HOE WERK IK MET DIT LEERWERKSCHRIFT? Voor het vak natuurwetenschappen werk je dit jaar met het leerwerkschrift NW voor JOU GO! 1. Je gaat zelf actief aan de slag en ontdekt stapsgewijs door waarneming.
Het leerwerkschrift bestaat uit drie thema’s. De twee eerste thema’s zijn nog eens onderverdeeld in hoofdstukken. Elk thema is uit verschillende lessen opgebouwd.
Inhoud Hoe studeer ik natuurwetenschappen? Inleiding natuurwetenschappen
5 6
Thema 1
Thema 2 BOUWSTENEN VAN ORGANISMEN EN MATERIE
LEVEN DOET LEVEN 1 Bouw van de bloemplant Les 1: Bouw van de bloemplant Les 2: Wortels Les 3: Stengels Les 4: Bladeren Verdieping online Drogen van een bloemplant Gelijkenissen en verschillen tussen de delen van bloemplanten Eetbare wortels, stengels en bladeren
7 11 20 25
2 Voortplanting bij de bloemplant Les 5: Bouw van een bloem 31 Les 6: Functie van de bloemdelen 37 Les 7: Bestuiving en bevruchting 43 Les 8: Zaad- en vruchtvorming 49 Synthese: Geslachtelijke voortplanting bij bloemplanten 59 Verdieping online Ongeslachtelijke voortplanting bij bloemplanten 3 Voortplanting bij de mens Les 9: Bouw en functie van voortplantingsorganen 63 Les 10: Puberteit 73 Les 11: Geslachtsgemeenschap, bevruchting, zwangerschap en geboorte 83 Synthese: Voortplanting bij de mens 93 Les 12: Geboorteregeling en soa’s 94 Verdieping online Doorgeven van erfelijke kenmerken en evolutie Tweelingen Homoseksualiteit Seksueel geweld / misbruik Abortus
1 Bouwstenen van organismen Les 13: Organismen, stelsels en organen Les 14: Organen en weefsels Les 15: Werken met de microscoop Les 16: Cellen van planten en dieren Synthese: Samenhang van de organisatieniveaus bij organismen Les 17: Aanpassingen van dieren aan hun omgeving Verdieping online Zelf preparaten maken en bekijken 2 Bouwstenen van materie Les 18: Massa Les 19: Volume Les 20: Zuivere stoffen, mengels en deeltjesmodel Les 21: Aggregatietoestanden en faseovergangen Verdieping online Deeltjesmodel Zuivere stoffen en mengsels Aggregatietoestanden Faseovergangen
107 117 121 126 132
136 141 148 155
Thema 3
KRACHTEN - INTERACTIE TUSSEN MATERIE Les 22: Krachten Les 23: Lucht en luchtdruk Verdieping online Snelheid Luchtdruk Knipbladen
170 184
197
Begrippenlijst Materiaallijst
(online)
(online)
1
THEMA 1 LEVEN DOET LEVEN
1
2
BOUW VAN DE BLOEMPLANT
BOUW VAN DE BLOEMPLANT
110224_01_NW_GO_thema1-v2.indd 4
7/14/11 1:05:38 PM
VOORTPLANTING BIJ DE BLOEMPLANT
Je leert door waarnemingen de delen van een bloem herkennen en benoemen. In dit hoofdstuk leer je de hoofddelen
Je ontdekt door experimenten
van een bloemplant kennen en benoemen.
de functie van de bloemdelen.
Door nauwkeurige waarnemingen en experimenten
Stap voor stap onderzoek je hoe bloemplanten
ontdek je voor elk plantendeel een functie.
zich geslachtelijk voortplanten.
30
6
3
VOORTPLANTING BIJ DE MENS
In dit hoofdstuk leer je de hoofddelen
Je leert de organen die een rol spelen bij de voortplanting van de mens kennen en benoemen. Je ontdekt hoe jongens
van een bloemplant kennen en benoemen.
en meisjes veranderen tijdens de puberteit. Je leert hoe een vrouw zwanger wordt, hoe een zwangerschap verloopt en hoe een kind wordt geboren. Ten slotte bespreek je het belang van anticonceptiemiddelen.
