Inhoud
Inhoud Over het boek
5
Leeswijzer
10
Inleiding
19
Deel 1 Mens en organisatie: een relatie met vele gezichten
21
Woord vooraf
23
Hoofdstuk 1 Mens en organisatie als vakgebied
25
1
Definitie van het vakgebied
25
2
Gedrag en organisatie gedefinieerd
26
3
Mensen en organisaties hebben elkaar nodig
27
4
Tussen wetenschap en praktijk
31
5
Tussen en met andere disciplines
32
6
Van individu tot maatschappij
33
7
HRM als bruggenbouwer tussen mens en organisatie
35
8
HRM als bruggenbouwer tussen de organisatie en de samenleving
37
Hoofdstuk 2 Diverse wetenschappelijke methoden
39
1 Inleiding
39
2
Functie van het onderzoek: van fundamenteel onderzoek tot actieonderzoek
39
2.1 Fundamenteel onderzoek
40
2.2 Toegepast onderzoek
40
2.3 Actieonderzoek
40
3
Onderzoekscontext: veldonderzoek en laboratoriumonderzoek
42
4
Kennisopvattingen: kwalitatief versus kwantitatief onderzoek
43
5
Het onderzoeksopzet
44
6
De onderzoekstechniek
47
7
Kwaliteit en ethiek in onderzoek
48
11
Mens_en_organisatie_2022.indb 11
15/12/21 08:30
Inhoud
Hoofdstuk 3 Tegenspelers en samenspelers
51
1 Inleiding
51
2
Uitbuiting en vervreemding
53
3
Gedeelde waarden
54
4
Organisatiecommitment: binden en boeien
55
5 Persoon-omgevings-fit
59
6
66
Concurrerende waarden
7 Diversiteit
69
8
Conformisme en groepsdruk
71
9
Tot slot
71
Deel 2 Organisatiebeelden: verleden en toekomst
73
Woord vooraf
75
Hoofdstuk 1 De klassieke organisatieleer
77
1 Inleiding
77
2
Het wetenschappelijke management
77
3
Het administratief-managementconcept
80
4
De bureaucratie
81
5
De klassieke organisatieleer in een notendop
84
Hoofdstuk 2 De Human Relations-beweging
87
1 Inleiding
87
2
De Hawthorne-experimenten
87
3
De Human Relations-beweging in een notendop
89
Hoofdstuk 3 Het revisionisme of de humaniseringsbeweging 91 1 Inleiding
91
2
Een nieuw mensbeeld
92
3
Persoonlijke groei
92
4
De sociotechniek
93
5
Het revisionisme in een notendop
96
12
Mens_en_organisatie_2022.indb 12
15/12/21 08:30
Inhoud
Hoofdstuk 4 Organisatorische doeltreffendheid
99
1 Inleiding
99
2
De systeembenadering
99
3
De contingentiebenadering
101
4
De concurrerende-waardebenadering
102
5 Besluit
103
Hoofdstuk 5 Hedendaagse managementkaders: op zoek naar balans
105
1 Inleiding
105
2
106
3
4
Strategisch management 2.1 Voorgeschiedenis
106
2.2 Historiek van het strategisch management
107
2.3 Strategisch management gedefinieerd
108
2.4 Strategieniveaus
109
2.5 Strategievorming
110
2.6 Strategie is mensenwerk
111
Human Resource Management
112
3.1 Voorgeschiedenis
112
3.2 Benaderingen
113
3.3 HRM op zoek naar balans
114
3.4 HRM en performantie
115
Het integraal kwaliteitsdenken
116
4.1 IKZ als paradigma
116
4.2 Kwaliteit gedefinieerd
117
4.3 Kwaliteitszorg in HRM
118
4.4 De principes van IKZ
119
5
Organisatieleren en lerend organiseren
125
6
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
127
7
Het Nieuwe Werken
132
8
7.1 Inleiding
132
7.2 Werkprincipes
133
7.3
134
Oude wijn in nieuwe zakken?
