macro scoop
Marleen Chalmet Rudi Goossens Bart VanoprĂŠ Catherine Van Nevel Christina Wauters
macro scoop 2
2
GO!
Leer zoals je bent Ontdek het onlineleerplatform: diddit. Vooraan in dit boek vind je de toegangscode, zodat je volop kunt oefenen op je tablet of computer. Activeer snel je account op www.diddit.be en maak er een geweldig schooljaar van!
ISBN 978-90-306-9734-3 595911
vanin.be
GO!
Inhoud Starten met MacroScoop GO! diddit het onlineleerplatform bij MacroScoop GO!
5 7
KRACHTEN 9 Krachtige grootheid Krachten en hun uitwerking Krachten als vectoren Soorten krachten
11 14 18 20
IN
1 2 3 4
N
Ademhaling 29 1 Het nut van ademhalen 31 2 Bouw en werking van het ademhalingsstelsel 33 3 Opname en afgifte van zuurstofgas en koolstofdioxide 36 1 2 3 4
VA
Transport 45 Bloed en bloedcellen Het hart, motor van het lichaam Bloedvaten en bloedsomloop Op je gezondheid
47 50 52 56
Š
Uitscheiding 65 1 Het nut van uitscheiding 67 2 De uitscheidingsorganen 68 3 Uitscheiding bij dieren 73 Samenhang tussen stelsels 77 Aanpassing van organismen aan de omgeving 83
1 Micro-organismen 2 Een organisme voelt zich goed in zijn vel 3 Iedere biotoop heeft zijn eigen organismen
85 90 96
INHOUD
3
Voortplanting bij mens en dier
Voortplanting bij planten
Fotosynthese
N
1 Seksuele voortplanting 2 Aseksuele voortplanting
VA
1 Energie- en stofomzetting in een plant 2 Aanpassingen van de plant aan het fotosyntheseproces 3 Belang van de fotosynthese
157 159 169 171 181 183 185 188 191
Zichtbare en onzichtbare straling
195 197 199 204
Š
1 Straling in het dagelijks leven 2 Zichtbare stralen en hun effect 3 Onzichtbare stralen en hun effect
WOORDENLIJST
INHOUD
139 141 150
Transport van thermische energie 1 Geleiding 2 Convectie 3 Straling 4 Isolatie
4
103 105 108 113 123 127
IN
1 Puberteit 2 De organen van het voortplantingsstelsel 3 De voortplanting van de mens verloopt in stadia 4 Vruchtbaarheid en anticonceptie 5 Seksualiteit in het dierenrijk
211
STARTEN MET MACROSCOOP GO! Welkom bij MacroScoop GO!. We leggen graag even uit hoe je met dit leerwerkboek aan de slag gaat. 1
Op weg met MacroScoop GO! Het leerwerkboek bestaat uit 11 thema’s. Elk thema is op dezelfde manier opgebouwd. Elk thema start met enkele foto’s die te maken hebben met dit thema. Je vindt ook een handig overzicht van de hoofdstukken.
Krachten
1 KRACHTIGE GROOTHEID 2 KRACHTEN EN HUN UITWERKING
1
3 KRACHTEN ALS VECTOREN 4 SOORTEN KRACHTEN
IN
We starten elk thema met een Wow!. Op deze Wow!-pagina is er de keuze tussen verschillende interessante items. Je maakt hier kennis met het onderwerp van het thema.
2 3
erin Siamese Franse chirurgen slagen scheiden tweeling van elkaar te
Wat wil ik te weten komen over dit thema? succes een Frankrijk vandaag met Bissie en Chirurgen hebben in te scheiden. De meisjes Siamese tweeling weten vast. bij de buik aan elkaar Eyenga Merveille zaten
chirurgen, operatie waren zo'n twintig in Bij de vijf uur durende betrokken, meldt het ziekenhuis artsen en andere experts Lyon. Ze waren jaar geboren in Kameroen. deel van de De zusjes werden vorig met een gemeenschappelijk door de buik verbonden door de vader vervolgens zijn verstoten naar lever. Hun moeder zou Ze vertrok met de kinderen en leden van haar familie. atie La Chaîne de hoofdstad Yaoundé. Liefdadigheidsorganis de medische later naar Frankrijk voor l'espoir haalde de meisjes ingreep. zijn. zou na de operatie stabiel "En De toestand van de tweeling veel vervolgzorg en revalidatie. gaan Later volgt sowieso nog eindelijk de wereld individueelkindjes dan kunnen ze na 1 jaar Wel heeft een van de ontdekken", stelt het ziekenhuis. ze later nog aan geopereerd. wordt een hartaandoening. Daar
Ontdek deze en nog andere opties via het onlinelesmateriaal.