Door nauwkeurige waarnemingen en experimenten
62
ontdek je voor elk plantendeel een functie.
10
9
110224_01_NW_GO_thema1-v2.indd 9
7/14/11 1:05:27 PM
110224_01_NW_GO_thema1-v2.indd 10
7/14/11 1:05:16 PM
Elk hoofdstuk start met een korte samenvatting die je informatie geeft over wat je zult leren en ontdekken.
6
FUNCTIE VAN DE BLOEMDELEN
LES 6
Functie van de bloemdelen
Welke functies hebben de bloembladeren? © Paul Busselen
Afb. 72 bloemknop van een melkdistel
© Paul Busselen
Elke les behandelt één of meer vragen. Om een antwoord te vinden, moet je soms een experiment uitvoeren. Het is belangrijk om daarbij stap voor stap de opdracht zo nauwkeurig mogelijk uit te voeren.
LES 6
FUNCTIE VAN DE BLOEMDELEN
Welke functie hebben meeldraden en stamper(s)? EXPERIMENT Benodigdheden g - meeldraad en stamper van een bloeiende lelie - mesje - vergrootglas Werkwijze j
Bekijk de helmknop van de meeldraad met een vergrootglas.
2
Neem dat deel tussen duim en wijsvinger.
3
Wat zie je op je vingertoppen? Noteer je antwoord bij waarneming 1.
4
Afb. 73 bloemknop van een grote klaproos
5
© Paul Busselen
Afb. 76 meeldraden en stamper van een lelie
1
Teken, zo nauwkeurig mogelijk, de dwarse doorsnede van de helmknop van de lelie. Snijd het vruchtbeginsel van de stamper nu dwars door.
6
Bekijk de doorsnede met een vergrootglas. Wat zie je? Noteer je antwoord bij waarneming 2.
7
Teken, zo nauwkeurig mogelijk, de dwarse doorsnede van het vruchtbeginsel van de lelie.
WAARNEMING W 1 2
Afb. 74 bloem van een melkdistel
Afb. 75 honingbij op een bloem
Bekijk afbeeldingen 72 en 73. Welke functie van de kelkbladeren kun je daaruit afleiden?
Bekijk afbeeldingen 74 en 75.
Dwarse doorsnede van het vruchtbeginsel van een lelie
Welke functie hebben de kroonbladeren? Leid de functie van de felgekleurde kroonbladeren uit afbeelding 75 af.
De functies van de bloembladeren zijn -
,
-
.
42
110224_01_NW_GO_thema1-v2.indd 42
Dwarse doorsnede van de helmknop van een lelie
Verklaring g Wat je op de helmknop waarneemt, is stuifmeel (pollenkorrels). Het stuifmeel zit in helmhokken. Als het stuifmeel rijpt, barst een helmhok open. In een pollenkorrel wordt de zaadcel of mannelijke voortplantingscel gevormd. De meeldraad is het mannelijk voortplantingsorgaan van de bloem.
helmknop stuifmeelkorrel helmhokje
helmdraad Afb. 77 meeldraad
43
7/14/11 1:04:41 PM
110224_01_NW_GO_thema1-v2.indd 43
7/14/11 1:04:50 PM
2
180258_13N 581249_02_NW_GO1_thema1.indd 2
29/03/18 12:09
LES 11
GESLACHTSGEMEENSCHAP, BEVRUCHTING, ZWANGERSCHAP EN GEBOORTE
BOUW, FUNCTIE EN WERKING VAN DE VOORTPLANTINGSORGANEN
LES 9
Wat heb je geleerd? Vul aan. Geslachtsgemeenschap of
is . 1 2 3
5 4
Test jezelf!
Aan het einde van een les kun je zelf de rubriek Wat heb je geleerd? verder aanvullen.
