Issuu

Wouter Smets Dries De Saveur Els Vinckx Bauke Verbergt

VA N

Sapiens ÂŠ

Geschiedenis

Ontdek het onlineleerplatform: diddit! Vooraan in dit boek vind je de toegangscode, zodat je volop kunt oefenen op je tablet of computer. Activeer snel je account op www.diddit.be en maak er een geweldig schooljaar van!

ISBN 978-90-306-9623-0 594672

vanin.be

Sapiens Geschiedenis Wouter Smets Dries De Saveur Els Vinckx

Â©

VA N

Bauke Verbergt

Inhoud

Starten met Sapiens 1

Diddit: het onlineleerplatform bij Sapiens 1

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ă–tzi

Op ontdekking

II Wat weet je al?

III Wat weet je nog niet?

IV Op onderzoek

Hoofdstuk 5: Egypte, het rijk aan de Nijl

127

Op ontdekking

128

II Wat weet je al?

129

III Wat weet je nog niet?

129

IV Op onderzoek

130

V Conclusie

159

VI Synthese

160

165

Op ontdekking

166

II Wat weet je al?

167

III Wat weet je nog niet?

170

IV Op onderzoek

171

V Conclusie

186

VI Synthese

186

VI Synthese

Hoofdstuk 2: Homo sapiens, wereldveroveraar

31 32

II Wat weet je al?

VA N

Op ontdekking

III Wat weet je nog niet?

IV Op onderzoek

V Conclusie VI Synthese

ÂŠ

Hoofdstuk 3: De grootste verandering ooit?

Histokit 189

Op ontdekking

II Wat weet je al?

III Wat weet je nog niet?

IV Op onderzoek

V Conclusie

VI Synthese

Hoofdstuk 4: Het ontstaan van stad en schrift

Op ontdekking

II Wat weet je al?

III Wat weet je nog niet?

IV Op onderzoek

V Conclusie

121

VI Synthese

122

V Conclusie

Hoofdstuk 6: Het begin van de geschiedenis, blik op Europa

Inhoud

Starten met Sapiens 1 Welkom bij Sapiens 1. We leggen graag even uit hoe je met dit leerwerkboek aan de slag gaat.

1 Op weg met Sapiens 1 Het leerwerkboek bestaat uit 6 hoofdstukken en een Histokit. Elk hoofdstuk is op dezelfde manier opgebouwd. Elk hoofdstuk start met een titelpagina. Die bestaat uit een afbeelding van een historische bron. Op diddit vind je een bronnenstudie van die bron.

De grootste verandering ooit?

Hoofdstuk

Wat weet je al? In het vorige hoofdstuk leerden we hoe mensensoorten langzaamaan veranderden. In dit hoofdstuk leren we hoe de mens geleidelijk de overgang maakte naar de landbouw.

Met welk begrip duiden we een ‘langzame verandering’ aan?

Met het begrip

laboratoria gemanipuleerd worden zodat de granen groter worden en beter bestand zijn tegen ziektes.

VA N

← Maïs en andere gewassen kunnen in

Runderen van het Belgische witblauwe ras werden gefokt omwille van hun spiermassa. Die is inmiddels zo enorm dat de meeste kalveren enkel ter wereld kunnen komen met een keizersnede.

↑

↑ Met klei bewerkte schedel van een man, ca. 7500 v.C., Jericho.

Op ontdekking

Na de titelpagina volgt het onderdeel Op Ontdekking. Enkele afbeeldingen maken je nieuwsgierig naar wat je in dit hoofdstuk zult onderzoeken. Een ontdekplaat op diddit zorgt voor een nog uitgebreidere motiverende instap.

← In de 17e eeuw fokte men bulldogs om tegen stieren te vechten. Later selecteerde men ze op basis van hun uiterlijk. Sommige mensen vonden korte snuiten met veel plooien mooi. Dat zorgde ervoor dat de honden nu vaak ademhalingsproblemen, allergieën en oorontstekingen hebben.

We onderzoeken in dit hoofdstuk een van de grootste veranderingen aller tijden. We gaan eerst na waar, wanneer en waarom de landbouw ontstond. Daarna onderzoeken we ook welke gevolgen de landbouw had voor mens en samenleving.

HISTORISCH REDENEREN

Hoofdstuk 3: De grootste verandering ooit?

Beschrijf welke stappen er ondernomen worden vóór een lekkere pizza uit je oven komt. Gebruik de foto’s als inspiratie voor je antwoord.

III

In Wat weet je al? fris je je actuele kennis en vaardigheden op aan de hand van een aantal korte opdrachten. In Wat weet je nog niet? ontdek je wat je concreet te wachten staat.

Wat weet je nog niet?

Op onderzoek Historische vraag 1: Waarom werd de jagerverzamelaar een landbouwer?

In dit hoofdstuk … ✓ ✓ ✓

Historische vraag 2: Wanneer veranderde Homo sapiens in een landbouwer?

leer je meer over de evolutie van jager-verzamelaar naar landbouwer; leer je welke gevolgen die evolutie had voor de samenleving; onderzoek je het graf van een man uit het 3e millennium v.C.

Hoofdstuk 3: De grootste verandering ooit?

Historische vraag 3: Waar ontstond de landbouw?

08 HISTORISCH REDENEREN

11 TIJDLIJN

03 HISTORISCHE KAARTENSTUDIE

Historische vraag 4: Welke gevolgen had de overgang naar de landbouw tijdens het neolithicum voor Homo sapiens?

04 LEESSTRATEGIEËN

08 HISTORISCH REDENEREN

09 MAATSCHAPPELIJKE DOMEINEN

Nu ben je klaar om Op onderzoek te gaan! De routekaart toont je het pad met historische vragen en uitbreidingsvragen. Je doorloopt alle historische vragen door het groene pad, de hoofdweg, te volgen. Misschien wil je graag een extra uitdaging? Dan kun je even een omweg nemen via het blauwe pad. Daar staan enkele uitbreidingsvragen op je te wachten.

