelten aanbidden veel natuurgoden: Boann (de rivier), Taranis (de donder), Cernunnos (de vruchtbaarheid), Belenos (het vuur), Epona (de paarden), Elen (het water en de genezing), Sucellus (de onderwereld), Matres (de moedergodin), Teutatis (de oppergod), Lug (de oorlogsgod) … Sommige goden worden alleen in één stam vereerd. Andere goden, zoals Teutatis en Lug, zijn algemeen verspreid. De druïden kennen alle goden en houden erediensten. Die plechtigheden spelen zich af in bossen en aan rivieren of waterbronnen.
84
LES 13
Sprokkels uit de Keltische beschaving en het Keltische verleden
Bron 1 Een veenlijk uit Lindow (Engeland) De naakte man is eerst bewusteloos geslagen, vervolgens gewurgd, de keel doorgesneden en ten slotte in het moeras gegooid. Hedendaagse onderzoekers hebben in zijn maag o.a. sporen van maretak teruggevonden, de heilige plant van de druïden.
OPDRACHT 4
Bron 2 De Galliërs zijn een zeer godsdienstig volk. Degenen die door een ernstige ziekte zijn getroffen of die hun leven wagen in gevechten en gevaren, brengen mensenoffers. Of ze beloven plechtig er in de toekomst te brengen ... omdat zij oordelen dat men de onsterfelijke goden slechts gunstig kan stemmen door het leven van een mens af te kopen met een ander mensenleven […]
Uit: Gaius Julius Caesar, De Gallische oorlog, VI 16
De Romeinse legeraanvoerder Julius Caesar (100-44 v.C.) verovert Gallië en beschrijft de mensen die hij onderwerpt. Zijn werk dient vooral om zichzelf te verheerlijken. Hoe woester hij zijn tegenstanders voorstelt, hoe groter zijn overwinning wordt.
- Waarom offeren de Kelten mensen? - Lees de commentaar bij de bron. Welke vragen zou je als onderzoeker stellen als je dit over Caesar weet?
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
85
OPDRACHT 5
Bron De druïden zijn ervan overtuigd dat de zielen en het heelal eigenlijk onverwoestbaar zijn. Ze geloven echter ook dat er een dag zal komen waarop vuur en water oppermachtig worden. Alles zal vernietigd worden. Uit een bewerking van Strabo, Geographica, IV 4 De Griek Strabo (64 v.C.-24 n.C.) is afkomstig uit Klein-Azië. Hij bezoekt vele plaatsen en raadpleegt talrijke bronnen. Zijn werk ‘Geographica’ schrijft hij tussen 7 en 23. Het beschrijft gebieden en volkeren in Europa, Azië en Noord-Afrika.
Omcirkel het juiste antwoord. • De druïden geloven dat de wereld ooit / nooit vernietigd zal worden. • De Kelten geloven niet / wel in het bestaan van een ziel.
4
De Kelten zijn echte kunstenaars De Keltische sierkunstenaars maken arm- en halsbanden (‘torques’), kommen, vazen, gespen, spelden … uit ijzer, brons, goud en zilver. De zwaarden, helmen, schilden van rijke edellieden worden ook afgewerkt met versieringen. Archeologen hebben Keltische kunstvoorwerpen in graven en op offerplaatsen gevonden. Kenmerkend voor de Kelten is dat ze hun kunstvoorwerpen versieren met geometrische motieven zoals gekrulde lijnen, spiralen, cirkels … Mensen en dieren worden op kunstvoorwerpen eenvoudig voorgesteld. Sommige kunstvoorwerpen worden afgewerkt met email. Email is een gekleurd, glasachtig mengsel waarmee metalen voorwerpen worden bedekt.
OPDRACHT 6
Bron Sierschild, kom en halsband
- Duid op het sierschild enkele versieringen in email aan. - Omcirkel op de kom een geometrische figuur.
86
LES 13
Sprokkels uit de Keltische beschaving en het Keltische verleden
ONWAARSCHIJNLIJK! Waarom maken we met Halloween maskers van pompoenen? Heeft iemand dat toevallig zo bedacht? Toevallig? Zet dat maar uit je hoofd. Toeval bestaat niet: alles heeft zijn oorsprong in de geschiedenis. Ook Halloween ... De oorsprong van Halloween ligt bij de Kelten. Op 31 oktober, aan de vooravond van de winter, vieren zij Samhain. Met dit feest sluiten ze het zonnehalfjaar af en bereiden ze het koude winterhalfjaar voor. De winter is in die tijd een heel moeilijke periode: elk jaar maken honger en koude nieuwe slachtoffers. Daarom is Samhain een vruchtbaarheidsfeest. De laatste vruchten worden van de velden gehaald en de Kelten voeren vruchtbaarheidsrituelen uit. Zo verbranden en verstrooien ze bijvoorbeeld graan, om nieuwe vruchtbaarheid op te wekken. Tegelijkertijd is het ook een slachtfeest. Alleen de sterkste dieren worden tijdens de winter in leven gehouden. Maar Samhain is ook een feest voor de verering van de doden. De Kelten geloven dat er op 31 oktober een barst in de tijd ontstaat die de wereld van de geesten voor één nacht opent. De zielen van de doden kunnen zo tijdelijk terugkomen op aarde. Het vooruitzicht van de donkere winter in combinatie met ronddolende geesten is geen pretje. De druïden maken dan ook grote vuren op de heuveltoppen om de kwade geesten weg te jagen en brengen offers om de goden gunstig te stemmen. De familiegeesten die op bezoek komen, worden verwelkomd door het buitenzetten van bieten of ander voedsel. Er worden ook lampen, gesneden uit suikerbieten, rondom de huizen opgesteld, zodat de zieltjes beter hun weg kunnen vinden. Tijdens het feest worden alle vuren in de huizen gedoofd en iedereen neemt het nieuwe vuur dat op de heuveltop wordt gestookt in een uitgesneden biet mee naar huis. En zo komen we bij de pompoenen; die hebben de suikerbieten vervangen omdat een pompoen gemakkelijker uit te hollen is. Ook andere oude Keltische tradities zijn blijven voortleven in Halloween, zoals het branden van kaarsen en lampen op de graven. In onze streken is vooral het versieren van graven met bloemen overgebleven. Vooral witte chrysanten zijn typische kerkhofbloemen. De witte kleur verwijst waarschijnlijk naar het Keltische vuur.