1 Verbind de kaders uit de eerste rij met de passende kaders uit de tweede rij. MANNELIJKE VOORTPLANTINGSORGANEN EN HUN FUNCTIE
6
7
1
5 6
3
7
Functie ophangen van de teelballen buiten het lichaam
balzak
zaadcellen vervoeren
zaadleiders
productie en rijping van zaadcellen
zaadblaasjes en prostaatklier
voorvocht vormen
klieren van Cowper
voedingsstoffen en zwemvloeistof vormen
penis • zwellichaampjes • eikel • voorhuid • urinebuis
Afb. 142 paring en bevruchting
2
Organen teelballen met bijballen
eikel beschermen sperma afvoeren penis in erectie brengen voor een zaadlozing of ejaculatie
4 Bevruchting is
VROUWELIJKE VOORTPLANTINGSORGANEN EN HUN FUNCTIE
. Een zwangerschap begint op het moment
.
Organen
Functie
Zet in de juiste volgorde: baby, embryo, bevruchting, foetus, innesteling. a
b
d
e
c
De geboorte is het De geboorte verloopt in drie fasen: 1
van de baby na de persweeën. ,
2
,
3
.
Erfelijke kenmerken worden doorgegeven aan de volgende generaties. Die erfelijke kenmerken zijn vastgelegd in het erfelijk materiaal of van de
en de
. Tijdens de
komt het DNA van de zaadcel bij dat van de eicel.
Ontdek de juiste oplossing in de verbetersleutel. 93
110224_01_NW_GO_thema1-v2.indd 93
Daarna kun je met behulp van de verbetersleutel en van opdrachten uit de rubriek Test jezelf! nagaan of je alles goed hebt begrepen.
7/14/11 1:15:01 PM
eierstokken + eicellen
seksuele opwinding
eileiders + eitrechter
toegang tot de baarmoeder
baarmoeder • gespierde wand • baarmoederslijmvlies • baarmoederhals • baarmoedermond
bescherming van de geslachtsopening innesteling van de bevruchte eicel of begin van de maandstonden
vagina of schede
rijpen van eicel en eisprong
kleine schaamlippen
opvangen en vervoeren van de bevruchte eicel
grote schaamlippen clitoris
74
110224_01_NW_GO_thema1-v2.indd 74
Soms wil je meer weten over een bepaald onderwerp. Daarom bieden we online verdiepingsleerstof aan. Die bladzijden herken je snel aan de achtergrondkleur.
7/14/11 1:14:42 PM
BOUW VAN EEN BLOEMPLANT VERDIEPING
Eetbare wortels, stengels en bladeren Neem knipblad 1. Bekijk de afbeeldingen van groenten en fruit. Je eet wortels, stengels, bladeren, knoppen, bloemen en vruchten. Knip de afbeeldingen uit. Sorteer ze in het vak bij het juiste plantendeel. Controleer en kleef de afbeeldingen daarna vast.
BLOEM
VRUCHT
Voor sommige verdiepingslessen heb je een knipblad nodig. Dat knipblad vind je achteraan in je leerwerkschrift.
Knipblad 3
STENGEL
BLAD
bladgroencel
mondslijmvliescel
plant
bladstelsel
bladgroenweefsel
blad
WORTEL
Afb. 1
1
110224_04_NW_GO_online_Th1_eetbare wortels...indd 1
mens
mondslijmvliesweefsel
7/14/11 1:11:29 PM
mondholte
spijsverteringstelsel
205
110224_03_NW_GO_thema3.indd 205
Wil je graag nog wat extra oefeningen maken met behulp van je computer? Neem dan een kijkje op www.diddit.be.
