Fijn dat je ervoor koos om aan de slag te gaan met Camino kleuters. Camino is de nieuwe godsdienstmethode van Uitgeverij VAN IN. Naast ons aanbod voor het lager onderwijs hebben we ook inspiratiemateriaal voor het kleuteronderwijs uitgewerkt.
Met Camino start je samen met je kleuters een nieuw traject in het vak godsdienst. Camino betekent letterlijk ‘weg’. We nodigen je uit om samen met je kleuters op weg te gaan: om te ontdekken, te verwonderen, te groeien en (al dan niet) te geloven.
Daarvoor biedt Camino je materiaal dat aansluit bij de leefwereld van kleuters. In plaats van volledig uitgewerkte thema’s vind je in Camino activiteiten die je huidige aanbod kunnen verrijken, aanvullen of vernieuwen.
In de activiteiten krijgen de kleuters de kans om op een speelse en betekenisvolle manier kennis te maken met levensbeschouwelijke thema’s. Ze worden uitgenodigd om al op jonge leeftijd na te denken over waarden en normen en om respect en begrip te ontwikkelen voor de mening van anderen. De activiteiten vormen een afwisseling van muzische activiteiten, gesprekken, kringmomenten, groepswerk en individueel spel.
Met activerende werkvormen stimuleren we dialoog en ontmoeting tussen de kleuters. Daarbij besteden we veel aandacht aan het uitdrukken van gevoelens. De emotiekaarten en de leerlijn emotionele ontwikkeling ondersteunen dat proces.
We geloven ook in de kracht van verhalen. In ons aanbod besteden we aandacht aan Bijbelverhalen en mogelijke knooppunten uit het leven van de kleuter. Samen met de kleuters ga je nadenken over Bijbelverhalen en erover praten. Het is aan de kleuter om te ontdekken of een verhaal herkenbaar is of eerder vreemd aanvoelt. In de fiches geven we je tips om gelijkenissen en verschillen met andere tradities bespreekbaar te maken.
Bij de verhalen reiken we verdiepende vragen aan die het gesprek met de kleuters kunnen openen, die hen helpen om stil te staan bij wat ze zien, voelen of (al dan niet) herkennen in het verhaal en die hen uitnodigen uit om hun eigen ervaringen te delen.
eersteproefversie
Zo houden we rekening met een integrale benadering: de pluraliteit en context van vandaag, het christelijk geloof en de traditie, en de identiteit van de kleuter. Die integrale benadering vormt ook de basis voor het geactualiseerde leerplan in het lager onderwijs.
Met het fotoboek en de vertelplaten kun je aanwijzend en interactief aan de slag. Het is een knipoog naar de nieuwe minimumdoelen voor kleuters: de zwangerschap, de geboorte, de mens als baby, de mens als kind, de mens als volwassene, maar ook de dood. We hopen dat het voor jou een fijne, nieuwe manier kan zijn om met de verhalen te werken.
Voor het eerst bieden we je ook een set multiculturele Jezusbeelden aan. Niemand weet zeker hoe Jezus eruitzag of wie Hij precies was. In het fotoboek zie je hoe onze tekenaar Hem afbeeldt, maar hoe zagen andere mensen Hem? Dat levert ongetwijfeld interessante gesprekken op met je kleuters.
Met Camino kleuters willen we bijdragen aan een boeiende geloofszoektocht die je samen met je kleuters onderneemt. Daarbij maken we al een eerste keer kennis met de terreinen (of levensgebieden) die aan bod komen in Camino 1. Zo willen we tonen dat levensbeschouwelijke groei niet pas begint in de lagere school, maar al een plaats kan krijgen in de kleuterschool. Volgens ons maakt die groei deel uit van de brede en integrale persoonsvorming van de kleuter.
We wensen je veel plezier en inspiratie bij dit nieuwe avontuur. Welkom!