Starten met Sapiens 1

HISTORISCH REDENEREN

Historische vraag 5: Welke nieuwe technieken ontstonden er tijdens het neolithicum? Uitbreiding 1: Hoe zorgde de landbouw voor een spectaculaire bouwkunst in Europa?

Historische vraag 6: Was de boogschutter van Amesbury een belangrijke persoon in de neolithische samenleving bij Stonehenge?

01 SOORTEN BRONNEN

Uitbreiding 2: Hebben jagerverzamelaars en boeren vreedzaam samengeleefd in hetzelfde gebied?

Je bent er! Je weet nu meer over de landbouwevolutie, de gevolgen ervan en de nieuwe ontwikkelingen die eruit ontstonden.

Hoofdstuk 3: De grootste verandering ooit?

02 BRONNENSTUDIE

In de Conclusie test je of je een antwoord weet op de historische vragen die je onderzocht.

Conclusie

Vul de tabel aan. Dan zie je dat de agrarische evolutie een enorme verandering meebracht voor Homo sapiens. Paleolithicum

Neolithicum

Synthese Situeren in de tijd en de ruimte De overgang van jager-verzamelaar naar landbouwer gebeurde tijdens de prehistorie vanaf ca. 10000 v.C. De landbouw ontstond eerst in het Midden-Oosten (Vruchtbare Sikkel, zie kaart De agrarische evolutie op p. 71) en later ook elders in de wereld.

v.C .

Van wanneer tot

00 .5

KLASSIEKE OUDHEID

MIDDELEEUWEN

MODERNE TIJD

OUDE NABIJE OOSTEN

.1 50 0 ca . 19 1 8 0 45 0

v.C . 00 .8

.3 ca

PREHISTORIE

HEDENDAAGSE TIJD

Wat is de Nederlandse benaming?

VROEGMODERNE TIJD

TIJDLIJN 1

periode ongeveer?

m iljo

v.C .

wanneer loopt de

Hoe kwamen de mensen aan voedsel? Welke belangrijke ontdekkingen/ uitvindingen werden er gedaan? Welke kunstuitingen waren er?

Geleidelijke overgang of

Hoofdstuk 3: De grootste verandering ooit?

Elk hoofdstuk eindigt met een Zelfevaluatie. Met dat hulpmiddel kun je achterhalen of je de doelen bereikt hebt.

Zelfevaluatie

SITUEREN IN DE TIJD Je kunt de agrarische evolutie situeren in de tijd. SITUEREN IN DE RUIMTE Je kunt de agrarische evolutie situeren in de ruimte. HISTORISCHE BRONNEN EN WERKEN Je kunt meerdere bronnen uit het graf van de boogschutter van Amesbury met elkaar vergelijken door de stappen van een kritische bronnenstudie toe te passen.

VA N

Je kunt op basis van het aangereikte bronnenmateriaal een antwoord formuleren op de historische vraag over de boogschutter van Amesbury. DE GROOTSTE VERANDERING OOIT Je kunt beschrijven waarom en hoe mensen evolueerden van jagerverzamelaar naar landbouwer. Je kunt toelichten welke onbedoelde en bedoelde gevolgen uit de agrarische evolutie ontstonden en hoe en waarom dat gebeurde. Je kunt de volgende begrippen in de juiste context gebruiken: ambacht, agrarische evolutie, landbouw, ongelijkheid, oorlog, patriarchale samenleving, sedentaire samenleving.

↑

Deze plek werd door mensen met de hand uitgegraven! Het zijn de silexmijnen van Spiennes. Die site in de buurt van de stad Bergen (Henegouwen) is een unieke plek in West-Europa. Tijdens het neolithicum groeven mensen er grote blokken vuursteen uit. Van die vuursteen maakten ze toen allerlei nuttige gebruiksvoorwerpen. Vandaag kun je de negen meter diepe mijnen bezoeken. De plek werd in het jaar 2000 beschermd als werelderfgoed. Je leert er meer over in het onlinelesmateriaal.

ERFGOED

De Histokit is jouw gereedschapskist voor het vak geschiedenis. De fiches helpen je stapsgewijs te werk te gaan en je kunt ze als hulpmiddel gebruiken bij moeilijke opdrachten.

VANAF CA. 3500 V.C.: GESCHIEDENIS

NEOLITHICUM

paleolithicum oude steentijd

jager-verzamelaars

nomaden

AGRARISCHE EVOLUTIE

neolithicum nieuwe steentijd

landbouwers

sedentair

bedoelde en onbedoelde gevolgen — — — — —

beschermd in een dorp ongelijkheid gewelddadige conflicten patriarchale samenleving ontstaan van ambachten

Hoofdstuk 3: De grootste verandering ooit?

Histokit: hulpmiddelen om historisch te leren denken Hier vind je jouw gereedschapskist voor het vak geschiedenis. Deze strategieﬁches en hulpmiddelen kun je gebruiken bij moeilijke opdrachten.

Strategiefiches helpen je stapsgewijs te werk te gaan. Je zet ze bijvoorbeeld in als je redeneert met en over bronnen of als je moeilijke teksten of afbeeldingen bestudeert. Na verloop van tijd heb je ze zo vaak gebruikt dat je de stappenplannen niet meer nodig hebt. Dat is ook de bedoeling: we streven ernaar om je op het einde van het schooljaar zo veel mogelijk zonder de geheugensteuntjes te laten werken. In je Histokit vind je verder ook enkele hulpmiddelen: begrippenregisters en kaarten. Ook die kun je inzetten als je moeilijke opdrachten zelfstandig moet uitvoeren.

Ik leer historisch denken: strategiefiches

190

Soorten bronnen

02 Bronnenstudie

191

03 Historische kaartenstudie

192

04 Leesstrategieën

193

05 Kijkstrategieën

194

Ik leer historisch denken: hulpmiddelen

194

06 Historische begrippen

194

07 Structuurbegrippen

198

08 Historisch redeneren

200

09 Maatschappelijke domeinen

202

Kaarten

203

Tijdlijn

204

Histokit

189

Hoofdstuk 3: De grootste verandering ooit?