Mens en machine: de impact van nieuwe technologieën op arbeid
135
8.1 Inleiding
135
8.2 Kunstmatige intelligentie: opportuniteiten en bekommernissen
136
8.3 Uitdagingen voor HRM en de arbeidsmarkt
137
13
Mens_en_organisatie_2022.indb 13
15/12/21 08:30
Inhoud
Deel 3 Organiseren met mensen
139
Woord vooraf
141
Hoofdstuk 1 Motivatie
143
1 Inleiding
143
2
Theoretische benaderingen van arbeidsmotivatie
144
3
Dispositionele factoren: motivatie als kenmerk van de persoon
146
4
5
3.1 Instincten
146
3.2 Behoeften
146
3.3 Waarden
150
3.4 Besluiten
156
Omgevingsfactoren: motivatie als kenmerk van de omgeving
156
4.1 Inspelen op de extrinsieke en de intrinsieke motivatie
156
4.2 De leertheoretische benadering
157
4.3 Extrinsieke motivatie kan de intrinsieke motivatie schaden
163
4.4 Sleutelen aan de taakinhoud
168
4.5 Besluiten
170
Cognitieve processen: motivatie als informatieverwerking
172
5.1 Inleiding
172
5.2 Verwachting x waardemodellen
173
5.3 Attributiebeheer
180
5.4 Billijkheidstheorie
185
Hoofdstuk 2 Leiderschap
189
1 Inleiding
189
2
De geboren leider
191
3
De competente leider
193
4
De gewenste leider
194
5 Leiderschapsstijl
194
5.1 Directief versus participatief
195
5.2 Taak- versus mensgericht
195
5.3 Transformationeel versus transactioneel
197
5.4 Leiderschapsstijl: persoons- of situatiegebonden
198
6 Situatiegebondenheid
199
6.1 Contingentiemodel voor leiderschap
199
6.2 Situationeel leiderschap
200
14
Mens_en_organisatie_2022.indb 14
15/12/21 08:30
Inhoud
7
De leider als evenwichtskunstenaar en duizendpoot
201
7.1 Inleiding
201
7.2
202
Acht leiderschapsrollen in een concurrerende-waardemodel
8
De irrationele leider
204
9
Macht en controle
206
9.1 Inleiding
206
9.2 Machtsbasis, -bronnen en -middelen
207
9.3 Machtsverdeling tussen groepen
208
9.4 Micropolitiek
209
9.5 Empowerment
210
Hoofdstuk 3 Welbevinden op het werk
215
1 Inleiding
215
2
216
3
Arbeidssatisfactie en personeelstevredenheid 2.1 Definitie en mogelijke benaderingen
216
2.2 Arbeidssatisfactie en personeelstevredenheid
217
2.3 Arbeidssatisfactie versus arbeidsmotivatie
218
2.4 Het meten van arbeidssatisfactie en personeelstevredenheid
220
Stress op het werk
231
3.1 Stress: gemakkelijker gezegd dan gedefinieerd
231
3.2 Stress al reactiepatroon
233
3.3 Stress als kenmerk van de omgeving
237
3.4 Stress als kenmerk van de persoon
245
3.5 Stress als een interactie tussen persoon en omgeving
247
3.6 Stressmanagement: dansen op een slappe koord
249
3.7 Meten om te weten, te verhelpen en te voorkomen
250
Hoofdstuk 4 Groepen en teams in organisaties
253
1 Inleiding
253
2
Groepen in organisaties
253
3
Soorten teams
254
4
De functie van groepen
256
5
De ontwikkeling van groepen
257
6
Functioneren van teams
258
6.1 Balans tussen product, procedure en proces
258
6.2 Teamrollen
258
6.3 De ideale omvang
260
6.4 Valkuilen bij teamwork
261
15
Mens_en_organisatie_2022.indb 15
15/12/21 08:30
Inhoud
6.5 Teamleren en psychologische veiligheid
264
Hoofdstuk 5 Communicatie
267
1 Inleiding
267
2
267
Componenten van het communicatieproces
3 Communicatiepatronen
270
4
De richting van communicatie
272
5
Axioma’s van de communicatie
274
Hoofdstuk 6 Organisatiestructuur
279
1 Inleiding
279
2
De essentie van de organisatiecultuur
280
3
Taakverdeling of taaksplitsing
280
4 Departementalisering
281
5 Gezagslijn
284
6
‘Span of control’
285
7
Centralisatie en decentralisatie
286
8
Formalisering en standaardisatie
286
9 Organisatieconfiguraties
286
Hoofdstuk 7 Organisatiecultuur
293
1 Inleiding
293
2
Organisatiecultuur en organisatieklimaat
293
3
De functie van cultuur
295
4
Concurrerende waarden en cultuur
296
5
‘Occupational cultures’ in organisaties
300
Hoofdstuk 8 Organisatieverandering
301
1 Inleiding
301
2
Soorten verandering
301
3
Balanceren tussen inhoud, context en proces
302
4
Ontwerpen, ontwikkelen of samen op avontuur?
303
5
Beïnvloeding en betrokkenheid
307
16
Mens_en_organisatie_2022.indb 16
15/12/21 08:30
Inhoud
6
Diffusie en adoptie van veranderingen en de rol van voorvechters
311
7
Weerstand tegen verandering
314
Algemeen besluit
319
Literatuurlijst
323
Trefwoordenregister
355
17
Mens_en_organisatie_2022.indb 17
15/12/21 08:30