Het auteursteam Camino kleuters
De doelenset en inspiratie voor Camino kleuters
In mei 2025 werd een geactualiseerd leerplan r.-k. godsdienst voor het lager onderwijs voorgesteld met het oog op implementatie in de komende schooljaren. Met Camino sluit Uitgeverij VAN IN aan bij de leerplandoelstellingen en de uitgangspunten van dit vernieuwde leerplan.
Voor het kleuteronderwijs wordt door de Erkende Instantie en de inspectie r.-k. godsdienst eveneens een geactualiseerd leerplan in het vooruitzicht gesteld, maar een concrete timing is voorlopig nog niet bekend. Toch wil Uitgeverij VAN IN met Camino kleuters al een inspirerend aanbod voorzien voor het kleuteronderwijs. Levensbeschouwelijke en religieuze groei begint immers al op jonge leeftijd.
De doelen waarop Camino kleuters zich richt, vertrekken vanuit het huidige leerplan r.-k. godsdienst zoals dat binnen ZILL als apart onderdeel is uitgewerkt. Bij de ontwikkeling van de activiteiten werd tegelijk al rekening gehouden met de uitgangspunten van het geactualiseerde leerplan voor het lager onderwijs. Die uitgangspunten, de zogenaamde tien intenties, vormden een belangrijke inspiratiebron bij de uitwerking van Camino kleuters.
De visie achter het geactualiseerde leerplan voor het lager onderwijs en de tien intenties kun je raadplegen in het papieren leerplan op p. 9 tot en met 15.
Overzicht van de verhalen en link met de terreinen in Camino 1
Camino belicht voor de oudste kleuters 20 verschillende verhalen (voor de jongste kleuters ligt de focus op 3 verhalen, zie ook de startfiche). We maken daarbij onderscheid in verhalen over het leven van Jezus, ontmoetingsverhalen met Jezus en verhalen die Jezus vertelt (parabels). Sommige verhalen komen enkel in de kleuterklas aan bod, andere verhalen krijgen een extra uitdieping en nieuwe verwerking in het eerste leerjaar.
Verhaal in het fotoboek
1Het kerstverhaal
2Maria en Jozef zeggen in de tempel dankjewel aan God
3De twaalfjarige Jezus blijft in de tempel
4Jezus wordt gedoopt
5Jezus roept vrienden
Link met de terreinen uit Camino 1
Kerkelijk jaar – Kerst
Ontmoetingen
Ontmoetingen
6Jezus bidt en leert ons bidden Geborgenheid
7Jezus ontmoet mama’s en kinderen
8Jezus ontmoet Zacheüs
9Jezus vertelt over de barmhartige Samaritaan
10Jezus vertelt over het mosterdzaadje
Ontmoetingen
Ontmoetingen
Parabels
11Jezus vertelt het verhaal van het verloren schaap Geborgenheid
12Jezus vertelt het verhaal van het huis op de rots
13Jezus vertelt over zorg dragen voor wat je krijgt
14De storm op het meer
15Palmzondag
16Het laatste avondmaal
17Het paasverhaal
18Pinksteren
19In de voetsporen van Jezus
eersteproefversie
20Feest voor iedereen
Parabels
Kerkelijk jaar – Pasen
Kerkelijk jaar – Pasen
Kerkelijk jaar – Pasen
Kerkelijk jaar – Pasen
Gevoeligheid voor goed en kwaad
Kerkelijk jaar – Allerheiligen
eersteproefversie
Aan de slag met Camino kleuters
Deze startfiche maakt de keuzes van Camino concreet. Het lesmateriaal bevat namelijk een aantal rode draden waar Camino consequent op wil inzetten.
1 Voor de jongste kleuters: de driejarigen
Camino werkt voor de jongste kleuters drie momenten in het schooljaar uit: Kerstmis, Pasen en het einde van het schooljaar.
Kerstmis en Pasen staan als christelijk feest in de kijker en worden verbonden met de natuur/het bijbehorende seizoen en de eigen ervaringen van de kleuters.