PALEOLITHICUM

Schema

goed

onvoldoende

zeer goed

Dit kan ik …

voldoende

In deze les leerde je meer over de agrarische evolutie, de gevolgen ervan en de nieuwe ontwikkelingen die eruit ontstonden. Dit zelfevaluatieformulier kan je helpen om te bepalen wat je al goed kunt en aan welke elementen je nog moeten werken. Succes!

PREHISTORIE CA. 3,5 MILJOEN V.C.

CA. 10000 V.C.

Je hebt je eigen pad doorlopen, tijd voor een Synthese. In dit onderdeel situeren we het hoofdstuk in tijd en ruimte aan de hand van een tijdlijn en eventueel een kaart. Daarnaast vatten we alle informatie die je moet onthouden samen op een rode achtergrond.

Is de samenleving nomadisch of sedentair?

TIJDLIJN 2

GESCHIEDENIS

Waar komt de benaming vandaan?

2 Handig voor onderweg

Doorheen het hoofdstuk kom je een aantal elementen tegen die je helpen om op het juiste pad te blijven.

Situeer Ötzi in de tijd.

a b c

De opdrachten zijn aangeduid met een voetstap.

TIJDLIJN

Verbind de foto van ijsmummie Ötzi met de juiste plaats op de tijdlijn. Vul in de kaders de namen van de periodes in die we dit jaar zullen bestuderen. Bij het begin van dit hoofdstuk werd Ötzi ingedeeld in de prehistorie. Misschien ben je na deze oefening dus een beetje in de war. Bespreek dat klassikaal. Historisch denken

11 De Histokit helpt

Een tijdlijn is een manier om orde aan te brengen in het verleden. We gebruiken ook de termen jaar, decennium, eeuw en millennium om aan te geven hoelang een bepaalde periode duurde. Bij voetstap 3 zie je wat de duur is van een decennium, eeuw en millennium. Je kent natuurlijk ook het begrip jaar. Nauwkeurig omschrijven wanneer iets gebeurde of hoelang iets duurde noemen we situeren in de tijd.

TIJDLIJN

Filmpjes vind je terug op diddit. ↑

je bij moeilijkere opdrachten.

De rode kaders helpen je te denken als een echte historicus.

Historische kernbegrippen vallen extra op door de stippellijn. Je vindt die woorden ook achteraan terug bij de synthese of in de Histokit. De gele markering in een bijschrift wijst op de bronvermelding (situering in tijd en ruimte).

HEDENDAAGSE TIJD

MODERNE TIJD

MIDDELEEUWEN

VROEGMODERNE TIJD

GESCHIEDENIS

.5 KLASSIEKE OUDHEID

ca .1 50 0 ca . 19 180 45 0

. v.C

0 50 .3

.3 ca

iljo

v.C

Ötzi leefde ca. 3300 v.C.

Starten met Sapiens 1

het onlineleerplatform bij Sapiens 1

Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau. Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.

Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.

VA N

Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.

Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.

ÂŠ

Hier vind je het lesmateriaal per hoofdstuk. Je vindt er allerlei soorten bronnen, filmmateriaal enzovoort. Daarnaast zijn er ook ontdekplaten waarmee je zelf aan de slag kunt gaan. Ga op ontdekkingstocht en voer de opdrachten uit!

Diddit: het onlineleerplatform bij Sapiens 1

Maak kennis met Ötzi

VA N

Hoofdstuk

↑ © Cold Spring Harbor Laboratory DNA Learning Center

Foto van een lijk dat in Italië gevonden werd in 1991. Twee bergbeklimmers deden in de Ötztaler Alpen een akelige ontdekking: een ijsmummie van een prehistorische man die na onderzoek al 5 300 jaar dood bleek! De mummie kreeg de naam Ötzi, naar de vindplaats.

Op ontdekking

↑

VA N

1991: Bergbeklimmers ontdekken een ijsmummie in het smeltende gletsjerijs.

← 2011: Twee Nederlanders maken een reconstructie van de ijsmummie. Zo hebben wij vandaag een beeld van hoe de man er min of meer uitzag.

← 1991 tot vandaag: Wetenschappers onderzoeken de mummie en komen tot verrassende conclusies.

Bronnen kunnen ons een verhaal vertellen over het verleden. Maar dat doen ze niet zomaar: we moeten bronnen aandachtig bestuderen voor we er geschiedenis mee kunnen schrijven. Om het verhaal van Ötzi’s mummie goed te begrijpen heb je een hele trukendoos nodig. Daarop ligt de focus in dit hoofdstuk.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Wat weet je al?

In de lagere school deelde je het verleden op in historische periodes. Wellicht gebruikte je daarvoor de termen hieronder. Verbind de afbeelding met de historische periode.

prehistorie / oudste tijden middeleeuwen nieuwe tijden / nieuwste tijd

VA N

onze tijd / eigen tijd

Je leerde ook het onderscheid maken tussen feit en mening. Kruis aan of de uitspraak een feit of een mening is.

Markeer het woord waaruit je afleidt dat de uitspraak een feit of een mening is. Vul zelf één historisch feit en één mening over het verleden aan in de tabel.

a b

Feit

Mening

Gent en Brugge waren de grootste middeleeuwse Vlaamse steden. 500 jaar geleden was het fijner als man dan als vrouw. De kathedraal van Antwerpen is het mooiste gebouw van ons land. Het Vlaams Parlement telt 124 volksvertegenwoordigers.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

We vinden het belangrijk om voort te bouwen op wat je al leerde. Als je de oefeningen nog moeilijk vindt, fris dan je voorkennis verder op met het onlinelesmateriaal.

VA N

Is de kathedraal van Antwerpen de mooiste van ons land?

III

Wat weet je nog niet?

