macro scoop
©
VA N
IN
1
macro scoop 1
Marleen Chalmet
IN
Rudi Goossens Bart VanoprĂŠ
Catherine Van Nevel
Š
VA N
Christina Wauters
Inhoud Starten met MacroScoop diddit het onlineleerplatform bij MacroScoop
5 7
BIOTOOPSTUDIE
Biotopen en hun verscheidenheid
N
MATERIE
IN
1 Je gaat op excursie! 2 Je reist veel verder 3 Voedselrelaties
Bouw en eigenschappen van materie
VA
1 Meten is weten 2 Hoe verloopt een wetenschappelijk onderzoek? 3 Aggregatietoestanden 4 De invloed van de temperatuur 5 Mengsel en zuivere stof 6 Stofomzettingen
Š
Organisatieniveaus bij organismen 1 Van macroscoop tot microscoop 2 Van cel tot organisme 3 De wondere wereld van de cel
9 11 17 22
35 37 40 44 50 56 61 73 75 79 83
ENERGIE
Energievormen en energieomzettingen 91 1 Energievormen 2 Energieomzettingen 3 Opgeslagen energie
93 98 103
MATERIE EN ENERGIE IN ORGANISMEN
Spijsvertering 1 2 3 4
Over voeding en voedingsstoffen De spijsvertering stap voor stap Spijsvertering en gezondheid Spijsvertering bij andere organismen
113 115 124 133 135
INHOUD
3
Ademhaling
145 147 149 152
Transport
161 163 166 168 172
Bloed en bloedcellen Het hart, motor van het lichaam Bloedvaten en bloedsomloop Op je gezondheid
Uitscheiding
VA
1 Het nut van uitscheiding 2 De uitscheidingsorganen 3 Uitscheiding bij dieren
N
1 2 3 4
IN
1 Het nut van ademhalen 2 Bouw en werking van het ademhalingsstelsel 3 Opname en afgifte van zuurstofgas en koolstofdioxide
Samenhang tussen stelsels
181 183 184 189 193
Š
ENERGIE
Transport van thermische energie
199 201 203 206 209
Zichtbare en onzichtbare straling 1 Straling in het dagelijks leven 2 Zichtbare stralen en hun effect 3 Onzichtbare stralen en hun effect
213 215 217 222
Tabel met grootheden en eenheden
229
Woordenlijst
230
1 Geleiding 2 Convectie 3 Straling 4 Isolatie
4
INHOUD
STARTEN MET MACROSCOOP Welkom bij MacroScoop. We leggen graag even uit hoe je met dit leerwerkboek aan de slag gaat. Op weg met MacroScoop Het leerwerkboek bestaat uit 11 thema’s. Elk thema is op dezelfde manier opgebouwd. Elk thema start met enkele foto’s die te maken hebben met dit thema. Je vindt ook een handig overzicht van de hoofdstukken.
BIoToopsTUDIE
BIoTopEn En HUn VErsCHEIDEnHEID
1 Je gaat op EXCUrsIE! 2 Je reist VEEL VErDEr
1
3 VoEDsELrELaTIEs
IN
We starten elk thema met een WOW. Op deze Wow!-pagina is er de keuze tussen verschillende interessante items. Je maakt hier kennis met het onderwerp van het thema.
Het nut van uitscheiding
1
In de cellen worden voedingsstoffen afgebroken. De afvalstoffen die hierbij vrijkomen zijn schadelijk voor het lichaam en worden daarom langs de bloedvaten vervoerd en door de uitscheidingsorganen verwijderd.
De longen dienen als uitscheidingsorgaan voor koolstofdioxide. Andere uitscheidingsorganen zijn de huid, de nieren en de blaas. De uitscheidingsorganen
2
Zweet bestaat voor 99 % uit water. De rest zijn minerale zouten en afbraakstoffen van eiwitten die in het water zijn opgelost.
