Issuu

ke x

kij

INHOUD STARTEN MET Mavo & ik

DIDDIT: HET ONLINELEERPLATFORM BIJ Mavo & ik

THEMA A: IK ALS PERSOON

Hoofdstuk 1: Social media

Hoofdstuk 2:

Gezonde voeding en levensstijl

Hoofdstuk 3:

Hoofdstuk 4: Pesten? En wat nu?

Hoofdstuk 5:

THEMA B: IK EN MIJN RELATIE MET ANDEREN

Uitgaven binnen een budget

Hoofdstuk 6: Veilig betalen

Hoofdstuk 7:

ke x

Smartphones en duurzaamheid

kij

Een gezinsbudget: uitgaven, inkomsten, lenen en schulden

THEMA C: IK EN DE WERELD

59 61

109

Hoofdstuk 8:

Ondernemingen en organisaties

111

Hoofdstuk 9:

We kijken door een gekleurde bril

121

Hoofdstuk 10: Alles heeft een invloed op iedereen

144

WOORDENLIJST 155 TOOLBOX 161 KAARTEN 165 TIJDLIJN 169

INHOUD | 3

Mavo & ik

r aa pl em ke x kij In Mavo & ik

4 |

INHOUD

STARTEN MET

Mavo & ik Welkom bij Mavo & ik. We leggen graag even uit hoe je met dit leerwerkboek aan de slag gaat.

Op weg met Mavo & ik

Het leerwerkboek bestaat uit drie thema’s.

ke x

In thema A kijk je eerst naar jezelf en leer je aan je zelfvertrouwen werken. Je ontdekt waar je hulp kunt vinden bij (cyber)pesten en hoe een gezonde levensstijl eruitziet. Je leert uitgaven te beperken binnen een bepaald budget en weloverwogen keuzes te maken om je aan dat budget te houden.

kij

In thema B laat je je wereld opentrekken en bestudeer je hoe je respectvol met anderen omgaat en wat je kunt doen als dat niet lukt. Omdat je bovendien deel uitmaakt van een gezin, leer je hoe je als gezin rekening houdt met je uitgaven en inkomsten. Je ontdekt dat je aankopen beïnvloed worden door je behoeften en je kunt na dit thema met een voorbeeld uitleggen wat duurzaamheid is. Dat niet elk betaalmiddel even veilig is, weet je nu ook.

In thema C breng je verschillende soorten ondernemingen en organisaties uit je omgeving in kaart. Je ontdekt hoe alles om je heen een invloed heeft op het leven van iedereen. We staan ook even stil bij kinder- en mensen rechten en bij mythevorming en hoe die onze kijk op het verleden verkleurt.

STARTEN MET Mavo & ik | 5

Mavo & ik

Elk thema heeft een aantal hoofdstukken. In de inhoudsopgave van een thema vind je terug wat je in de verschillende hoofdstukken gaat leren.

INHOUD THEMA A: IK ALS PERSOON Hoofdstuk 1: Social media

Wat zijn social media? Je eigen profiel Do’s en don’ts op het internet Veilig gedrag online De gevaren van het internet Veilig op het internet Verdachte berichten Neem je gebruik van social media onder de loep Evalueer jezelf

11 13 14 14 18 27 31 32 32

Hoofdstuk 2: Gezonde voeding en levensstijl

Gezonde of ongezonde levensstijl? Gezond eten De Nutri-Score helpt je op weg Gezond eten kan altijd! De bewegingsdriehoek Een goede hygiëne Voedingsschema Mijn gezonde keuze Een goede raad Evalueer jezelf

33 34 39 41 42 43 46 47 48 49

Joepie! We gaan op uitstap! Wat is het budget? Wat zijn de uitgaven? Nog wat extra uitgaven Klopt het plaatje? Evalueer jullie groepswerk Evalueer jezelf

50 51 52 54 56 57 58

riënteren

Een inleidende oefening over het onderwerp Een brainstormsessie Voorkennis activeren

oorbereiden

De noodzakelijke kennis en vaardigheden voor het U-gedeelte worden hier aangeleerd en aangereikt.

Hoofdstuk 3: Uitgaven binnen een budget

itvoeren

Pas wat je aangeleerd hebt toe op een nieuwe oefening of situatie.

THEMA A: IK ALS PERSOON

Werkvormen worden aangeleerd.

eflecteren

Vraag feedback aan je klasgenoten. Bespreek de samenwerking in groep. Evalueer jezelf.

kij

ke x

Elk hoofdstuk is ingedeeld in opdrachten. De kleur van de opdracht geeft aan welke stap binnen OVUR aan bod komt. Bij de laatste opdracht (reflecteren) ga je na in hoeverre je een lesdoel bereikt hebt. Verder oefenen doe je via diddit.

Mavo & ik

6 |

STARTEN MET Mavo & ik

Doorheen het boek nemen vijf spilfiguren je mee op weg. Zij vertellen je met welke problemen ze in het dagelijkse leven geconfronteerd worden: van pestproblemen tot een gestolen bankkaart.

Ik kan het.

Hier kan ik nog groeien.

Ik kan het begrip social media uitleggen met een voorbeeld.

Ik ken de mogelijke gevaren van social media.