In dit hoofdstuk … ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

leer je alles over de indeling van de geschiedenis; leer je werken met tijdlijnen en kaarten; leer je gebeurtenissen, plaatsen en personen in de juiste maatschappelijke domeinen situeren; leer je werken met (historisch) bronnenmateriaal; ga je op ontdekking: je probeert te achterhalen wat we (kunnen) weten over Ötzi, de ijsmummie uit de prehistorie.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Op onderzoek

Historische vraag 1: Wanneer leefde Ötzi?

07 STRUCTUURBEGRIPPEN

VA N

Uitbreiding 1: Wat zijn de belangrijkste scharniermomenten in de geschiedenis?

11 TIJDLIJN

TIJDLIJN

Historische vraag 2: Waar leefde Ötzi?

07 STRUCTUURBEGRIPPEN

10 KAARTEN

Historische vraag 3: Wat kunnen we weten over Ötzi?

01 SOORTEN BRONNEN

02 BRONNENSTUDIE

09 MAATSCHAPPELIJKE DOMEINEN

Historische vraag 4: Wat weten we over Ötzi?

08 HISTORISCH REDENEREN

09 MAATSCHAPPELIJKE DOMEINEN

Proficiat! Je kunt nu gebeurtenissen situeren in de tijd, de ruimte en het maatschappelijke domein. En je weet nu meer over Ötzi.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Historische vraag 1:

Wanneer leefde Ötzi? Om inzicht in het verleden te krijgen proberen we er orde in te scheppen. We doen dat door te situeren in de tijd, de ruimte en het maatschappelijke domein. Beschouw het een beetje als je kamer opruimen. Als je kamer een rommeltje is, vind je niets meer terug. Door daar orde in te scheppen vind je je weg terug in je spullen. Eerst brengen we orde in de tijd door het verleden in te delen in periodes. Later in dit hoofdstuk situeren we ook in de ruimte en het maatschappelijke domein.

Maak een onderscheid tussen de prehistorie en de geschiedenis.

Lees de stellingen bij de tijdlijn en kruis juist of fout aan.

Prehistorie = periode waarover geen geschreven historische bronnen bestaan.

Ca. 3500 v.C.: Eerste geschriften verschijnen in het huidige Irak.

VA N

Ca. 3,5 miljoen v.C.: Eerste voorouders van de mens gebruiken stenen voorwerpen.

GESCHIEDENIS

↑ Reconstructie van Homo erectus. Die mensensoort leefde zo’n 1 miljoen jaar geleden en gebruikte stenen werktuigen.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

PREHISTORIE

Geschiedenis = periode waarover er wel geschreven historische bronnen bestaan.

↑ Borstbeeld van de Griek Herodotos, 2e eeuw. Gevonden in het huidige Turkije. Hij leefde in de 5e eeuw v.C. in Griekenland. Herodotos was een van de eerste mensen die de geschiedenis beschreef.

Juist

Fout

De geschiedenis duurt al veel langer dan de prehistorie. Er waren mensen die konden schrijven in de prehistorie. De geschiedenis begint niet overal op hetzelfde moment omdat men niet overal op hetzelfde moment begon te schrijven. Ca. 3500 v.C. eindigde de prehistorie over de hele wereld. Ötzi leefde rond 3300 v.C. en toch ook tijdens de prehistorie. De Grieken uit de 5e eeuw v.C. leefden in de prehistorie.

Stel dat je een tijdlijn moet tekenen waarbij 1 cm overeenkomt met 1 000 jaar. Hoe lang zou de lijn dan zijn voor de prehistorie en hoe lang voor de geschiedenis? prehistorie:

VA N

geschiedenis:

We delen de geschiedenis vervolgens verder in. We gebruiken zeven historische periodes en die zullen we de komende zes jaar chronologisch bestuderen. Let op: de indeling is net iets anders dan de indeling die je geleerd hebt in de lagere school. Schooljaar

Periode

prehistorie en oude nabije oosten

tweede middelbaar

klassieke oudheid

derde middelbaar

middeleeuwen

vierde middelbaar

vroegmoderne tijd

vijfde middelbaar

moderne tijd

zesde middelbaar

hedendaagse tijd

eerste middelbaar

Op p. 14 plaatsen we de periodes op een tijdlijn.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Situeer Ötzi in de tijd.

a b c

TIJDLIJN

VA N

↑

GESCHIEDENIS

geboorte van Jezus Christus

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

HEDENDAAGSE TIJD

.1 50

MODERNE TIJD

MIDDELEEUWEN

.5 00

v. C . ca

.8 00 KLASSIEKE OUDHEID

0 ca . 19 180 45 0

. v. C 0 .3 50

VROEGMODERNE TIJD

.3 ,5

m ilj

oe n

v. C

Ötzi leefde ca. 3300 v.C.

Oefen de structuurbegrippen voor tijd in. Gebruik de begrippenlijst in je Histokit.

00 20

01 10

v. C

. 20

v. C

. 30

v. C

. 40

v. C

. v. C 50

v. C 01 60

v. C

Arceer het 4e millennium v.C. (In dit millennium leefde Ötzi.) Arceer de 14e eeuw. Arceer het 5e decennium van de 16e eeuw.

a b c

STRUCTUURBEGRIPPEN

00 20

01 19

01 18

01 17

01 16

90 15

70 15

39 15

6e eeuw van 2e millennium

4e decennium van 6e eeuw van 2e millennium

1 decennium = 10 jaar

VA N

10 15

1 eeuw = 100 jaar = 10 decennia

2e millennium

01 14

01 13

1 millennium = 1 000 jaar = 10 eeuwen

Situeer de tijd van de letters in het schema voluit. Gebruik daarvoor de juiste termen. A= B= C=

Dit is een doordenker! Gebruik je kennis om het juiste jaar te bepalen.

Wat is het eerste jaar van de 3e eeuw n.C.?

Wat is het laatste jaar van de 8e eeuw n.C.?

