C
De prehistorie in Noordwest-Europa In dit onderdeel bestudeer je de prehistorie van NoordwestEuropa. Onze gewesten liggen in dat gebied. Men gebruikt er in vergelijking met het Nabije Oosten pas laat een schrift (zie les 22). Omstreeks 5500 v.C. begint men hier aan landbouw te doen. Tijdens het neolithicum en de bronstijd ontstaan er landbouwsamenlevingen die raadselachtige bouwwerken oprichten. Hieronder zie je bijvoorbeeld een foto van Stonehenge (Engeland, 3100-1100 v.C.). Ten onrechte beweren sommigen dat de Kelten Stonehenge gebouwd hebben. Dat volk komt echter pas vanaf 700 v.C. in Europa voor. Omdat ze ijzeren voorwerpen gebruiken, begint met hun komst de ijzertijd in West-Europa.
Omcirkel het juiste antwoord. • In onze gewesten gebruikt men vroeger / later een schrift dan in het Nabije Oosten. • Stonehenge is gebouwd / niet gebouwd door de Kelten. • Stonehenge ligt in Engeland / Vlaanderen.
Stonehenge, Engeland, 3100-1100 v.C.
74
C
DE PREHISTORIE IN NOORDWEST-EUROPA
12
Raadsels in steen Omstreeks het begin van het 5e millennium v.C. beginnen mensen in West-Europa met grote stenen monumenten te bouwen. Vandaag worden die monumenten ‘megalieten’ genoemd. Dat woord komt uit het Grieks en betekent letterlijk: ‘grote stenen’. Wie heeft die megalieten gebouwd? Welke ‘soorten’ megalieten onderscheiden we? Welk doel hadden die monumenten? Hoe werden ze gebouwd? Wat is het meest bekende megalithische monument?
±6 00 0
v. C
.
±2 50 020 00 v.C .
Kaartnr(s).
NEOLITHICUM IN EUROPA
1
Neolithische samenlevingen in Europa bouwen grote monumenten Tussen ongeveer 4800 v.C. en ca. 1500 v.C. worden in West-Europa veel megalithische constructies gebouwd. Ook in (delen van) Afrika, Azië en Oceanië vinden we gelijkaardige constructies terug. Over wie die megalieten in Europa heeft gebouwd, bestaat veel onduidelijkheid. Er zijn namelijk geen geschreven bronnen van die megalietenbouwers. Meer dan waarschijnlijk gaat het niet om één aparte beschaving, maar om verschillende afzonderlijke samenlevingen. Er bestaan verschillende soorten van megalieten. De bekendste ‘types’ zijn de menhirs en de hunebedden. Een menhir is een grote, rechtopstaande steen. Menhirs werden dikwijls in rijen of cirkels bij elkaar gezet. Op die manier dienden ze misschien als tempel voor godsdienstige plechtigheden of als observatorium om aan de hand van de beweging van de hemellichamen een kalender op te stellen. Een hunebed of dolmen lijkt op een reusachtige stenen tafel. Archeologen denken dat dolmens als grafkamer gediend hebben. Die kamer werd dan met aarde of losse stenen bedekt. In sommige dolmens heeft men nog menselijke beenderen teruggevonden. De bekendste megalithische monumenten bevinden zich in Bretagne (Frankrijk) en Zuid-Engeland.
OPDRACHT 1
Duid in de tekst aan waarom onze kennis over de megalietenbouwers beperkt is.
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
75
OPDRACHT 2
Megalithische monumenten in België In ons land kun je vandaag op een tiental plaatsen megalieten terugvinden. Ze bevinden zich bijna allemaal in Wallonië. Bron 1
Bron 2
In de omgeving van het Waalse dorpje Wéris staan megalieten. Het hunebed dat je hier ziet, is een van de best bewaarde in ons land.
In Hollain bij Doornik staat de beroemdste Belgische menhir: de ‘Pierre Brunehaut’. Hij is 5,9 m hoog (waarvan 1,9 m in de grond),
Het is 11 m lang, 5 m breed en 2 m hoog. Het wordt gedateerd tussen 3500 v.C. en 2500 v.C. Op het einde van de 19e eeuw heeft men het hunebed opgegraven en gerestaureerd. Er werden beenderresten, potscherven en stenen pijlpunten gevonden.