Ik kan de mogelijkheden en risico’s van het gebruik van social media beoordelen voor mijn eigen lichamelijke en geestelijke gezondheid en voor die van anderen.

Ik kan op een gepaste manier reageren als iemand online gepest wordt.

Ik kan aangeven waar ik hulp kan vinden als ik persoonlijke problemen heb.

Ik kan samenwerken per twee of in een groep.

Ik kan mijn mening op een respectvolle manier verwoorden.

Ik kan ontbrekende informatie vlot opzoeken op het internet.

Ik kan mijn gevoelens, gedachten en gedrag beschrijven in een bepaalde (pest) situatie.

Checklist

Handig voor onderweg

We willen graag dat je vorderingen maakt en dat je reflecteert op je taken en leert uit feedback. Elk hoofdstuk eindigt met een checklist. Het is een hulpmiddel om zelf zicht te krijgen of je de doelen, waaraan we in het hoofdstuk gewerkt hebben, al dan niet onder de knie hebt.

In de loop van elk hoofdstuk word je ondersteund door een aantal hulpmiddelen.

Woordenlijst

THEMA A - IK ALS PERSOON Hoofdstuk 1: Social media Woord

Verklaring Wiskundig geformuleerd is een algoritme een eindige reeks instructies die vanuit een bepaalde begintoestand naar een bepaald doel leidt. Of in mensentaal: een algoritme kun je omschrijven met twee woorden: ALS en DAN. ALS je daarop klikt, DAN gebeurt dat; ALS je dit invult, DAN gebeurt dat ...

het argument

Een reden waarom je iets doet of niet doet.

de challenge

Uitdaging via social media

cybercriminaliteit

Criminaliteit via het internet, bijvoorbeeld hacken, illegaal downloaden, digitaal pesten, het verspreiden van kinderporno ...

digitaal pesten

Pestgedrag via social media

de hashtag (#)

Een woord of zin, voorafgegaan door het #-symbool om een bericht eenvoudig te vinden. Hashtags worden gebruikt op verschillende socialmediasites.

de officiële instantie

Een wettelijke of erkende instelling van de overheid

phishing

Online-oplichting door valse e-mails, websites of berichten

In je eigen woorden

kij Een korte persoonsbeschrijving van jezelf op social media

de schermtijd

De tijd die je doorbrengt met het kijken naar een scherm (tablet, laptop, gsm/smartphone, televisie).

sexting

Het verspreiden van seksueel getinte berichten en beelden via mobiele apparaten (afgeleid van ‘seks’ + ‘texting’)

de social media

Verzamelnaam voor alle websites of apps waarbij het voor iedereen mogelijk is om informatie (tekst, geluid en beeld) te plaatsen.

voorkomen

Zorgen dat iets niet gebeurt.

het profiel

Hoofdstuk 2: Gezonde voeding en levensstijl Woord

In de woordenlijst vind je alle onderstreepte woorden terug, alfabetisch gerangschikt per thema. In de laatste kolom kun je ook nog in je eigen woorden de begrippen verklaren. Zijn er nog moeilijke woorden die niet in de lijst staan? Voeg ze gerust zelf toe.

ke x

het algoritme

Algoritme: wiskundig begrip. Een algoritme is in de wiskunde een eindige reeks instructies die vanuit een bepaalde begintoestand naar een bepaald doel leidt. Algoritmes worden dagelijks in computerprogramma’s gebruikt. Of in mensentaal: een algoritme kun je omschrijven met twee woorden: ALS en DAN. ALS je daarop klikt, DAN gebeurt dat; ALS je dit invult, DAN gebeurt dat ...

Moeilijke woorden vind je achteraan terug in de woordenlijst. Die woorden herken je aan de stippellijn. Sommige moeilijke woorden worden extra uitgelegd in een begrippenkader.

Verklaring

het alternatief

Een vervangend product

de hygiëne

Netheid, properheid (lichaamshygiëne, tandhygiëne, handhygiëne)

In een chatbox ga je in groepjes of met de hele klas een gesprek voeren over een bepaalde stelling. Het is de bedoeling dat je luistert naar elkaars mening en leert hoe anderen denken.

In je eigen woorden

CHATBOX Woordenlijst

155

Ontbijt iedereen? Waarom ontbijt iemand niet? Waarom is een ontbijt belangrijk?

De volgende iconen helpen je ook nog een eind op weg: Het luisterfragment dat hierbij hoort, vind je online. Het beeldfragment dat hierbij hoort, vind je online.

Groepswerk

Je vindt online een ontdekplaat. Je vindt online extra (ondersteunend) materiaal. Deze opdrachten zijn een extra verdieping of bieden een extra uitdaging.

Je oefent je ICT-vaardigheden.

STARTEN MET Mavo & ik | 7

Mavo & ik

het onlineleerplatform bij Mavo & ik

Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau. Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.

Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.

Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.

Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.

kij

ke x

Hier vind je het lesmateriaal per hoofdstuk, zoals videobestanden en de animatiefilmpjes van de spilfiguren.