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Je hebt waarschijnlijk gemerkt dat we de tijdrekening iets meer dan 2 000 jaar geleden laten beginnen. De geboorte van Jezus Christus werd eeuwenlang door de christenen beschouwd als een mijlpaal. Daardoor spreken we over de jaren voor en na Christus, afgekort tot v.C. en n.C. Dat is vandaag wereldwijd de meest gebruikelijke manier van rekenen. Nochtans kan het ook anders. Over gebeurtenissen die we ver in het verleden situeren, kun je ook spreken in aantal jaar geleden. Vergelijk de volgende twee manieren om hetzelfde te zeggen: Bv. De laatste ijstijd eindigde ongeveer 12 000 jaar geleden. Bv. De laatste ijstijd eindigde ongeveer in 10000 voor Christus.

De oudste tijden splitsen we vanaf nu op in drie verschillende historische periodes. We gaan later dieper in op de twee scharniermomenten tussen die historische periodes. Voorlopig volstaat het om te onthouden dat de prehistorie de historische periode is waarvoor we geen geschreven bronnen hebben.

HOOFDSTUK 2

HOOFDSTUK 3

Maak kennis met Ötzi

Homo sapiens: de wereldveroveraar

De grootste verandering ooit?

Het ontstaan van stad en schrift

Egypte, het rijk aan de Nijl

We onderzoeken hoe we het verleden bestuderen.

We bestuderen het leven van onze vroegste voorouders.

We staan stil bij het ontstaan van de landbouw.

We onderzoeken het ontstaan van de eerste steden en het eerste schrift.

We leren hoe ook in Egypte een samenleving ontstond.

VA N

HOOFDSTUK 1

PREHISTORIE: DE PERIODE VÓÓR DE GESCHREVEN BRONNEN

HOOFDSTUK 4

HOOFDSTUK 5

GESCHIEDENIS: VANAF DE EERSTE GESCHREVEN BRONNEN OVER EEN SAMENLEVING

EERSTE PERIODE VAN DE GESCHIEDENIS: HET OUDE NABIJE OOSTEN

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Uitbreiding 1:

Wat zijn de belangrijkste scharniermomenten in de geschiedenis? Om inzicht te krijgen in het verleden onderscheiden we zeven tijdvakken. Tijdvakken zijn periodes met een aantal typische kenmerken. Zo leerde je bijvoorbeeld in dit hoofdstuk al dat het ontbreken van geschreven bronnen een typisch kenmerk van de prehistorie is. Je leert de komende jaren veel meer over de andere periodes. Elke periode onderscheidt zich van andere periodes door een scharniermoment. Dat zijn gebeurtenissen die zorgen voor grote veranderingen in de samenleving. Meestal bestaat zo’n moment niet uit één allesbepalende gebeurtenis, maar gaat het eerder over een reeks van gebeurtenissen die zich ongeveer gelijktijdig afspelen. We spreken daarom over scharniermomenten.

Verbind elk scharniermoment met de juiste periode. Plaats elke gebeurtenis onder de tijdlijn op p. 18.

TIJDLIJN

Zoek online wanneer elke gebeurtenis plaatsvond en noteer het jaartal boven de tijdlijn. Verbind elke afbeelding met de juiste letter onder de tijdlijn.

VA N

a b

Gebeurtenis

Betekenis

atoombommen op Japan

einde van de Tweede Wereldoorlog

afzetting keizer Romulus Augustus

einde van het West-Romeinse rijk

aankomst van Christoffel Columbus op de Caraïben

begin kolonisatie van Amerika door de Europese landen

D E

opstand en onrust in Parijs

begin Franse Revolutie

eerste vormen van spijkerschrift in Mesopotamië

begin schriftelijke cultuur

stichting Griekse kolonies op verschillende plaatsen in de Middellandse Zee

verschuiving van de macht van het Midden-Oosten naar de Middellandse Zee

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

. v. C en ilj o m ,5 .3

MIDDELEEUWEN

VA N

geboorte van Jezus Christus

Gelijktijdig met die scharniermomenten speelden er zich vaak nog andere belangrijke gebeurtenissen af. Bekijk wat er gelijktijdig met die grote veranderingen gebeurde.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

MODERNE TIJD

KLASSIEKE OUDHEID

HEDENDAAGSE TIJD

OUDE NABIJE OOSTEN

VROEGMODERNE TIJD

ca PREHISTORIE

Historische vraag 2:

Waar leefde Ötzi? Een tweede manier om orde te scheppen in het verleden is door gebeurtenissen te situeren in de ruimte. Als je het verleden beschrijft, is het daarom heel belangrijk dat je niet alleen schrijft wat er gebeurde en wanneer het gebeurde, maar ook waar het gebeurde. De kaart geeft het continent Europa weer. Er zijn geen landsgrenzen weergegeven, omdat die pas recent ontstaan zijn. Tijdens de historische periodes waarover we het dit jaar hebben in de les geschiedenis, waren er nog geen landsgrenzen in Europa.

KAARTEN

VA N

Trek zo precies mogelijk een pijl van de foto van de reconstructie van Ötzi naar zijn vindplaats op de kaart. Gebruik eventueel informatie van het internet.

Markeer in de zin de structuurbegrippen waarmee je Ötzi situeert in de ruimte.

07 STRUCTUURBEGRIPPEN

Ötzi leefde in het continent Europa, in de regio van de Alpen. Vandaag ligt die plek op de grens tussen Oostenrijk en Italië.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Historische vraag 3:

Wat kunnen we weten over Ötzi? Nadat we orde aangebracht hebben in de tijd en de ruimte, proberen we ook orde aan te brengen in de bronnen die we hebben om het verleden te bestuderen. We kunnen daarvoor veel verschillende bronnen gebruiken. In het schema zie je de verschillende soorten bronnen die we onderscheiden. Je ziet ook dat we een onderscheid maken tussen historische bronnen en historische werken.

Bekijk aandachtig de voorbeelden van historische bronnen en historische werken. Zet de letter van de afbeelding in het juiste vak. Gebruik het stappenplan soorten bronnen in je Histokit.