104
N
! a h A
Voor je verder gaat oefenen, bekijk je eerst de AHA. Hier vind je de synthese van het thema en een checklist.
Aha!
SAMENVATTING
1
Seksuele voortplanting
De buitenste krans bladeren van een bloem zijn kelkbladeren. Ze beschermen de andere bloemdelen. De gekleurde bladeren zijn de kroonbladeren. Zij lokken de insecten. De mannelijke voortplantingsorganen zijn de meeldraden. Ze bestaan uit een helmdraad en helmknop met helmhokjes. Hierin rijpen de stuifmeelkorrels die de sperma- of zaadcellen bevatten. In het midden staat de stamper. Dit vrouwelijk voortplantingsorgaan bestaat uit de stempel, de stijl en het vruchtbeginsel met zaadbeginsels. In elk zaadbeginsel rijpt een eicel.
VA
In de thema’s zie je verschillende manieren om een synthese te maken: mindmap, schema en samenvatting. In het boek staat steeds één manier. Bij het onlinelesmateriaal vind je nog andere manieren.
Voor er bevruchting kan plaatsvinden, is er altijd eerst bestuiving. Dat betekent dat rijpe stuifmeelkorrels van een meeldraad door bestuivers (zoals insecten of de wind) naar de stempel van de stamper van eenzelfde bloemsoort gebracht worden. Uit de stuifmeelkorrel op de stempel groeit een stuifmeelbuis richting zaadbeginsel. De bevruchting gebeurt wanneer de spermacel uit de stuifmeelkorrel versmelt met de eicel in het zaadbeginsel. Er ontstaat een bevruchte eicel die uitgroeit tot een embryo.
Na de bevruchting groeit het vruchtbeginsel uit tot vrucht en groeien de zaadbeginsels uit tot zaad. Bij gunstige omstandigheden groeit een zaad uit tot kiemplant. Tijdens de kieming haalt het embryo zijn voeding uit de zaadlobben. Eerst groeit de wortel en dan de stengel. De geslachtelijke (seksuele) voortplanting kun je als een kringloop voorstellen. 2
Aseksuele voortplanting
Voortplanting bij mens en dier
Uit delen van een moederplant kunnen nieuwe identieke dochterplanten ontstaan. In de natuur doet de plant dat zelf door middel van bollen, uitlopers, wortelstokken, knollen en broedknoppen. De mens helpt de natuur een handje door plantendelen te stekken of te scheuren. Bij enten wordt een stengel vastgezet op een afgeknipte sterke stengel zodat ze kunnen vergroeien.
AHA!
Checklist
65
Wat ken/kan ik?
helemaal begrepen
hier kan ik nog groeien
pg.
Ik kan uitleggen hoe producenten zorgen voor de nodige voedingsstoffen voor de consument. Ik kan experimenteel aantonen welke energierijke stoffen planten bevatten. Ik kan experimenteel aantonen dat de producenten de energierijke stoffen niet uit de bodem of de lucht halen. Ik kan uitleggen waarom een plant in massa toeneemt. Ik kan experimenteel vaststellen welke invloed licht heeft op het fotosyntheseproces. Ik kan experimenteel vaststellen welke invloed koolstofdioxide heeft op het fotosyntheseproces. Ik kan experimenteel vaststellen welke invloed groene plantendelen hebben op het fotosyntheseproces.
©
Ik kan de stofomzetting en de energieomzetting in een plant toelichten.
TEST JEZELF 1
Een tomatenplant staat in een pot op de vensterbank in de zon. Kruis het juiste antwoord aan. De plant neemt uit zijn omgeving enkel koolstofdioxide op. enkel mineralen op. enkel voedingsstoffen op. enkel water op. enkel zuurstofgas op. alle vijf de stoffen op.
2
Noteer de correcte termen op de afbeelding zodat het fotosyntheseproces duidelijk wordt.