Mavo & ik

8 |

DIDDIT: HET ONLINELEERPLATFORM BIJ MAVO & IK

ke x

kij

In IK ALS PERSOON

INHOUD THEMA A: IK ALS PERSOON Hoofdstuk 1: Social media

11 11 13 14 14 18 27 31 32 32

Hoofdstuk 2: Gezonde voeding en levensstijl

ke x

Gezonde of ongezonde levensstijl? 33 Gezond eten 34 De Nutri-Score helpt je op weg 39 Gezond eten kan altijd! 41 De bewegingsdriehoek 42 Een goede hygiëne 43 Voedingsschema 46 Mijn gezonde keuze 47 Een goede raad 48 Evalueer jezelf 49

Joepie! We gaan op uitstap! Wat is het budget? Wat zijn de uitgaven? Nog wat extra uitgaven Klopt het plaatje? Evalueer jullie groepswerk Evalueer jezelf

50 51 52 54 56 57 58

kij

Hoofdstuk 3: Uitgaven binnen een budget

THEMA A: IK ALS PERSOON

HOOFDSTUK 1:

SOCIAL MEDIA O OPDRACHT 1: Wat zijn social media? 1 Maak een mindmap over social media. Beantwoord daarbij deze vragen.

Welke social media gebruik jij?

Waarvoor gebruik je social media?

Wie gebruikt social media?

Wat zijn social media?

ke x

SOCIAL MEDIA

Waarom gebruik je social media?

kij

Waar gebruik je social media?

HOOFDSTUK 1: Social media

2 Hoe vaak maak je gebruik van social media? Duid aan op de balk.

nooit

af en toe

ik kan niet zonder

3 Anouar is op vakantie in Griekenland, maar op de dag van zijn terugkomst staken de vliegtuigen. Op welke manier(en) kan hij dat laten weten aan Elena in België?

4 De allereerste keer dat de opa van Marieke met zijn ouders naar Oostenrijk ging, kon hij niet meer terugkeren door hevige sneeuwval. Hij was toen 14 jaar. Op welke manier(en) kon hij dat toen aan zijn beste vriend in België laten weten?

ke x

kij

5 Denk je dat je ouders vroeger veel gebruikmaakten van social media? Waarom (niet)?

THEMA A: IK ALS PERSOON

V OPDRACHT 2: Je eigen profiel Social media zijn niet meer weg te denken uit je leven als tiener. Wanneer je je eigen profiel maakt, toon je anderen wie jij als persoon bent. Tijd om even bewust stil te staan bij wat je al dan niet van jezelf wilt prijsgeven. Stel je eigen profiel op aan de hand van hashtags (#). Noteer die op de voorziene plek. Het zesde hokje mag je invullen naar keuze. Bv. #IkHouVanMijnZus #honden #Max #zwemmen #VakantieInDeZon …

Stap 2:

Met die kernwoorden en -zinnen stel je jezelf mondeling voor aan je klasgenoten.

Stap 3:

Ga thuis op zoek naar foto’s of afbeeldingen die bij de hashtags horen. Zorg dat de afbeeldingen niet te groot zijn, want ze moeten in de onderstaande hokjes passen. Neem het materiaal mee naar de klas en toon het eerst aan je leerkracht.

Kies enkel afbeeldingen uit die je echt wilt delen met de hele klas. Denk dus goed na wanneer je ze selecteert.

Stap 1:

Tussentijdse feedback door de leerkracht

Stap 4:

Plak de afbeeldingen op de voorziene plaats.

kij

ke x

Ik word gelukkig van ...

Ik word boos van ...

Ik ontmoet mijn vrienden graag op mijn favoriete plek: #

Dit is wat ik graag doe in mijn vrije tijd:

Familie betekent voor mij ...

# #

HOOFDSTUK 1: Social media

V OPDRACHT 3: Do’s en don’ts op het internet Marieke, Julan, Anouar, Elena en Mila hebben enkele vraagjes voor jou. Geef mondeling je mening en overleg samen met je klasgenoten wat de beste oplossing is.

Ik kreeg een bericht waarin staat dat ik een reis gewonnen heb. Om de prijs te kunnen ontvangen, moet je eerst lid worden van een club, staat er in de mail. Je moet 20 euro lidgeld storten en daarna krijg je je prijs. Wat doe ik?

Mijn beste vriend vraagt mijn paswoord. Wat doe ik ?

Een klasgenootje wordt al een tijdje gepest op het internet. Wat doe ik ?

Ik kreeg een mail waarin ze geld vragen voor iemand in nood. Wat doe ik?

ke x

Een onbekende chatvriend vraagt me om me uit te kleden voor de webcam. Wat doe ik?

V OPDRACHT 4: Veilig gedrag online

kij

1 Dr. Bea over social media

Lees de onderstaande vragen.

Stap 2:

Bekijk de aflevering van Dr. Bea over social media.

Stap 3:

Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden in potlood.

Stap 4:

Vergelijk nu je antwoorden met die van een klasgenoot.

Stap 5:

Je leerkracht geeft je de verbetersleutel. Verbeter of vul aan indien nodig.