01 SOORTEN BRONNEN

IK BESTUDEER HET VERLEDEN

HISTORISCHE BRON

= een overblijfsel uit het verleden

Materiële bron — graf — mummie — potscherf — ruïne — kledij

Geschreven bron — brief — cijfergegevens — verslag

Geschreven werk — geschiedenisboek — historische roman

Materieel werk — reconstructie van een standbeeld

Mondelinge bron — een ooggetuige die vertelt

(Audio)visuele bron — geluidsfragment — foto — filmfragment

Mondeling werk — de leraar die vertelt — een museumgids die vertelt

(Audio)visueel werk — documentaire — film — kaart

↑

Film, 20e eeuw, Verenigde Staten.

HISTORISCH WERK

= werk dat gebaseerd is op historische bronnen

VA N

MET BEHULP VAN …

Kleitablet, Mesopotamië, 3e millennium v.C.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Piramide, Egypte, 3e millennium v.C.

Museumgids, 21e eeuw, België.

Gaat het om een historische bron of een historisch werk? Om welke soort bron gaat het? Gebruik het schema op p. 20.

Ötzi krijgt een slecht rapport van de tandarts De ijsman Ötzi had een

gebit van de ijsmummie voor het

bijzonder slechte mondhygiëne.

eerst met een scan in kaart. De

Dat blijkt uit nieuw onderzoek

resultaten tonen aan dat Ötzi last

van de universiteit van Zürich.

had van parodontitis, cariës en

Wetenschappers brachten het

tandbreuken.

Naar: A. Verstraete, ‘Ötzi krijgt een slecht rapport van de tandarts’, VRT Nieuws, 10 april 2013, www.vrt.be.

↑ soort:

↑

historische bron / historisch werk

VA N

De muts van Ötzi. historische bron / historisch werk soort:

← De bijl van Ötzi.

historische bron / historisch werk

soort:

↑

21e-eeuwse reconstructie van Ötzi. historische bron / historisch werk soort:

Welke soort bronnen hebben we niet van Ötzi?

Van Ötzi hebben we geen

Weet je (nog) hoe het komt dat we dat soort bronnen niet hebben?

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Historisch denken

01 Bij het bestuderen van historische bronnen gaan we voorzichtig te werk. SOORTEN BRONNEN Je leert de komende maanden stap voor stap hoe we dat doen. In de Histokit zie 02 je het stappenplan dat we de komende maanden vaak zullen gebruiken. Bij BRONNENbronnenstudie bepaal je eerst welke soort bron je voor je hebt. Een andere manier STUDIE om beter zicht te krijgen op je bronnenmateriaal is door het te situeren bij de maatschappelijke domeinen. In het schema hieronder zie je de verschillende domeinen die we gebruiken om orde aan te brengen in het verleden.

Vul het schema aan. Gebruik het schema in je Histokit als hulpmiddel.

Ik moet me houden aan

Bv. hebben in onze samenleving gelijke rechten. 13 % van de kinderen in ons land groeit op in armoede.

VA N

bv. bestuur, macht, afspraken, rechten en plichten, oorlog …

MAATSCHAPPELIJKE DOMEINEN

Bv. Ons land wordt bestuurd

POLITIEK

SOCIAAL

ECONOMISCH

CULTUREEL

bv. individu, groep, rollen, verhoudingen tussen mensen …

bv. kunst, vrije tijd, geloof, wetenschap, mode …

bv. geld, arbeid, voedsel, handel, vervoer …

Bv. Ik kom naar school met

Bv. Mijn lievelingsspel is

Ik heb onlangs

Ongeveer 7 % van de bewoners van België is moslim.

gekocht.

De vier domeinen beïnvloeden elkaar voortdurend. Zo bepalen de bestuurders van een land (politiek) hoe de verhouding tussen arm en rijk is (sociaal). De kunst en wetenschap (cultuur) worden dan weer beïnvloed door transport (economie). In de komende hoofdstukken zie je daar heel wat concrete voorbeelden van uit de prehistorie en het oude nabije oosten.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Historische vraag 4:

Wat weten we over Ötzi? ← 1991 tot vandaag: Wetenschappers onderzoeken de mummie en komen tot verrassende conclusies. Ötzi was 45 jaar oud toen hij stierf en 1,60 m lang. Vier wetenschappers van verschillende universiteiten dateerden het lijk ergens tussen 3300 en 3200 v.C.

De inhoud van de maag toont aan dat Ötzi net voor zijn dood nog hertenvlees en tarwe had gegeten.

↑

VA N

↓

Bij het lijk vonden ze onder andere een koperen bijl, vuurstenen pijlpunten, een boog, een net, een ronde houten doos …

↑

Ötzi’s kledij bestond uit sneeuwschoenen, een schort, beenbeschermers, een jas en een muts. De kledij was uit zeker vijf verschillende dierenhuiden gemaakt.

Werd Ötzi vermoord? Men heeft pas later in het onderzoek ontdekt dat er een pijlpunt vastzat in de schouder van Ötzi. Een slagader naar de linkerarm werd daarbij geraakt en Ötzi is daardoor doodgebloed. De schutter stond op een lager punt en schoot de pijl van meer dan dertig meter afstand, anders was de pijl helemaal door de schouder gegaan. Ötzi had bovendien ook een snijwond aan zijn hand en een hoofdwond. Op zijn wapens en kleding zijn bloedsporen gevonden van wel vier verschillende mensen!

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Vul aan wanneer Ötzi leefde. Gebruik de historische bronnen op p. 23 en de correcte structuurbegrippen.

In welk jaar leefde Ötzi?

In welk millennium leefde Ötzi?

In welke periode leefde Ötzi?

Waarom zeggen we dat Ötzi in die periode leefde?

Detailfoto van Ötzi’s lijk, 21e eeuw. Als je aandachtig kijkt, zie je twee lijntatoeages rond de pols van Ötzi.

↑

VA N

Bij welk domein zou je dit detail plaatsen?

Plaats de archeologische bronnen die we over Ötzi bestudeerden bij het juiste domein.

