NW
vOOr jOu
OnderzOek editie
1 2 3
Biotoopstudie en organisatieniveaus
1
Inhoud Intro natuurwetenschappen
Hoofdstuk 2 10
Hoofdstuk 1 Biotoopstudie: het bos
12
1.1 Biotische factoren onderzoeken
17
1.1.1 Bouw van een bloemplant
17
1.1.2 De planten in het bos
18
1.1.3 De dieren in het bos
20
1.2 Abiotische factoren meten
23
1.2.1 De temperatuur in het bos
23
1.2.2 De luchtvochtigheid in het bos
24
1.2.3 De verlichtingssterkte in het bos
24
1.2.4 De bodemsoort in het bos
25
1.3 Invloed van abiotische factoren op levende organismen
26
1.4 Invloed van biotische factoren op levende organismen
30
Structuur en samenhang in levende systemen
38
2.1 Kenmerken van gewervelde dieren
39
2.2 Indeling van de gewervelde dieren in klassen
41
2.3 Inwendige bouw van gewervelde dieren
46
2.3.1 Organen in de borstholte en in de buikholte
46
2.3.2 Organen werken samen in stelsels
48
Hoofdstuk 3 Bouwstenen van organismen
57
3.1 Microscopische bouw van organismen
59
3.2 Samenhang tussen de verschillende organisatieniveaus in een organisme
66
3
Knipblad A
71
Knipblad B
73
Knipblad C
77
Knipblad D
81
Bijlage 1
Hoofddelen van een bloemplant
Bijlage 2
Planten drogen - plantenpers
Bijlage 3
Kenmerken van bladeren - insnijdingen in bladrand - bladschijf - nervatuur - bladvorm
83 83 84
Bijlage 4
Determineertabel ‘bomen’
85
Bijlage 5
Zoekkaart ‘grote dieren in het bos’
89
Bijlage 6
Zoekkaart ‘kleine bodemdiertjes’
90
Bijlage 7
Zoekkaart ‘sporen van dieren’
91
Bijlage 8
Determineertabel ‘bodem’
93
Bijlage 9
De boomhoogtemeter
Begrippenlijst
4
94
95
Hoe werk ik met dit boek? Voor het vak Natuurwetenschappen werk je dit jaar met het boek NW voor JOU – onderzoekeditie dat bestaat uit drie katernen:
Katern 1: Katern 2: Katern 3:
Biotoopstudie en organisatieniveaus Materie en energie Functies en samenhang van stelsels en biodiversiteit
Vooraan elke katern vind je een korte samenvatting over wat je juist gaat behandelen, gevolgd door een inhoudsopgave. Zo weet je elke les in welk deel je juist bent aanbeland.
5
In elk hoofdstuk vind je onderzoeksvragen terug.
Om die vragen te kunnen beantwoorden, moet je soms een opdracht of experiment uitvoeren. Het is belangrijk om hierbij stap voor stap de opdracht zo nauwkeurig mogelijk uit te voeren.
Met je resultaat kun je zelf een besluit op papier zetten. Het besluit is aangeduid met een achtergrondkleur zodat je bij het leren duidelijk ziet wat je moet kennen en kunnen.
Sommige opdrachten werken met een knipblad dat je achteraan in de katern vindt.
Alle besluiten samen vormen het onderdeel Om te onthouden dat je achteraan elk hoofdstuk vindt. Hierin is de leerstof van het hele hoofdstuk samengevat.
6
Als je leraar een toets aankondigt, zal hij je alvast op weg helpen door je te verwijzen naar de Evalueer jezelf-pagina die je achteraan elk hoofdstuk terugvindt.
De tweede kolom geeft aan wat je juist moet kunnen.
In de eerste kolom kun je de datum van de toets noteren.
Gebruik de laatste kolommen om aan te vinken of je het onderdeel beheerst of niet.