Stap 1:

a Heb jij ook al meegemaakt dat je iets wilt opzoeken op het internet, maar dat je dingen te zien krijgt die je eigenlijk niet had willen zien? Noteer 3 zaken die het testpanel op het internet tegenkwam. - - -

THEMA A: IK ALS PERSOON

b Wat doe je best als je een ongepaste foto van een onbekende ontvangt? ¨ doorsturen

¨ niet doorsturen

Waarom wel/niet? Geef twee argumenten. - - c Na hoeveel tijd verdwijnt een foto als je die verstuurt via Snapchat? Verdwijnt die dan helemaal? d Welke tip geeft men om toch op een veilige manier foto’s door te sturen?

e Kan een foto op het internet nog verwijderd worden?

f Wat kun je doen als je toch een foto wilt verwijderen van Snapchat, Facebook of Twitter?

ke x

kij

Dat wordt een mooie selfie voor mijn nieuwe profiel.

HOOFDSTUK 1: Social media

2 Veilig-Internet-Quiz! Benieuwd hoe veilig jij je op het internet gedraagt? Doe de test. Noteer je punten in het kader. Tel daarna de punten bij elkaar op. a

Ik heb in totaal punten.

nooit

Software updates

e Mijn virusscanner is gedownload via een pop-up die mij waarschuwde dat mijn pc of laptop niet goed beschermd was.

ke x

b Mijn wachtwoord (en) bevat(ten) minimaal acht tekens, cijfers en symbolen. altijd

soms

nooit

altijd

soms

nooit

kij

c Ik heb in de afgelopen drie maanden mijn wachtwoord(en) aangepast. soms

nooit

d Ik gebruik een virusscanner op mijn pc of laptop.

altijd

g Om mijn smartphone en/of tablet te ontgrendelen is een code, patroon, vingerafdruk of irisscanner nodig.

altijd

soms

nooit

altijd

soms

nooit

Openbare wifi

h Ik gebruik weleens openbare wifinetwerken. altijd

soms

nooit

i Ik beantwoord weleens een mailtje waarin aangegeven wordt dat ik een prijs gewonnen heb.

THEMA A: IK ALS PERSOON

soms

nooit

k Ik check geregeld of het webadres begint met ‘https://’ in plaats van ‘http://’ en dus veilig is. altijd

soms

nooit

Beveiliging

j Als een bekende me onverwachts een link of bijlage stuurt, check ik altijd of de afzender klopt.

E-mail

Virusscanner

altijd

soms

nooit

altijd

soms

a Ik gebruik verschillende wachtwoorden op verschillende websites.

altijd

l Ik verstrek telefonisch weleens gegevens aan officiële instanties die mij hierover belden (zoals een bank).

f Ik installeer software-updates altijd meteen.

Wachtwoorden

altijd

soms

nooit

altijd

soms

nooit

Welke type ben jij? Omcirkel! 12-20 punten

21-36 punten

+36 punten

Type 1

Type 2

Type 3

Goed bezig online, maar meer geluk dan wijsheid? Je hebt al een aantal maatregelen genomen om cybercriminelen minder kans te geven. Goed bezig! Maar je kunt zeker meer doen. Let bijvoorbeeld goed op de inlogomgeving van officiële instanties; soms zijn phishingmails en -websites niet meer van de echte te onderscheiden.

Bron: Microsoft

kij

Type 3

Jij weet precies wat je moet doen om je te beschermen Jij weet precies wat je moet doen om je te beschermen tegen cybercriminaliteit. Je let goed op met inloggen, geeft je privégegevens niet zomaar weg, en weet waaraan een goed wachtwoord voldoet. Cybercriminelen zitten echter nooit stil, dus blijf jezelf daarom informeren naar de laatste manieren om veilig te internetten.

ke x

Type 2

Type 1

Prooi voor cybercriminelen Oei, jij zou online wel wat beter op jezelf kunnen letten. Maak het cybercriminelen vooral niet makkelijk! Log niet overal zomaar in, houd je privégegevens ook echt privé en wissel al met je wachtwoorden.

cybercriminaliteit: criminaliteit via het internet, bijvoorbeeld hacken, illegaal downloaden, digitaal pesten, het verspreiden van kinderporno ...

Ik weet waaraan een goed wachtwoord moet voldoen!

HOOFDSTUK 1: Social media

V OPDRACHT 5: De gevaren van het internet Social media zijn niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. Helaas is dat niet zonder gevaar. De onderstaande opdrachten rond de gevaren van het internet brengen daar meer duidelijkheid in. Werk in groepjes en beantwoord de vragen bij elke opdracht.

HOEK 1: DIGITAAL PESTEN

zegt : Duivel IK WEE T MEER VAN JOU DAN JE DENKT

zegt : Anna En dan?

app-groepje, beDe hele klas zit in een Whats t rot door. Maar ik halve ik. Ik voel me daar ech , mag ik bij jullie kan toch moeilijk vragen: ‘Hé en dat ze de hele groepje?’ Pfff … ik durf wedd in dat groepje. tijd over mij zitten te roddelen

ke x

zegt : Duivel IK WEE T DAT JE ELKE WOENSDAGNAMIDDAG GAAT ZWEMMEN

Ik krijg van die stomme rea cties op Instagram. Er staat in dat ik lelijk ben. En dik . En dom. ... Ik vind dat echt vreselijk!!! Wa t moet ik doen? Ik weet niet hoelang ik het no g zal volhouden op deze manier.

zegt : Anna Maar wie ben jij?

zegt : Anna Wie ben jij?

zegt : Duivel DAG TRUT

en op de computer Toen we op een dag inlogd een er een foto in het computerlokaal versch douche stond, na van Suzanne die onder de schreven, liet niets de turnles. Wat erbij was ge zanne barstte in aan de verbeelding over. Su s uit ... tranen uit en vluchtte de kla

zegt : Duivel WACHT MAAR TOT WOENSDAG!

kij

zegt : Anna Laat me met rust, ik blokkeer je.

zegt : Duivel HAHAHA ...