7/14/11 2:32:41 PM
BOUW VAN DE BLOEMPLANT
Evalueer jezelf! BOUW VAN DE BLOEMPLANT Les 1 – Bouw van de bloemplant
Bladzijden 11-14
Wat kun je? 1
De delen van een bloemplant op een afbeelding aanduiden en benoemen
2
De plantendelen, die tot het bovengrondse en ondergrondse deel behoren, benoemen
3
De functie van de bloem verwoorden
Les 2 – Wortels
Bladzijden 15-23
Wat kun je? 1
De delen van de wortel op een tekening aanduiden en benoemen
2
Een wortelhaar omschrijven
3
De functie van wortelharen verwoorden
4
Op afbeeldingen de verschillen bij wortels herkennen en verwoorden
5
De vier functies van de wortel verwoorden
6
Uit een afbeelding van een proefopstelling een functie van de wortel afleiden
Les 3 – Stengels
Bladzijden 24-29
Wat kun je? 1
Op afbeeldingen de verschillen bij stengels herkennen en verwoorden
2
De delen van een stengel op een afbeelding aanduiden en benoemen
3
Met behulp van een experiment de functie van de stengel uitleggen
4
De drie functies van de stengel verwoorden
5
Uit een afbeelding van een proefopstelling een functie van de stengel afleiden
Les 4 – Bladeren
Bladzijden 30-33
Wat kun je? 1
De delen van het blad op een tekening aanduiden en benoemen
2
De twee functies van het blad verwoorden
3
Uit een afbeelding van een proefopstelling een functie van het blad afleiden
34
110224_01_NW_GO_thema1-v2.indd 34
Als je leerkracht een toets aankondigt, zal hij je op weg helpen door je te verwijzen naar de Evalueer jezelf!-pagina die je achteraan elk thema terugvindt.
De laatste kolommen gebruik je om aan te vinken of je het onderdeel beheerst of niet.
7/14/11 1:13:43 PM
De tweede kolom geeft aan wat je juist moet kunnen. 3
180258_13N 581249_02_NW_GO1_thema1.indd 3
29/03/18 12:09
Inhoud Hoe studeer ik natuurwetenschappen? Inleiding natuurwetenschappen
5 6
Thema 1
BOUWSTENEN VAN ORGANISMEN EN MATERIE
LEVEN DOET LEVEN 1 Bouw van de bloemplant Les 1: Bouw van de bloemplant Les 2: Wortels Les 3: Stengels Les 4: Bladeren Verdieping online Drogen van een bloemplant Gelijkenissen en verschillen tussen de delen van bloemplanten Eetbare wortels, stengels en bladeren
Thema 2
11 15 24 30
2 Voortplanting bij de bloemplant Les 5: Bouw van een bloem 36 Les 6: Functie van de bloemdelen 42 Les 7: Bestuiving en bevruchting 47 Les 8: Zaad- en vruchtvorming 53 Synthese: Geslachtelijke voortplanting bij bloemplanten 63 Verdieping online Ongeslachtelijke voortplanting bij bloemplanten 3 Voortplanting bij de mens Les 9: Bouw, functie en werking van de voortplantingsorganen 67 Les 10: Puberteit 77 Les 11: Geslachtsgemeenschap, bevruchting, zwangerschap en geboorte 87 Synthese: Voortplanting bij de mens 97 Les 12: Geboorteregeling en soa’s 98 Verdieping online Doorgeven van erfelijke kenmerken en evolutie Tweelingen Homoseksualiteit Seksueel geweld / misbruik Abortus
1 Bouwstenen van organismen Les 13: Organismen, stelsels en organen Les 14: Organen en weefsels Les 15: Werken met de microscoop Les 16: Cellen van planten en dieren Synthese: Samenhang van de organisatie niveaus bij organismen Les 17: Aanpassingen van dieren aan hun omgeving Verdieping online Zelf preparaten maken en bekijken 2 Bouwstenen van materie Les 18: Massa Les 19: Volume Les 20: Zuivere stoffen, mengels en deeltjesmodel Les 21: Aggregatietoestanden en faseovergangen Verdieping online Deeltjesmodel Zuivere stoffen en mengsels Aggregatietoestanden Faseovergangen
110 120 124 129 135 137
148 153 160 167
Thema 3
KRACHTEN - INTERACTIE TUSSEN MATERIE Les 22: Krachten Les 23: Lucht en luchtdruk Verdieping online Snelheid Luchtdruk Knipbladen
182 193
201
Begrippenlijst Materiaallijst
(online)
(online)
180258_13N 581249_02_NW_GO1_thema1.indd 4
29/03/18 12:09