De checklist is een opsomming van de doelen waaraan je in het thema hebt gewerkt. Je gaat bij jezelf na welke doelen je denkt bereikt te hebben, of waaraan je nog moet werken. Als je twijfelt, dan ga je terugkijken in het thema.
Ik kan het fotosyntheseproces toelichten. Ik kan experimenteel vaststellen dat er bij het fotosyntheseproces zuurstofgas gevormd wordt. Ik kan uitleggen welke macroscopische en microscopische plantendelen een rol spelen in het fotosyntheseproces. Ik kan aan de hand van voorbeelden uitleggen hoe planten kunnen aangepast zijn aan het maximaal opvangen van licht. Ik kan toelichten welke rol fotosynthese speelt in het leven op aarde. Ik kan de relatie tussen fotosynthese en verbranding toelichten. Ik kan de begrippen heterotroof en autotroof uitleggen. Ik kan toelichten welke rol fotosynthese speelt in het klimaat. Ik kan uitleggen wat bio-energie is. Ik kan toelichten dat fossiele brandstoffen de koolstofcyclus uit balans brengen en biobrandstoffen niet. Ik kan de positieve evolutie van de biobrandstofproductie toelichten. Denk je dat je alles begrepen hebt in dit thema? Ga dan naar diddit en oefen verder.
AHA!
47
fotosynthese
48
3
Duid het correcte antwoord aan. Je weet dat een brandende kaars onder een glazen stolp dooft. Wanneer naast de kaars ook een plant onder de stolp staat en het geheel eerst belicht wordt voor de kaars wordt aangestoken, dan stel je vast dat de kaars langer blijft branden. Je kunt hieruit afleiden dat tijdens het fotosyntheseproces water wordt verbruikt. koolstofdioxide wordt verbruikt. glucose wordt geproduceerd. zuurstofgas wordt geproduceerd.
4
Wat heeft een plant allemaal nodig om aan fotosynthese te kunnen doen? bladeren stuifmeel bloemen wortels water koolstofdioxide zuurstofgas zaden energie stengel
FoToSynThESE
Je kunt in het onderdeel Test jezelf verder oefenen. Je leerkracht beslist of je de oefeningen op het einde van het thema maakt of doorheen de lessen. Op diddit vind je bovendien nog meer oefeningen terug.
Starten met MACROSCOOP GO!
5
2 Handig voor onderweg In de loop van elk thema word je ondersteund door een aantal hulpmiddelen. We zetten doorheen het thema de belangrijkste zaken op een rijtje in deze rode kaders.
Micro-organismen zijn meestal eencellige organismen die je met de microscoop kunt waarnemen. Onder andere schimmels en bacteriën behoren tot die groep. De meeste micro-organismen zijn schadelijk voor de mens, maar er zijn ook soorten die een gunstige werking hebben. Micro-organismen worden gedood door ontsmettingsalcohol. Niet alle micro-organismen zijn dus gevaarlijk voor de mens. Test jezelf: oefeningen 1, 2 en 3
Hier en daar wordt er een ‘Tip’ ingeschakeld. Het zijn kleine items die je helpen om een opdracht goed uit te voeren of die je extra uitleg geven.
Tip Zorg ervoor dat het haakje gesloten is, zodat het blokje niet loskomt van de dynamometer terwijl je springt.
Interessant om weten
Een ‘Interessant om weten’ is een klein blokje informatie, dat je verder op weg helpt om de opdrachten goed te begrijpen.
IN
Als je in het dagelijks leven over gewicht spreekt, dan bedoel je eigenlijk massa. Een wetenschapper maakt hier een duidelijk onderscheid in. Massa is een maat die de hoeveelheid stof bepaalt waaruit een voorwerp of een organisme bestaat.
N
Jouw gewicht of de aantrekkingskracht van de aarde als je ondersteund wordt, kan wel veranderen. In de ruimte word je door niets aangetrokken en ben je dus gewichtloos; je hebt wel nog jouw massa.
Fig. 1.8
VA
Wanneer je een onderzoek uitvoert, volg je telkens 7 stappen die worden aangeduid met de volgende iconen: Onderzoeksvraag Hypothese
Besluit
Werkwijze
Reflectie
Waarneming
Benodigdheden
©
De hypothese moet altijd geformuleerd worden in de vorm: ‘Als ..., dan ...’ Bv. Als je ontsmettingsalcohol toevoegt aan micro-organismen,
Woordenlijst
dan gaan die afsterven.