Ik krijg de laatste tijd veel e-mails en sms’jes van iemand die mij voortdurend bedreigt. Wie zit er achter die e-mails en sms’jes? Ik krijg er schrik van. Wie kan ik vertrouwen en wie niet? Wat moet ik doen?

Op een bepaald moment kre eg ik een sms. Die stond vol met verwensingen aan mijn ad res in de meest afschuwelij ke taal die ik ooit gelezen heb. Meest al zie je bij een sms wie het heeft verstuurd, maar in dit geval dus niet. Er stond: privénum mer. Ik probeerde te bellen, ma ar dat lukte natuurlijk niet. Ik kreeg almaar meer sms’jes en die kwamen op de gekste mome nten voor. Zelfs ’s nachts. Toen begonnen de telefoontjes. Er werd gebeld op de raarste tijdstip pen. Ik nam op en hoorde niets. Dat heeft maanden geduurd . Toen werd het mij te veel en heb ik het op school verteld aan mijn klastitularis. Zij nam con tact op met mijn ouders. Daarn a werd mijn nummer veran derd en gaf ik mijn nummer enkel no g door aan mensen die ik ech t ken.

THEMA A: IK ALS PERSOON

a Wat is digitaal pesten? Bekijk de teksten. Er zijn verschillende antwoorden mogelijk. ¨ pesten via e-mail of sms ¨ zonder toestemming privéfoto’s verspreiden ¨ bedreigingen per sms of chat ¨ een nepaccount maken ¨ beledigende commentaar posten op iemands foto’s ¨ iemand online uitsluiten b Wat is een ander woord voor digitaal pesten? c Heb je het zelf al meegemaakt?

NEE

d Wat kun je zelf doen om digitaal pesten te voorkomen? Vul aan. Kies uit:

foto’s – wachtwoorden – profiel – persoonlijke informatie – privacy-instellingen – contactpersonen – video’s – nickname – geheim

■ Geef online niet zomaar aan anderen zoals je naam, adres of telefoonnummer.

■ Denk goed na voor je op internet zet of naar vrienden stuurt. ■ Vraag anderen om jouw foto’s en niet te delen. ■ Gebruik verschillende en verander ze regelmatig.

ke x

■ Houd wachtwoorden altijd , ook voor je beste vrienden. ■ Verzin een goede . ■ Houd grote schoonmaak in je lijst met . Verwijder mensen die je niet kent. ■ Scherm je zo veel mogelijk af.

kij

■ veranderen voortdurend. Kijk ze regelmatig na zodat je weet welke foto’s en berichten met anderen gedeeld worden.

e Noteer hier de drie tips die jullie het belangrijkst vinden.

HOOFDSTUK 1: Social media

HOEK 2: GEZONDHEID a Naast de vele voordelen kan het gebruik van social media ook tal van nadelen voor de gezondheid hebben.

Stap 1:

Welke negatieve invloed heeft social media op je gezondheid, denk je? Duid aan.

1 rugklachten

3 nekpijn

2 slaapproblemen

4 gewichtsproblemen

7 concentratieproblemen

Kies 3 gezondheidsproblemen uit de vorige oefening. Leg uit waarom social media er een slechte invloed op heeft.

Stap 2:

5 tandproblemen

6 oogproblemen

Nummer

Oorzaak

b Zoek op.

ke x

kij

■ Wat is kunstmatig blauw licht?

■ Waarom kan het schadelijk zijn?

■ Waarvoor staat FOMO? F O M O Wat betekent het? ¨ De angst om iets te missen. Door social media kunnen we altijd en overal zien wat anderen aan het doen zijn. ¨ De angst om geen internet meer te hebben. ¨ De angst om niet voldoende buiten te zijn. ¨ De angst om online gecontroleerd te worden.

THEMA A: IK ALS PERSOON

c Schermtijd Kijken naar een scherm kan erg verslavend en vermoeiend zijn. Daarom mag je dagelijks maar een beperkte tijd naar een scherm kijken zonder dat het schadelijk is voor je gezondheid. Die schermtijd verschilt uiteraard per leeftijd. ■ Schat eens hoeveel tijd je per dag naar een scherm mag kijken zonder je gezondheid te schaden. Vergelijk daarna jouw antwoorden met de officiële cijfers die de leerkracht je bezorgt. Zat je in de buurt? Of er ver naast? Schermtijd per leeftijd – richtlijnen Minuten/uur

Leeftijd

Schatting

Echte cijfers

0 – 2 jaar

maximaal per dag

2 – 4 jaar

maximaal per dag

4 – 6 jaar

maximaal per dag

6 – 8 jaar

maximaal per dag

8 – 10 jaar

maximaal per dag

10 – 12 jaar

maximaal per dag

12 jaar en ouder

maximaal per dag

ke x

maximaal per dag

Bron: kidsfunzone.nl

■ Waarom wordt voor een kind van 5 jaar minder schermtijd aangeraden dan voor iemand van 12 jaar, volgens jou?

kij

■ Hoe vaak en hoe lang kijk jij dagelijks op je scherm?