Het water met de opgeloste stoffen komt in de haarvaten uit het bloed in de kronkelende buisjes van de zweetklieren terecht. Vandaar komt het zweet via een afvoerbuis langs een porie aan het huidoppervlak. Zweten heeft nog een andere functie. Bij zware inspanningen stijgt de lichaamstemperatuur. Zweet dat verdampt onttrekt warmte aan het lichaam waardoor de lichaamstemperatuur weer daalt. Zweten regelt dus de lichaamstemperatuur want het zorgt voor afkoeling. Of anders gezegd: met zweten geraak je niet alleen van giftige afvalstoffen verlost. Je raakt er ook overtollige energie mee kwijt. De nier is opgebouwd uit een nierschors, een niermerg en een nierbekken. Bloed komt de nier binnen via de nierslagader en verlaat de nieren via de nierader. Vanuit het bekken van de nier gaat de urine via een urineleider naar de blaas. Van daaruit gaat de urine via de urinebuis naar buiten. In de nieren liggen kleine filtertjes die afvalstoffen en een teveel aan andere stoffen uit het bloed halen. Dat is de urine. De urine wordt in het nierbekken verzameld, en gaat via de urineleider naar de blaas waar ze wordt opgeslagen. De bloedcellen blijven in de bloedbaan en ook een deel van het water gaat terug in de bloedbaan. Uitscheiding bij dieren
3
Amfibieën, vogels, reptielen en sommige zoogdieren hebben een cloaca. Dat is een opening langs waar zowel urine, uitwerpselen als eieren uit het lichaam komen. Honden hebben nagenoeg geen zweetklieren in de huid.
Wat wil ik te weten komen over dit thema?
Ontdek deze en nog andere opties via het onlinelesmateriaal.
74
ORGANISATIENIVEAUS BIJ ORGANISMEN
Voor je verder gaat oefenen, bekijk je eerst de AHA. Hier vind je de synthese van het thema en een checklist.
VA N
! a h A Aha!
SAMENVATTING
2 3
In de thema’s zie je verschillende manieren om een synthese te maken: mindmap, schema, samenvatting en Cornell. In het boek staat steeds één manier. Bij het onlinelesmateriaal vind je nog andere manieren.
Ga naar het onlinelesmateriaal en leer nog andere vormen van synthese kennen.
Checklist 190
©
1
UITSchEIdING
De checklist is een opsomming van de doelen waaraan je in het thema hebt gewerkt. Je gaat bij jezelf na welke doelen je denkt bereikt te hebben, of waaraan je nog moet werken. Als je twijfelt, dan ga je terugkijken in het thema.
TEST JEZELF 1
Welke eigenschappen moeten cellen hebben om een weefsel te kunnen vormen?
2
Op de figuur hieronder zie je de verschillende organisatieniveaus bij de aardappelplant. Benoem ze zo nauwkeurig mogelijk.
A
B
C
Wat ken/kan ik?
helemaal begrepen
hier kan ik nog groeien
pg.
Ik kan beschrijven dat bloed uit een vast en een vloeibaar gedeelte bestaat.
164
Ik kan de verschillende soorten bloedcellen herkennen op figuren en foto’s.
164
Ik kan de verschillende soorten bloedcellen noemen aan de hand van een aantal typische kenmerken.
164
Ik kan de functie van het bloed in het lichaam verwoorden.
168, 169
Ik kan de ligging van het hart aanwijzen op een menselijk torso.
166
Ik kan de delen van het hart benoemen op een figuur of een tekening.
167
Ik kan foto’s van het hart vergelijken met afbeeldingen (bijvoorbeeld: doorsnede van het hart).
166
Ik kan de delen van het hart beschrijven.
167
Ik kan de weg van het bloed in het lichaam beschrijven.
170
Ik kan de verschillende bloedvaten herkennen op tekeningen.
168
Ik kan de verschillende bloedvaten beschrijven.
168, 169
Ik kan de kleine en de grote bloedsomloop omschrijven.
170, 171
Ik kan de weg van de kleine en de grote bloedsomloop aanduiden.
170
Ik kan uitleggen wat we bedoelen met een dubbele bloedsomloop.
169
Ik kan bloedvaten ordenen volgens zuurstofrijk en zuurstofarm.
168
Ik kan bij eenvoudige situaties eerste hulp toepassen.
172, 173
Ik ken het principe van reanimatie en kan het ook onder woorden brengen.
173
Ik ken de basisprincipes van EHBO en kan ze toepassen.
172
Ik kan het noodnummer gebruiken indien nodig.
172
Denk je dat je alles begrepen hebt in dit thema? Ga dan naar diddit en oefen verder.
176
TransporT
D
A: B: C: D: E: 3
88
Benoem het juiste organisatieniveau van de volgende afbeeldingen.