Samen met je leraar noteer je in de derde kolom waar je die leerstof kunt terugvinden.
Maar misschien wil je graag nog wat extra oefeningen maken, en het liefst met behulp van je computer. Dan neem je best een kijkje op www.diddit.be.
7
Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau. Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.
Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.
Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.
Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.
Hier vind je het lesmateriaal per hoofdstuk, o.a. videobestanden. Ga hier ook aan de slag met de ontdekplaat!
8
NW
vOOr jOu
OnderzOek editie
1 2 3
Materie en energie
1
Inhoud Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 3
Bouwstenen van niet-levende materie
5
Energievormen en energieomzettingen
1.1 Massa en volume
6
3.1 Energiebronnen
49
1.2 Deeltjesmodel
8
3.2 Energievormen
50
3.3 Energieomzettingen
51
1.3 Zuivere stoffen en mengsels
15
Begrippenlijst
Hoofdstuk 2 Structuurveranderingen van stoffen 2.1 Moleculen veranderen niet van samenstelling
59
25 26
2.1.1 Aggregatietoestanden
26
2.1.2 Faseovergangen
29
2.1.3 Uitzetten en krimpen van stoffen
34
2.2 Moleculen veranderen van samenstelling
48
41
3
NW
vOOr jOu
OnderzOek editie
Functies in levende systemen en biodiversiteit
1
1 2 3
Inhoud Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 5
Spijsverteringsstelsel
5
Samenhang tussen de stelsels
1.1 Het voedsel 1.1.1 Voedingsmiddelen en voedingsstoffen 1.1.2 Functie van de voedingsstoffen in ons lichaam 1.1.3 Herkennen van voedingsstoffen in de voedingsmiddelen 1.1.4 Gezonde levensstijl
6
Hoofdstuk 6
6 12 14 16
1.2 Het spijsverteringsstelel 26 1.2.1 Bouw van het spijsverteringsstelsel 26 1.2.2 Functie van het spijsverteringsstelsel 28
Hoofdstuk 2 Ademhalingsstelsel
42
2.1 Ademhalingsorganen
43
2.2 Verschillen tussen ingeademde en uitgeademde lucht
44
2.3 Gaswisseling in de longen
48
2.4 Celademhaling
50
Transportstelsel
Gelijkenissen en verschillen bij de inwendige bouw van gewervelde dieren
89
6.1 Gelijkenissen bij de inwendige bouw van de verschillende klassen van gewervelde dieren
90
6.2 Gelijkenissen en verschillen bij de bouw van het spijsverteringsstelsel bij gewervelde dieren
91
6.3 Gelijkenissen en verschillen bij de bouw van het ademhalingsstelsel bij gewervelde dieren
92
6.4 Gelijkenissen en verschillen bij de bouw van het transportstelsel bij gewervelde dieren
97
Hoofdstuk 7 Voedselrelaties en biodiversiteit
Hoofdstuk 3 56
3.1 Bloed
57
3.2 Bouw van het transportstelsel 3.2.1 Organen van het transportstelsel 3.2.2 Het hart 3.2.3 De bloedvaten
62 62 63 67
3.3 Bloedsomloop
69
103
114
4.1 Noodzaak van uitscheiding
79
4.2 Organen die een rol spelen bij de uitscheiding
80
Begrippenlijst
Uitscheidingsstelsel
78
102
7.1 Voedselkringloop 7.1.1 Soorten relaties tussen organismen 7.1.2 Indeling van de organismen volgens hun voedingsgewoonte 7.1.3 Voorstellingen van voedselrelaties 7.2 Biodiversiteit 7.2.1 Relatie tussen biodiversiteit en ecosysteem 7.2.2 Relatie tussen biodiversiteit en economie 7.2.3 Relatie tussen biodiversiteit en ontspanning 7.2.4 Invloed van de mens op de biodiversiteit
Hoofdstuk 4
83
103 104 107
114 117 120 121
135
3