■ Klopt dat met het schema?

HOOFDSTUK 1: Social media

HOEK 3: PHISHING Mila is superblij. Eindelijk kan ze weer gaan shoppen. Ze wacht al enkele weken op haar bankkaart, en kreeg zopas dit bericht: Datum: Fri, 13 maart 2020 Van: KPC <lkendhy216@KPC-bbank.be> Aan: MilaMila06@gmail.com Onderwerp: nieuwe bankaart

KPC

Beste klant,

U hebt enige tijd geleden een nieuwe bankaart aangevraagd. We hebben nog enkele gegevens nodig zodat we uw bankaart kunnen klaarleggen. Door binnen de 24 uur op onderstaande beveiligde link te klikken kunt u de gegevens invullen.

www.kpc.bankkaart.be/nieuw

Ik vul min gegevens in.

Nadat u de ontbrekende info hebt ingevuld, kunt u 24 uur later de bankaart ophalen in uw bank.

Pieter Zijtands klantendienst KPC

ke x

a Bekijk het beeldfragment.

Met vriendelijke groet,

kij

■ Mag Mila op de link in de mail klikken? Waarom wel/niet?

■ Welke tip geeft de inspecteur als je twijfelt?

■ Bij wie kun je een melding doen? ¨ SafeOnweb

¨ TaxOnweb

■ Hoe heet dit soort van mails?

THEMA A: IK ALS PERSOON

¨ ClickSafe

b Controleer de mail van Mila aan de hand van de tips in het kader. Markeer eventuele fouten in de mail.

Leer valse mails herkennen: enkele tips Vind je een mail of telefoontje verdacht? Beantwoord dan deze vragen: ■ Is het onverwacht? Krijg je zonder reden een bericht van deze afzender: je kocht niets, had lang geen contact …? Controleer dan zeker verder.

■ Ken je de afzender? Controleer het e-mailadres, ook op spellingfouten.

■ Is het dringend? Moet je op korte termijn antwoorden? Kreeg je die eerste aanmaning tot betaling eigenlijk wel echt? Ken je die ‘vriend in nood’ wel?

■ Vind je de vraag vreemd? Een officiële instantie zal je nooit via e-mail, sms of telefoon vragen om je wachtwoord, bankgegevens of persoonlijke gegevens.

■ Naar waar leidt de link waarop je moet klikken? Zweef met je muis over de link. Is de domeinnaam, het woord voor .be, .com … en voor de allereerste slash “/”, ook echt de naam van de organisatie? Een voorbeeld: - Bij de link www.safeonweb.be/tips is het domein safeonweb. - Bij de link www.safeonweb.tips.be/safeonweb is ‘tips’ het domein en word je naar een andere website geleid.

ke x

■ Word je persoonlijk aangesproken? Berichten met algemene en vage aanspreektitels of je e-mailadres als aanspreking, die wantrouw je beter. ■ Bevat het bericht veel taalfouten? Doorgewinterde cybercriminelen zorgen voor correcte taal, maar taalfouten of een vreemde taal kunnen wijzen op een verdacht bericht.

kij

■ Probeert iemand je nieuwsgierig te maken? Iedereen zou nieuwsgierig worden bij berichten met een link als ‘Kijk wat ik over jou las!’ of ‘Ben jij dit op deze foto?’, maar laat je niet vangen!

Stuur verdachte berichten naar verdacht@safeonweb.be. Uit: https://www.safeonweb.be/leer-valse-mails-herkennen

Weetje Phishing is afgeleid van het Engelse fishing, staat voor het ‘vissen of hengelen naar persoonlijke gegevens’. Vishing, een combinatie van de woorden voice en phishing, is een vorm van oplichting via de telefoon. Smishing, een combinatie van de woorden sms en phishing, is de poging van oplichters om persoonlijke, financiële of veiligheidsinformatie via tekstbericht te verkrijgen.

HOOFDSTUK 1: Social media

HOEK 4: SEKSUEEL MISBRUIK a Als mensen seksueel getinte foto’s of video’s maken en doorsturen, heet dat sexting. Op het eerste gezicht is daar niets verkeerd mee, maar er schuilt toch een gevaar. Weet jij welk? ‘Plots kon de hele school mijn borsten zien’ (Lisa, 15) Vorig jaar had ik een vriendje: Stefan. Hij zat bij mij in de klas en het was echt dik aan. We konden geen uur zonder elkaar. We woonden niet zo dicht bij elkaar, dus spraken we ook veel af om te chatten op Facebook en Skype.

We waren smoorverliefd. Maar na drie maanden veranderde dat allemaal. In de paasvakantie stuurde Stefan dat hij me miste. Dat hij me wilde vasthouden, wilde zoenen. Ik stuurde hem een foto via Snapchat waarin ik hem een virtuele zoen gaf. Hij stuurde een foto van zichzelf terug. Hij had geen hemd of T-shirt aan. ‘Jij ook?’ vroeg hij. Ik twijfelde. Ik ben niet het type dat met een decolleté en een kort rokje rondhuppelt. Maar ik vond het wel leuk om hem uit te dagen. En een foto op Snapchat is toch direct weg, dus leek het me wel spannend om een naaktfoto te sturen.