Wat je na deze les moet kennen en kunnen:
KENNEN 1 het begrip ‘natuurgodsdienst’ uitleggen 2 de sterke en zwakke punten van een krijger beschrijven 3 verklaren waarom de Kelten het hoofd van hun vijand belangrijk vinden 4 het verband tussen de Keltische godsdienst en de natuur uitleggen 5 een Keltische God bij naam noemen 6 de rol van een mensenoffer uitleggen 7 twee kenmerken van de Keltische kunst opnoemen
KUNNEN 1 afbeeldingen met elkaar vergelijken 2 kenmerken van Keltische kunstvoorwerpen op een afbeelding aanduiden 3 soorten bronnen herkennen 4 met behulp van opdrachten een bron situeren en kritisch bestuderen
Een aantal onderdeeltjes van ‘kennen’ en ‘kunnen’ kun je op diddit verder inoefenen. Als je denkt dat je een onderdeeltje kent of kunt, zet je daar een kruisje voor.
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
87
LES 13 SCHEMA
Sprokkels uit de Keltische beschaving en het Keltische verleden 1 De Keltische krijgers zijn populair Keltische krijgers zijn zeer populair in de samenleving. De Kelten vechten op een speciale manier: • ze roepen en tieren, waardoor ze het warm krijgen. • ze vechten naakt. • ze bestormen de vijand.
2 De Kelten zijn koppensnellers Krijgers hakken het hoofd van hun tegenstander af en nemen het mee naar huis. De Kelten geloven dat ze op die manier de kracht van de vijand krijgen.
3 De Kelten offeren aan vele goden De Kelten hebben een natuurgodsdienst: • ze aanbidden alle onderdelen van de natuur (bomen, dieren, bergen, rivieren …). • ze geloven dat de natuur heilig is. Ze geloven in de krachten van de natuur. Twee voorbeelden van natuurgoden: • Boann (de rivier) • Epona (de paarden) De Kelten brengen mensenoffers om de goden gunstig te stemmen.
4 De Kelten zijn echte kunstenaars Ambachtslieden maken uit metaal twee soorten voorwerpen: • gebruiksvoorwerpen bv. zeis, sikkel, kommen … • kunstvoorwerpen bv. arm- en halsbanden, gespen, spelden … Kenmerken van de Keltische kunst: • geometrische motieven (gekrulde lijnen, spiralen, cirkels) • mens en dier eenvoudig weergegeven • afwerking met email Email = een gekleurd, glasachtig mengsel waarmee metalen voorwerpen worden bedekt
88
LES 13
Sprokkels uit de Keltische beschaving en het Keltische verleden
OVERZICHT C
De prehistorie in Noordwest-Europa STEENTIJD + BRONSTIJD • Jagers
+
voedselverzamelaars
+
vissers
• Landbouw vanaf 5500 v.C.
IJZERTIJD
KELTEN
POLITIEK
ca. 700 v.C.-50 v.C.
CULTUREEL
• Verschillende stammen
• Bewondering voor krijgers
• Veroveringen vanaf 5e eeuw v.C.
• Vele goden
• Verspreiding over groot deel van Europa
• Mensenoffers
• Geen eenheid, oorlog onder elkaar
• Vaardige sierkunstenaars
• Stamhoofd wordt verkozen door vrijen
ECONOMISCH
SOCIAAL
• Landbouw (akkerbouw + veeteelt)
• Verschillende sociale groepen
• Handel met Middellandse Zeegebied
- vrijen (edellieden + gewone volk) - onvrijen (onderworpenen + slaven)
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
89
Herhalingsoefeningen Een kleine herhalingsoefening om je kennis wat op te frissen. - Welke bronnen gaan over de prehistorie? Zoek eventueel in een naslagwerk informatie over de bron. - Welke soort bronnen wordt hier afgebeeld?
Bron 1 G. Corstjens, De
Bron 2 De menhirs van MĂŠnec (Carnac, Bretagne)
Kelten, een verhaal van migratie en assimilatie, 2018
Bron 3 Grotschilderingen in Lascaux (Frankrijk)
Bron 4 Deel van een Chinese zuil
Onderstreep telkens het juiste antwoord.
90
Bron
Prehistorie?
Soort bron
1
ja / nee
geschreven / ongeschreven
primair / secundair historische bron / historisch werk
2
ja / nee
geschreven / ongeschreven
primair / secundair historische bron / historisch werk
3
ja / nee
geschreven / ongeschreven
primair / secundair historische bron / historisch werk
4
ja / nee
geschreven / ongeschreven
primair / secundair historische bron / historisch werk
HERHALINGSOEFENINGEN LES 13 Sprokkels uit de Keltische beschaving en het Keltische verleden