09 MAATSCHAPPELIJKE DOMEINEN

Kies uit: de koperen bijl - de maaginhoud van de mummie - de tas met de geneeskrachtige zwam - de tatoeages

POLITIEK

SOCIAAL

ECONOMISCH

CULTUREEL

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Nadat we bronnen nauwkeurig bestudeerd hebben, kunnen we proberen om historische vragen te beantwoorden. Achterhaal wat er fout is in de nieuwsberichten. Gebruik daarvoor opnieuw de informatie uit de bronnen van p. 23.

a b

Markeer wat onnauwkeurig of fout is. Schrijf onder het bericht de juiste informatie.

Sensationele ontdekking in het Schnalsdal Reinhold Messner en zijn partner zijn bij hun tocht op de Similaungletsjer op het goed bewaarde lijk van een jager gestoten dat waarschijnlijk 500 jaar oud op zijn rug had hij sporen van een val. Aan zijn voeten droeg hij Eskimo-achtige schoenen.

Ötzi mogelijk niet vermoord, maar verongelukt

is. De dode droeg een bijl in zijn hand,

Recent onderzoek van de universi-

teit in Innsbruck toont aan dat de eerste bekende alpinist, wiens diepgevroren,

VA N

Alto Adige, 22 september 1991

gemummificeerde lichaam twintig jaar geleden in de Alpen op de grens tussen

Italië en Oostenrijk werd gevonden, door een val tijdens het bergbeklimmen aan zijn einde kwam. Naar: ‘Ötzi mogelijk niet vermoord, maar verongelukt’, De Volkskrant, 8 november 2011.

Historisch denken Historici gebruiken historische bronnen om inzicht te krijgen in het verleden. De mummie van Ötzi, en de voorwerpen die erbij gevonden werden, leveren een schat aan materiaal op. Dankzij die vondst kunnen we een deel van de geschiedenis herschrijven. Enerzijds leert de vondst ons iets over Ötzi zelf, anderzijds leert het ons ook iets over de tijd waarin hij leefde. Soms is een vondst op zich ook niet voldoende bewijs om zeker te zijn van iets. Toch geeft de bron je een aanwijzing om iets te denken.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

In de linkerkolom lees je welke historische bronnen we hebben over Ötzi. In de rechterkolom lees je welke conclusies we daaruit kunnen trekken. Van sommige zaken zijn we heel zeker: we hebben dan bewijs van iets. Van andere zaken zijn we minder zeker, maar toch kunnen ze een aanwijzing zijn om iets te vermoeden. Van welke conclusies zijn we zeker, en van welke niet helemaal? Schrap in de tweede kolom de aanvulling die niet past. Gebruik je Histokit.

Historische bron

Conclusie Dat bewijst dat … Dat is een aanwijzing om te denken dat …

… hij kort voor zijn dood nog gegeten had.

Er bevond zich een pijlpunt in de schouder van Ötzi.

Dat bewijst dat … Dat is een aanwijzing om te denken dat …

… hij gewelddadig om het leven is gekomen.

Het lichaam van Ötzi bevond zich in de wilde natuur op meer dan 3 000 meter hoogte toen hij stierf.

Dat bewijst dat … Dat is een aanwijzing om te denken dat …

… hij de bergen in vluchtte kort voor zijn dood.

In Ötzi’s spullen vond men een buidel met geneeskrachtige kruiden.

Dat bewijst dat … Dat is een aanwijzing om te denken dat …

… hij kennis had van medicinale planten.

In Ötzi’s spullen vond men een buidel met geneeskrachtige kruiden.

Dat bewijst dat … Dat is een aanwijzing om te denken dat …

… hij goed voorbereid op weg is gegaan voor hij stierf.

Vlak bij de vindplaats van Ötzi’s lichaam vonden archeologen een koperen bijl.

Dat bewijst dat … Dat is een aanwijzing om te denken dat …

… men in de Alpen al ruim 5 000 jaar geleden koperen voorwerpen gebruikte.

Vlak bij de vindplaats van Ötzi’s lichaam vonden archeologen een koperen bijl.

Dat bewijst dat … Dat is een aanwijzing om te denken dat …

… hij een rijk man was of veel aanzien genoot.

VA N

De maag van Ötzi was gevuld met nauwelijks verteerd eten.

Wat weten we nog niet over Ötzi? Op welke historische vraag zou jij nog een antwoord willen in de toekomst? Formuleer hier een historische vraag over Ötzi.

08 HISTORISCH REDENEREN

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Conclusie

Antwoorden op de onderzoeksvragen Kruis alle juiste antwoorden aan. Meerdere juiste antwoorden zijn mogelijk. Historische vraag 1: Wanneer leefde Ötzi? ☐ aan het einde van het oude nabije oosten ☐ aan het einde van de prehistorie ☐ in het 4e millennium voor Christus ☐ 5300 v.C.

Historische vraag 2: Waar leefde Ötzi?

☐ op de grens tussen het huidige Oostenrijk en Italië ☐ in Zwitserland ☐ in de Alpen

VA N

☐ in de Pyreneeën

Historische vraag 3: Wat kunnen we weten over Ötzi?

☐ Geschreven historische bronnen leren ons dat Ötzi een jager was. ☐ Archeologische bronnen leren ons dat Ötzi leefde in een samenleving met koperen gebruiksvoorwerpen. ☐ Historische werken leren ons hoe oud Ötzi was toen hij stierf.

☐ Ötzi liet zelf geschreven bronnen na waarin staat dat hij op jacht ging.

☐ Hij kwam door geweld om het leven. ☐ Hij had kort voor zijn dood nog gegeten. ☐ Hij was stamhoofd.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Synthese

MODERNE TIJD

00 .5 1

ca MIDDELEEUWEN

KLASSIEKE OUDHEID

HEDENDAAGSE TIJD

OUDE NABIJE OOSTEN

VROEGMODERNE TIJD

PREHISTORIE

50 0 ca . 19 180 45 0

. v. C 00 .8 ca

.3 ca

ilj o

v. C

Situeren in de tijd en de ruimte

GESCHIEDENIS

Ötzi

geboorte van Jezus Christus

Ötzi werd gevonden in de regio van de Alpen, op de grens van het huidige Oostenrijk en Italië.