Drie dagen later zaten we in de les Frans. Er was heel wat rumoer. Gegniffel en gefluister. Een gsm werd onder tafel doorgegeven. Gefluister en gelach. Vreemde blikken in mijn richting. Hadden ze het over mij?

kij

ke x

Meneer De Mey ontdekte de gsm en nam hem af. ‘Wat is er zo grappig?’ vroeg hij luidop aan de klas. Tot hij de gsm bekeek en even lijkbleek trok. ‘Lisa? Ben jij dat?’ Stefan had de foto van Snapchat toch kunnen opslaan. En hij had hem naar een paar vrienden doorgestuurd. Razend kwaad was ik op hem. ‘Ik had hen gevraagd om de foto niet verder te delen’, verdedigde hij zich. Maar dat hadden ze natuurlijk wel gedaan. Ik maakte het meteen uit. Hoe had ik hem ooit zo kunnen vertrouwen?

Ik ben drie dagen niet naar school gegaan. Uren liggen huilen. Ik durfde echt niet buiten te komen. Ik schaamde me zo. Wie had die naaktfoto gezien? En hoe had ik ooit zo stom kunnen zijn? Ik ben kort daarna van school veranderd en heb Stefan nooit meer gezien. Maar ik weet heel goed dat mijn blote lijf nog bij veel mensen op hun computer of smartphone staat. Bron: https://www.watwat.be/sexting/plots-kon-de-hele-school-mijn-borsten-zien-lisa-15

b Hoe zou jij reageren als je gevraagd wordt om een naaktfoto door te sturen? ¨ Ik heb dat al gedaan. Ik heb er geen probleem mee. ¨ Ik zou twijfelen, maar uit schrik iemand te verliezen zou ik het toch doen. ¨ Ik zou het pas doen als hij/zij me belooft die foto niet te delen. ¨ Ik heb dat al gedaan, maar ik zou het nooit meer doen. ¨ Ik heb dat nog nooit gedaan en ik zou het ook nooit doen. c Wat heeft Stefan met de foto van Lisa gedaan? Markeer in de tekst. d Hoe reageerde Lisa? Onderstreep in de tekst.

THEMA A: IK ALS PERSOON

e En jij? Hoe zou jij reageren?

Stap 1:

Vul je eigen antwoord op elke vraag in.

Stap 2:

Bespreek je antwoorden met de anderen in de groep.

Moest dit jou overkomen - Hoe zou jij je daarbij voelen? - Hoe zou jij reageren? - Welke gevolgen zou dit voor jou hebben?

- Hoe zou jij je daarbij voelen?

- Welke gevolgen zou dit hebben?

- Hoe zou je reageren?

Moest dit je beste vriend/vriendin overkomen

Vind je dat Stefan gestraft moet worden? Waarom wel/niet? Zo ja: hoe?

kij

ke x

Meer informatie over sexting vind je via www.watwat.be.

HOOFDSTUK 1: Social media

HOEK 5: ANDERE GEVAREN a Er zijn de voorbije jaren heel wat challenges gepasseerd op social media. Bekijk het beeldfragment en probeer de challenge. b Dit was een voorbeeld van een onschuldige challenge. Maar het kan ook fout gaan … Een 16-jarige jongen uit Arkel is in mei om het leven gekomen tijdens een ‘choking challenge’: het bewust afknijpen van zuurstof om in een roes te raken. Het is een van de vele ‘spellen’ waarmee jongeren elkaar op social media uitdagen tot extreem gedrag.

c Ken je een ander voorbeeld van zo’n challenge? Heb je ooit meegedaan aan zo’n challenge? Indien ja, wat moest je dan doen?

Kaneel-challenge

Wat moet je doen?

In Hyperventilatiespel

Chubby bunny

THEMA A: IK ALS PERSOON

kij

Deodorantchallenge

ke x

Waarom is het gevaarlijk?

Challenge

d Wat betekenen deze challenges en waarom zijn ze gevaarlijk?

e Waarom doen jongeren die gevaarlijke challenges, denk jij? - - -

V OPDRACHT 6: Veilig op het internet 1 Check je privacy-instellingen.

a Tik je naam in in Google. Ben je geschrokken van wat je te zien kreeg, of helemaal niet? Check ook eens bij afbeeldingen.

Wanneer je zaken over jezelf te zien krijgt die je liever niet zomaar te grabbel gooit, dan is het hoog tijd om je privacygegevens te controleren. Vaak zorgen de standaard privacy- instellingen ervoor dat de informatie over jou openbaar is. Je moet bijna een expert zijn om alles zo in te stellen dat je zelf bepaalt wie welke informatie ziet.

b Check de verschillende kanalen die jij gebruikt. Vink af wanneer je je privacy-instellingen gecontroleerd en/of aangepast hebt. Ander kanaal:

ke x

kij

HOOFDSTUK 1: Social media

kij

ke x

2 Maak een sterk wachtwoord.

Bron: Child Focus • www.clicksafe.be

THEMA A: IK ALS PERSOON

a Welk wachtwoord lijkt jou het meest geschikt voor Marieke, Elena, Anouar en Julan? Duid aan.