Aangezien het einde van het schooljaar vaak ook een feestelijk moment is, werk je hier met een Bijbelverhaal dat ook bij de oudere kleuters aangeboden wordt: Feest voor iedereen. Het is misschien een goede gelegenheid om samen met de andere kleutergroepen een vieringsmoment te voorzien.
De activiteitenfiches voor de jongste kleuters zijn zo ontwikkeld dat je er meerdere korte, eventueel losse, activiteiten van kunt maken zodat je de volledige activiteit kunt spreiden over meerdere dagen in de week. Zo kan bijvoorbeeld de instap een volwaardige activiteit zijn bij de driejarigen. Hetzelfde geldt voor de kern en de afsluiting. Als kleuterleerkracht kun jij zelf het best de aandachtsboog bij je kleuters inschatten.
De samenstelling van klasgroepen is erg divers. Er zijn heel wat jonge kinderen die de Bijbelverhalen niet kennen. Er zijn ook kleuters die tot een andere levensbeschouwelijke traditie behoren. Daarom zijn de activiteitenfiches op een open, toegankelijke manier uitgewerkt als ‘verkenning van verhalen en rituelen in de christelijke traditie’ (zie leerplan RK-godsdienst).
De vertelplaten bij de Bijbelverhalen voor de jongste kleuters zitten samen met de vertelplaten voor de oudste kleuters in één pakket. Vraag aan je collega om de vertelplaten voor jouw klas uit het pakket te halen.
Als je toch graag verwijst naar het seizoen en de tijd van het jaar dan kun je de poster van het kerkelijk jaar gebruiken die werd ontwikkeld voor de oudere kleuters.
eersteproefversie
2 Voor de oudere kleuters: de vier- tot vijfjarigen
De ontmoetingsverhalen en parabels bereiden voor op de terreinen van het geactualiseerde leerplan bij Camino 1. De figuur Jezus
De gekozen verhalen van Jezus zijn soms gekoppeld aan het kerkelijk jaar, maar ook andere verhalen (ontmoetingsverhalen, parabels) maken de kleuters vertrouwd met de figuur van Jezus.
Jezusbeelden
Er zijn twee soorten Jezusbeelden (kopieerblad 1):
• Jezus en zijn emoties: blij, bang, boos, verdrietig (zie verder bij emotionele ontwikkeling)
Tips voor gebruik:
• Je kunt de Jezusbeelden van het kopieerblad plastificeren, uitknippen en in een doosje als vast element in de godsdiensthoek opnemen.
• Bij elk verhaal kun je de kleuters de verschillende Jezusbeelden op het fotoboek laten leggen: Wat doet Jezus hier? Hoe voelt Jezus zich, denk je? Hoewel de emoties in de verhalen niet benoemd worden, kunnen de kleuters – door zich in te leven in bepaalde scènes – het gepaste gevoel benoemen en er het juiste Jezusbeeld aan koppelen.
• In het fotoboek staat naast de titel soms het label ‘Jezus vertelt’ (bij een parabel) en ‘Jezus ontmoet’ (bij een ontmoetingsverhaal). Je leest de titel voor en wijst op het Jezuslabel als het de eerste keer voorkomt. De kleuters zoeken het passende Jezusbeeld uit het doosje. Nodig hen uit om de link te leggen tussen de titel en de houding van het Jezusbeeld. Als hetzelfde label opnieuw voorkomt, peil je naar herkenning.
Godsdiensthoek
Voorzie een godsdiensthoek in je klas. Leg er een aantal vaste attributen in zoals het fotoboek van Camino, een triangel, een lichtje, het doosje met Jezusbeelden, de emotiekaarten van Ona, eventueel een kinderbijbel, een kruis … of meer symbolische voorwerpen zoals een veertje, een steen …
Breng in de loop van het jaar variatie aan in de godsdiensthoek. Speel in op belangrijke momenten in je klas (bijvoorbeeld een overlijden in de familie van een kleuter, de geboorte van een broer of zusje, het seizoen …).