VA N

Schema

TIJDLIJN

Ik situeer in de tijd.

Ik breng orde aan in het verleden.

GEBRUIK JE HISTOKIT.

STRUCTUURBEGRIPPEN VOOR TIJD

(HISTORISCHE) KAARTENSTUDIE

Ik situeer in de ruimte. STRUCTUURBEGRIPPEN VOOR RUIMTE

Ik gebruik bronnen om het verleden te bestuderen.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Ik situeer in het maatschappelijke domein.

VIER MAATSCHAPPELIJKE DOMEINEN

Ik bepaal welke soort bron het is.

SOORTEN BRONNEN

Samenvatting: Maak kennis met Ötzi Orde brengen in het verleden We maken in de les geschiedenis gebruik van drie manieren om orde aan te brengen in het verleden: we situeren gebeurtenissen in tijd, ruimte en maatschappelijk domein. — Historische periodes helpen ons om gebeurtenissen te situeren in de tijd. De begrippen jaar, decennium, eeuw en millennium gebruiken we om te situeren in de tijd. De prehistorie eindigt vanaf het moment dat er voor een samenleving geschreven bronnen zijn. — We situeren gebeurtenissen ook in de ruimte: we bepalen waar een gebeurtenis zich voordeed. — Een derde manier om orde aan te brengen in het verleden is door vier domeinen van de geschiedenis te onderscheiden: politiek, cultureel, sociaal en economisch.

Wat weten we over Ötzi? Wetenschappers hebben zich de afgelopen decennia beziggehouden met het bestuderen van het lichaam van Ötzi. In de periode dat Ötzi leefde, waren er in Europa nog geen geschreven bronnen, hij leefde dus in de prehistorie. Hij had een koperen bijl bij zich. Dat was het eerste bewijs dat er in de tijd waarin Ötzi leefde al koper gebruikt werd in Centraal-Europa. Historische bronnen zoals de bijl die bij het lichaam gevonden werd, de inhoud van zijn tas en de kledij geven ons ook aanwijzingen. De bijl is bijvoorbeeld een aanwijzing voor de sociale status van de man.

VA N

Historisch denken

Zonder bronnen geen geschiedenis. We maken een onderscheid tussen historische bronnen en historische werken. In dit hoofdstuk zagen we dat er verschillende soorten historische bronnen zijn: we onderscheiden geschreven, mondelinge, materiële en audiovisuele bronnen. Historische bronnen zijn bewijsmateriaal dat we kunnen gebruiken om historische vragen te beantwoorden. Zo bewijst de koperen bijl die Ötzi bij zich droeg dat de kopertijd in Europa al begonnen was toen Ötzi leefde. Andere historische bronnen leveren ons minder zekerheid op, we spreken dan over een aanwijzing.

Uitbreiding 1: Wat zijn de belangrijkste scharniermomenten in de geschiedenis? De belangrijkste scharniermomenten uit de geschiedenis zijn: het begin van de schriftelijke cultuur (ca. 3500 v.C.), de verschuiving van de macht van het Midden-Oosten naar de Middellandse Zee (ca. 800 v.C.), het einde van het West-Romeinse rijk (476), het begin van de kolonisatie van Amerika (1492), het begin van de Franse revolutie (1789) en het einde van de Tweede Wereldoorlog (1945). Begrippen In dit hoofdstuk kwamen geen historische begrippen aan bod. Wel gebruikten we een aantal structuurbegrippen. Hun betekenis kun je opzoeken in je Histokit. — — — — — —

aanwijzing bewijs chronologie continent eeuw feit

— — — — — —

gelijktijdig historische bron historische periode historisch werk jaar mening

— — — — —

07 STRUCTUURBEGRIPPEN

millennium periode regio scharniermoment tijdrekening

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

Zelfevaluatie

SITUEREN IN DE TIJD Je kunt de zeven historische periodes benoemen. Je kunt de zeven historische periodes correct op een tijdlijn plaatsen.

Je kunt historische kenmerken, personen, begrippen, gebeurtenissen … in de juiste historische periode plaatsen. Je kunt (afbeeldingen van) historische kenmerken, personen, begrippen, gebeurtenissen … correct op een tijdlijn plaatsen.

VA N

Je kunt de begrippen millennium, eeuw, jaar, tijdrekening, periode en duur correct gebruiken om een gebeurtenis te situeren in de tijd. Je kunt het verschil tussen de prehistorie en de geschiedenis toelichten. Je kunt de vondst van de ijsmummie Ötzi situeren in de tijd. SITUEREN IN DE RUIMTE

Je kunt de vindplaats van Ötzi correct aanduiden op een kaart.

MAATSCHAPPELIJKE DOMEINEN

Je kunt de vier maatschappelijke domeinen benoemen. Je kunt elk domein illustreren aan de hand van een concreet voorbeeld. Je kunt de kenmerken en voorbeelden van de levenswijze van Ötzi bij het juiste domein plaatsen. HISTORISCHE BRONNEN EN WERKEN Je kunt een onderscheid maken tussen historische bronnen en historische werken. Je kunt verschillende soorten historische bronnen herkennen en benoemen. Je kunt de gegevens over het leven van Ötzi afleiden uit (bronnen)materiaal. Je kunt bronnen over Ötzi vergelijken en op zoek gaan naar wat we wel, waarschijnlijk of niet kunnen weten over Ötzi.

Hoofdstuk 1: Maak kennis met Ötzi

onvoldoende

voldoende

goed

Dit kan ik …

zeer goed

In deze les leerde je situeren in tijd, ruimte en maatschappelijke domeinen. Daarnaast leerde je meer over Ötzi. Dit zelfevaluatieformulier kan je helpen om te bepalen wat je al goed kunt en aan welke elementen je nog moeten werken. Succes!