¨ azerty ¨ BBBBarcelona4Ever! ¨ 22022006

ke x

¨ marieke06 ¨ 0461894567 ¨ MijnOpaIsMijnNummer1!

¨ 123456 ¨ iloveyou ¨ Game1?Game2!Game3.

kij

¨ IkHouVanMijnZusx1000! ¨ Elena100 ¨ 001welkom

b Controleer nu je eigen wachtwoord. Is het veilig? ¨ ja?  Top! ¨ nee?  Tijd om het aan te passen!

HOOFDSTUK 1: Social media

3 Het algoritme van Facebook Hoe komt het dat je altijd zoveel over die ene vriendin ziet op je nieuwsoverzicht op Facebook? En waarom zie je steeds weer die schoenen verschijnen die je een tijdje terug een duimpje omhoog gaf? Dat is allemaal te verklaren door het algoritme van Facebook. Facebook filtert alle berichten. Algoritme: wiskundig begrip. Een algoritme is in de wiskunde een eindige reeks instructies die vanuit een bepaalde begintoestand naar een bepaald doel leidt. Algoritmes worden dagelijks in computerprogramma’s gebruikt. Of in mensentaal: een algoritme kun je omschrijven met twee woorden: ALS en DAN. ALS je daarop klikt, DAN gebeurt dat; ALS je dit invult, DAN gebeurt dat ...

Wat is het Facebook-algoritme? ■ Bekijk het beeldfragment. ■ Beantwoord daarna deze vragen.

Wat is het Facebook-algoritme?

a Vul de tekst aan.

Het Facebook-algoritme is een computergestuurde formule die bepaalt wat er op

onze staat.

Het is een soort van die wordt gebruikt om te bepalen wat we wel en niet te zien krijgen. Dat wil ook zeggen dat er dingen van vrienden zijn die we te zien krijgen omdat het voor Facebook niet interessant genoeg is.

ke x

Wat de tijdlijn haalt, wordt bepaald door 3 factoren:

1 onze relatie met vrienden online: personen die je al hebt bekeken; 2 de : hoe nieuwer het bericht is, hoe sneller het getoond wordt;

kij

3 het van het bericht: foto’s nodigen meer uit om naar te kijken dan een comment.

Die 3 factoren samen bepalen of het nieuws/de foto in het komt.

Het nieuwsoverzicht is veranderd door de jaren heen. Nu zien we veel meer en waar we nooit om gevraagd hebben. Conclusie:

b We komen niet te weten wanneer iemand ongelukkig is op Facebook. Hoe zou dat komen?

THEMA A: IK ALS PERSOON

U OPDRACHT 7: Verdachte berichten 1 Bekijk beide screenshots. Dit is een voorbeeld van : ¨ phishing ¨ vishing ¨ smishing

Tip: check pagina 23.

2 Wat is verdacht aan deze berichten?

ke x

3 Wat mag je zeker niet doen?

kij

4 Welk oplossingen zijn volgens jou goede oplossingen voor dit probleem? ¨ ¨ ¨ ¨ ¨ ¨

Je stapt naar de politie en dient klacht in. Je verwittigt je bank dat je dit berichtje gekregen hebt en vraagt wat zij ervan vinden. Je reageert op het bericht en doet wat ze vragen. Je belt het nummer dat het bericht verstuurd heeft om meer uitleg. Je blokkeert al je rekeningen uit voorzorg. Je neemt een screenshot en plaatst die op je social media om je vrienden te waarschuwen.

HOOFDSTUK 1: Social media

U OPDRACHT 8: Neem je gebruik van social media onder de loep Vul het schema aan.

Stap 1:

Noteer drie voordelen van een profiel op social media.

Stap 2:

Noteer drie nadelen van een profiel op social media. Voordelen

Nadelen

Probeer een klasgenoot te overtuigen om geen profiel op social media te nemen, aan de hand van drie nadelen of risico's.

- Voordeel 1:

- Nadeel 1:

- Voordeel 2:

Probeer een klasgenoot te overtuigen om ook een profiel op social media te nemen, aan de hand van drie voordelen of mogelijkheden.

- Nadeel 2:

- Nadeel 3:

- Voordeel 3:

ke x

R OPDRACHT 9: Evalueer jezelf

Duid aan of je de volgende vaardigheden goed beheerst of dat het nog beter kan. Ik kan het.

Hier kan ik nog groeien.

Ik kan het begrip social media uitleggen met een voorbeeld.

Ik ken de mogelijke gevaren van social media.

Ik kan de mogelijkheden en risico’s van het gebruik van social media beoordelen voor mijn eigen lichamelijke en geestelijke gezondheid en voor die van anderen.

Ik kan op een gepaste manier reageren als iemand online gepest wordt.

Ik kan aangeven waar ik hulp kan vinden als ik persoonlijke problemen heb.

Ik kan samenwerken per twee of in een groep.

Ik kan mijn mening op een respectvolle manier verwoorden.

Ik kan ontbrekende informatie vlot opzoeken op het internet.

Ik kan mijn gevoelens, gedachten en gedrag beschrijven in een bepaalde (pest)situatie.

kij

Checklist

THEMA A: IK ALS PERSOON