Laat het materiaal ook aansluiten bij het kerkelijk jaar (bijvoorbeeld een kersttafelkleed …). Verrijk de hoek met prentenboeken die aansluiten bij de Bijbelverhalen en met persoonlijke voorwerpen of foto’s die de kleuters meebrengen. Hang de muzische verwerkingen van de kleuters op aan een draad of op een prikbord. Ook attributen van feestdagen uit andere godsdiensten kunnen een plekje krijgen. In de activiteitenfiches worden suggesties gegeven voor de inrichting van de godsdiensthoek.
Geef de godsdiensthoek voldoende aandacht tijdens de godsdienstige activiteit, maar laat de hoek ook leven buiten de godsdienstmomenten.
Tips:
eersteproefversie
• Laat de kleuters spelen in de godsdiensthoek. Met poppetjes wek je de figuren uit de verhalen tot leven. Denk aan het kerstverhaal of het verhaal van de barmhartige Samaritaan. Stimuleer de kleuters om met de poppetjes te spelen. Een collectie neutrale houten poppetjes die je zelf kunt personaliseren is daarvoor geschikt. Of de kleuters het verhaal helemaal juist naspelen of er hun eigen versie van maken, is niet zo belangrijk.
• Stimuleer de kleuters om op vrije momenten het fotoboek vast te nemen en erin te kijken. Ze kunnen erdoorheen bladeren zoals door andere prentenboeken. Maak wel de afspraak dat het fotoboek altijd in de godsdiensthoek blijft, en dat wie erin wil kijken, dat doet in de godsdiensthoek. Zo blijft de link met de hoek sterk.
• Iedereen is welkom om even op adem te komen in de godsdiensthoek, zodat het ook een stilteplekje wordt.
Kleuterklassen zijn vaak heel divers van samenstelling. Er is een mix van kleuters met een (soms beperkte) christelijke achtergrond, kleuters vanuit uiteenlopende godsdiensten en levensbeschouwingen en kleuters die zonder expliciet levensbeschouwelijke achtergrond worden opgevoed.
Camino wil alle kleuters de kans geven om op een speelse en betekenisvolle manier kennis te maken met levensbeschouwelijke thema’s. Via verhalen en activiteiten wil Camino hen helpen om al op jonge leeftijd na te denken over hun eigen waarden en normen, en hen stimuleren om respect- en begripvol om te gaan met anderen. Zo bereidt Camino hen voor op een verdere verdieping van hun levensbeschouwelijke groei in de latere schooljaren met Camino.
Camino kleuters is gebaseerd op het bestaande leerplan RK-godsdienst voor kleuters, maar is ook geïnspireerd door het geactualiseerde leerplan RK-godsdienst voor het lager onderwijs. Dat besteedt de nodige aandacht aan diversiteit en de huidige samenleving. De eerste intentie van het geactualiseerde leerplan spreekt over een integrale benadering. Zo hoort godsdienstonderwijs vanuit drie samenhangende perspectieven te worden vormgegeven: het christelijk geloof/de christelijke traditie, de pluraliteit/de huidige context van de samenleving en de identiteit van de leerling. Deze intentie neemt Camino ook ter harte bij de uitwerking van het materiaal.
Tips:
• Raadpleeg de achtergrondinformatie in je activiteitenfiche onder het kopje ‘Diversiteit’.
• Laat de kleuters vertellen welke eigen ervaringen of belevingen het verhaal bij hen oproept.
• Nodig eventueel een ouder uit in je klas om te vertellen over hun ervaringen met christelijke of andere feesten.
• Geef kleuters voldoende ruimte om aan stiltemomenten, of andere momenten, hun eigen invulling te geven.
• Bevestig symbolen of prenten van bijzondere dagen van andere levensbeschouwingen met velcro op je poster van het kerkelijk jaar. Zo speel je in op de actualiteit en op andere feestdagen.