Bv. ... dan gaan die afsterven, zodat ze zich niet meer verder kunnen ontwikkelen.
Vaktaal en moeilijke woorden vallen extra op door de stippellijn. Achteraan het boek vind je deze woorden terug in de woordenlijst. De volgende iconen helpen je ook nog een eind op weg:
term
definitie
3
het plaats op een voorwerp of aangrijpings- organisme waar een kracht op punt inwerkt
1
de dynamometer
krachtmeter, een meettoestel om krachten te meten
2
het effect
uitwerking, gevolg van iets in dit thema: uitwerking van een kracht
1
het gewicht
de kracht die een ondersteund voorwerp uitoefent op zijn steunvlak
1
gewichtloos
Een voorwerp of organisme heeft geen gewicht omdat het niet ondersteund wordt, dus kan het ook geen kracht uitoefenen op zijn steunvlak.
1
ijken
of afstellen
3
de ingenieurs techniekers die wetenschappelijke kennis gebruiken om een technisch en wetenschappelijk probleem op te lossen
3
de keu
houten stok waarmee een biljartbal gestoten wordt
1
de krachtpatser
organisme dat een grote spierkracht kan ontwikkelen
1
de newtonmeter
dynamometer of krachtmeter
2
de transAtlantische vluchten
traject van een vliegtuig dat de Atlantische oceaan oversteekt
3
het vectormodel
een schets waarop krachten worden voorgesteld met pijlen
4
de wrijvingskracht
de weerstand die een voorwerp of organisme ondervindt tijdens het schuiven over een oppervlak
Alcohol heeft een ontsmettende werking. Als je een wonde oploopt, moet die in eerste instantie ontsmet worden. Daarvoor wordt vaak ontsmettingsalcohol gebruikt. In het volgende onderzoek ga je aantonen dat alcohol ziekteverwekkers doodt.
in je eigen woorden
Onderzoek 3 1
Onderzoeksvraag Formuleer de onderzoeksvraag.
2 Hypothese
Ze mag bovendien geen extra informatie of verklaring bevatten.
3
Thema Krachten hoofdstuk
124
Woordenlijst KrACHten
3 Benodigdheden voorwerpglaasje dekglaasje magere natuurlijke yoghurt zonder suiker tandenstoker pipet ontsmettingsalcohol Fig. 1.3
4 Werkwijze 1 Dompel de punt van de tandenstoker in de yoghurt en smeer de yoghurt in het midden van het voorwerpglaasje. 2 Voeg een druppel alcohol toe op de uitgesmeerde yoghurt en dek af met het dekglaasje. 3 Wacht een tweetal minuten. 4 Leg het preparaat onder de microscoop en bestudeer de yoghurt met de grootste vergroting. 5 Waarneming Wat zie je onder de microscoop?
6 Besluit Wat is er gebeurd met de micro-organismen?
Alcohol heeft een ontsmettende werking waardoor de micro-organismen beter ontwikkelen / gedood worden. Komt je hypothese overeen met het besluit? Verklaar.
7 Reflectie Waarom wordt een wonde ontsmet met ontsmettingsalcohol?
110
AAnpAssing vAn ORgAnismen AAn de Omgeving
Het beeldfragment dat hierbij hoort, vind je ook online terug. Als je dit icoon ziet, dan vind je op diddit een ontdekplaat terug. Als je dit icoon ziet, dan vind je extra materiaal terug op diddit.
6
Starten met MACROSCOOP GO!
het onlineleerplatform bij MacroScoop GO!
Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau. Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.
Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.
IN
Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.
N
Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.
(FOTO: BELGA)
Š
VA
Hier vind je het lesmateriaal per hoofdstuk (o.a. videobestanden, artikels). Ga hier ook aan de slag met de ontdekplaten!
DIDDIT
7
macro scoop
Marleen Chalmet Rudi Goossens Bart VanoprĂŠ Catherine Van Nevel Christina Wauters
macro scoop 2
2
GO!
Leer zoals je bent Ontdek het onlineleerplatform: diddit. Vooraan in dit boek vind je de toegangscode, zodat je volop kunt oefenen op je tablet of computer. Activeer snel je account op www.diddit.be en maak er een geweldig schooljaar van!
ISBN 978-90-306-9734-3 595911
vanin.be
GO!