3,3 m breed, 0,5 m dik en is waarschijnlijk ca. 2500 v.C. opgericht. Men gelooft in de streek dat het einde van de wereld aanbreekt als de steen omvalt.
- Welke soort bron zijn de megalieten? Omcirkel. Historische bron / historisch werk Primaire bron / secundaire bron Geschreven bron / ongeschreven bron - Beschrijf een van deze twee megalieten. Uiterlijk: Ouderdom: Weetje: - In de loop der tijd zijn er heel wat megalieten verloren gegaan. Bedenk hiervoor enkele oorzaken. - Uit welk millennium v.C. dateert de ‘Pierre Brunehaut’?
76
LES 12
Raadsels in steen
OPDRACHT 3
Megalieten in Europa
- Omcirkel de hedendaagse Europese landen waar de megalietenbouwers vroeger woonden. België – China – Duitsland – Engeland – Frankrijk – Nederland – Oostenrijk – Portugal – Spanje - Aan welke oceaan liggen de meeste gebieden van de megalietenbouwers?
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
77
OPDRACHT 4
Hoe zet men een megaliet rechtop? Hier zie je een van de mogelijke methoden om een megaliet rechtop te zetten. Bij het onlinelesmateriaal vind je een filmpje van een soortgelijk experiment van Britse archeologen. 1
3
2
4
- Omcirkel het juiste antwoord. Dit experiment toont aan dat je met eenvoudige / ingewikkelde methoden een megaliet rechtop kunt zetten. - Welk gevaar dreigt er als de steen rechtop wordt gezet? - Je weet al dat een megaliet misschien als graf, als tempel of als kalender gediend heeft. Wat zou nog een functie kunnen zijn?
2
Stonehenge, het ultieme raadsel in steen Stonehenge, in Zuid-Engeland, is voor het grote publiek het meest bekende megalithische monument. Het gaat hier om een vrij groot monument dat in verschillende fasen is opgetrokken. De oudste delen dateren van ca. 3000 v.C. De oudste sporen van menselijke aanwezigheid in de buurt zijn zelfs duizenden jaren ouder. De site ondergaat een laatste wijziging tussen 1950 en 1500 v.C. Na het verdwijnen van de samenlevingen die het complex hebben gebouwd, raakt de plaats verlaten. Eeuwen later weet men totaal niet meer waarvoor Stonehenge gediend heeft. Daardoor raken allerlei fantastische verhalen over de plek algemeen verspreid. Vooral het verhaal over de duivel als bouwer of bewoner blijkt daarbij nogal populair te zijn. Men vertelt ook weleens dat de beroemde tovenaar Merlijn de cirkel opgericht zou hebben. Vanaf de 17e eeuw denkt men dat Stonehenge een godsdienstig centrum van de Keltische druïden (priesters en geleerden) is. De Kelten komen echter pas zo’n 1000 jaar nadat Stonehenge verlaten is in Engeland terecht … De meeste geschiedkundigen zijn het er vandaag over eens dat Stonehenge een belangrijk godsdienstig centrum is geweest, of toch zeker een belangrijke ontmoetingsplaats voor grote groepen mensen. Rond de cirkel liggen ook heel wat grafheuvels. Men vermoedt ook dat de stenen cirkel de macht en het aanzien moesten aantonen van de stam(men) die in de buurt leefde(n).
78
LES 12
Raadsels in steen
Bron Stonehenge in de hedendaagse tijd Jaarlijks, vooral tijdens de zomer- en de winterzonnewende, komen duizenden mensen naar Stonehenge om er feest te vieren of een spirituele ervaring te beleven. Velen geloven dat Stonehenge een magische plek is. Sommigen verkleden zich als Keltische druĂŻden.
- Waarom kun je zeggen dat de mensen die zich als Keltische druĂŻden verkleden beter hadden moeten opletten in de geschiedenisles? (TIP Lees de lestekst.)
g
an rg e d r) on nte s i n zo (w
rg a
ng
u m iter aa ste no nd e
ng
ga er
d on r) s n zo ome (z
te rs g e n t ui pga g no an r) aa g p e m so int n zo (w
o zo (z pga nsom n er g )
OPDRACHT 5
- Bestudeer de tekening. Welke mogelijke verklaring die je al eerder bent tegengekomen, wordt hier weergegeven?