Kerkelijk jaar
De poster met het kerkelijk jaar vertrekt vanuit de cyclus van de seizoenen omdat dat het meest herkenbaar is voor kleuters. Een aantal belangrijke christelijke feestdagen (Kerstmis en Pasen) wordt gecombineerd met andere belangrijke gebeurtenissen in de loop van het jaar zoals het begin en het einde van het schooljaar, Sinterklaas of het steeds populairder wordende Halloween.
Bij advent en veertigdagentijd zie je een paars strookje. De kleur paars verwijst hier naar de liturgische kleur in het kerkelijk jaar.
Klaspop
eersteproefversie
Aangezien de meeste kleuterklassen werken met een vaste klaspop, kun je die eventueel ook inzetten tijdens godsdienstactiviteiten. Het is niet de bedoeling om de klaspop bij elk godsdienstmoment in te zetten, maar wel op bepaalde momenten. Hieronder vind je enkele suggesties.
• Bij de schoolstart of om een nieuwe kleuter in de klas welkom te heten (zie ‘Jezus roept vrienden’).
• Om een kleuter die afwezig was expliciet terug in de kring op te nemen tijdens het Bijbelritueel.
• Bij de bespreking van een gevoelig onderwerp kan de klaspop de drempel verlagen voor introvertere kleuters om te praten, aangezien kinderen sneller communiceren met een pop. Als je inschat dat het onderwerp delicaat is, kun je de klaspop er meteen bijhalen (bijvoorbeeld: Wie zorgt voor jou? Hoe neem je afscheid bij een overlijden? …).
• Als je merkt dat een kleuter aarzelt om iets te delen, kun je de klaspop nemen en de kleuter uitnodigen om het aan de pop te vertellen. Zo bied je de kleuter meer veiligheid. De pop vastnemen op een moeilijk moment kan een troost zijn.
Differentiatie
In de activiteitenfiches vind je bij de verwerking telkens een aantal mogelijkheden. Afhankelijk van het niveau van je klasgroep kun je kiezen voor de minder of meer complexe suggesties. Een andere optie is dat je afspraken maakt met de kleuterleerkrachten van de vier- en vijfjarige kleuters om in beide leeftijdsgroepen de ene of de andere insteek te kiezen. Op die manier is er in elke leeftijdsgroep een andere invulling.
Emotionele ontwikkeling
Levensbeschouwelijke groei is ook verbonden met emotionele ontwikkeling. Denk maar aan vaardigheden zoals:
• eigen emoties erkennen en benoemen;
• eigen emoties begrijpen en uiten;
• rekening houden met anderen;
• inleven in anderen: empathisch vermogen.
In de verhalen van Jezus wil Camino de kleuters laten ontdekken welke emoties er spelen bij de figuren in het verhaal. Op de momenten dat het mogelijk is, kun je de emoties ook verbinden aan hun persoonlijk verhaal. Welke emoties herkennen de kleuters bij zichzelf of welke emoties roept het verhaal op?
Specifiek voor de emotionele ontwikkeling kun je Ona inzetten. Schelpje Ona kun je introduceren met het voorleesverhaal (kopieerblad 2) en het lied over Ona (Bingel). Dat kan in het begin van het schooljaar, maar dat hoeft niet. Kies zelf het meest geschikte moment in functie van wat er leeft bij de kleuters.
Op de set emotiekaarten (kopieerblad 3) staat telkens zowel een afbeelding van Ona als drie foto’s van kinderen die elk op een andere manier de emotie weergeven. Naast de vier basisemoties vind je acht secundaire emoties om te differentiëren.
Taalontwikkeling
Op elke activiteitenfiche vind je de woordenschat die aan bod komt. De focus ligt op een aantal kernbegrippen voor de vier- en vijfjarige kleuters die gekoppeld zijn aan levensbeschouwelijke ontwikkeling. Daarnaast zijn algemene begrippen opgenomen zodat ook wordt ingezet op taalverrijking.
Materiaallijst
eersteproefversie
Deze materialen zijn handig om te voorzien in je klas. In de lesfiches wordt er regelmatig gebruik van gemaakt.