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
79
ONWAARSCHIJNLIJK! Al sinds de middeleeuwen doen de meest fantastische verhalen de ronde over de megalithische monumenten. Dat komt vooral omdat men er weinig over wist en eigenlijk nog steeds weinig over weet. Een voorbeeld. In het dorpje Mousny in de Ardennen bevinden zich een hoop grote keien die min of meer een cirkel vormen. Een legende beweert dat de keien eigenlijk een herder en zijn schapen zijn. Zij werden door Jezus Christus in stenen veranderd omdat de herder Christus weigerde te helpen! Andere verhalen brengen megalieten in verband met de duivel, bovennatuurlijke krachten en zelfs buitenaardse wezens. Nog altijd zijn er mensen die dergelijke zaken geloven.
Bron: www.megalitica.be
Wat je na deze les moet kennen en kunnen:
KENNEN 1 het begrip ‘millennium’ uitleggen 2 de begrippen ‘megaliet’, ‘hunebed’, ‘menhir’ en ‘observatorium’ uitleggen 3 de samenlevingen van de megalietenbouwers in de tijd situeren 4 twee theorieën over de betekenis en de bouw van megalithische monumenten geven 5 de mysterieuze reputatie van Stonehenge verklaren
80
LES 12
Raadsels in steen
KUNNEN 1 informatie uit teksten, kaarten en afbeeldingen halen 2 megalieten observeren en beschrijven
Een aantal onderdeeltjes van ‘kennen’ en ‘kunnen’ kun je op diddit verder inoefenen. Als je denkt dat je een onderdeeltje kent of kunt, zet je daar een kruisje voor.
LES 12 SCHEMA
Raadsels in steen 1 Neolithische samenlevingen in Europa bouwen grote monumenten Rond 4500 v.C. begint men in Europa bouwwerken op te trekken van grote stenen. megalieten Andere namen voor die monumenten zijn: • menhirs, • hunebedden. Ze zijn ouder dan de bouwwerken van Egypte en Mesopotamië. Waar? Vooral in Noordwest-Europa (o.a. Bretagne en Zuid-Engeland) Mogelijke functies: begraafplaatsen of astronomische betekenis • omdat er lichamen gevonden werden • omdat ze op de hemel georiënteerd zijn Andere nog onopgeloste vragen over de megalieten: • Hoe heeft men ze opgetrokken? • Hoe oud zijn ze?
2 Stonehenge, het ultieme raadsel in steen Waar? Wanneer opgetrokken?
Zuid-Engeland Tussen de eerste helft van het 3e millennium v.C. en 1500 v.C.
Foute veronderstellingen: • Archeologen proberen vergezochte theorieën te ontkrachten. • Probleem: ze beschikken zelf over weinig gegevens.
C
De prehistorie in Noordwest-Europa
81
Herhalingsoefeningen Een kleine herhalingsoefening om je kennis wat op te frissen. - Welke bronnen gaan over de prehistorie? Zoek eventueel in een naslagwerk informatie over de bron. - Welke soort bronnen wordt hier afgebeeld?
Bron 1 G. Corstjens, De
Bron 2 De menhirs van MĂŠnec (Carnac, Bretagne)
Kelten, een verhaal van migratie en assimilatie, 2018
Bron 3 Grotschilderingen in Lascaux (Frankrijk)
Bron 4 Deel van een Chinese zuil
Onderstreep telkens het juiste antwoord.
82
Bron
Prehistorie?
1
ja / nee
geschreven / ongeschreven
primair / secundair historische bron / historisch werk
2
ja / nee
geschreven / ongeschreven
primair / secundair historische bron / historisch werk
3
ja / nee
geschreven / ongeschreven
primair / secundair historische bron / historisch werk
4
ja / nee
geschreven / ongeschreven
primair / secundair historische bron / historisch werk
HERHALINGSOEFENINGEN LES 12 Raadsels in steen
Soort bron