OrganiSaTiEnivEauS biJ OrganiSmEn
Je kunt in het onderdeel Test jezelf verder oefenen. Je leerkracht beslist of je de oefeningen op het einde van het thema maakt of doorheen de lessen. Op diddit vind je bovendien nog meer oefeningen terug.
STARTEN MET MACROSCOOP
5
Onderzoek 5 In een biotoop leven organismen samen met elkaar. Ze staan onder invloed van elkaar. Onderzoeksvraag Organismen kunnen verschillende relaties met elkaar aangaan. Je1spreekt van voedselrelaties, Kruis de meest geschikte onderzoeksvraag aan. steunrelaties, voortplantingsrelaties en beschermingsrelaties.
2 Handig voor onderweg
Hoe verloopt het transport van thermische energie als convectiestromen in de lucht De voedselrelaties kun je met verschillende modellen voorstellen. De meest eenvoudige voorstelling is de verhinderd worden? voedselketen waarin organismen gerangschikt worden volgens het patroon van etenvan en gegeten worden. Is transport thermische energie nog mogelijk als de convectiestromen in de lucht Van een voedselketen kun je ook een voedselpiramide maken. niet meer tot bij de hand komen? Hoe hoger een organisme in de piramide staat, hoe kleiner het aantal organismen. Is transport van thermische energie via straling nog mogelijk als de lucht niet meer tot Wanneer je voedselketens met elkaar kunt verbinden, krijg je een voedselweb. bij de hand komt?
2 DE SPIJSVERTERING STAP VOOR STAP
In de loop van elk thema word je ondersteund door een aantal hulpmiddelen.
We zetten doorheen het thema de belangrijkste zaken op een rijtje in deze rode kaders.
Hoe verloopt het transport van thermische energie via straling als de convectiestromen ErWELKE zijn verschillende voedselniveaus in de biotoop. spreekt producenten, consumenten, WEG LEGT EEN BROODJE SMOS AF Je DOOR JEvan LICHAAM? in de lucht verhinderd worden? reducenten en detrivoren. Een maakt een voorstelling met alleaflegt verschillende niveaus. 1 voedselkringloop Spijsvertering is de volledige weg die voedsel 2 Hypothese door het lichaam zodat een voedingsmiddel gaandeweg In dieomgezet kringloop geldt in de voedingsstoffen. regel ‘eten of gegeten worden’. De producenten zorgen voor de nodige wordt voedingsstoffen voor de consumenten. Detrivoren en reducenten ruimen de resten op. a Waar begint de spijsvertering? 3 Benodigdheden Test jezelf: oefeningen 8, 9, 10 en 11 infraroodlamp (of een spot die veel thermische energie uitstraalt) b Hoe gebeurt dat? statief doorzichtige glazen plaat Fig. 2.1 chronometer of smartphone, ingesteld als chronometer 2 Het grote doel van de spijsvertering is om de voedingsstoffen te kunnen opnemen in het bloed. Tip Hiervoor moeten de moleculen van de voedingsstoffen omgezet worden in hele kleine deeltjes die in de Voor het waarnemen van de warmte mag je de bloedbanen kunnen opgenomen worden. chronometer maximaal 5 minuten laten lopen.
Hier en daar wordt er een ‘Tip’ ingeschakeld. Het zijn kleine items die je helpen om een opdracht tedievoeren of a Watgoed gebeurt uit er met verteerde stoffen? die je extra uitleg geven. 26
b
Fig. 3.2
Waar worden de voedingsstoffen opgenomen in het bloed?
3 StRaling
BIOTOPEN EN HUN VERSCHEIDENHEID
Een ‘Interessant om weten’ is een klein blokje informatie, dat je verder op weg helpt om de opdrachten goed te begrijpen.
Interessant om weten
3
IN
Pas na ongeveer 30 uur heeft het voedsel volledig zijn weg door het spijsverteringskanaal afgelegd. Alle bruikbare stoffen zijn dan in het bloed opgenomen en de onverteerbare resten zijn uitgescheiden, via het spijsverteringsstelsel.
Welke organen maken deel uit van de spijsvertering?
Om alvast weten waar alle organen zich bevinden, je figuur 2.2. Wanneer je teeen onderzoek uitvoert, volg bestudeer je telkens 7 stappen die worden aangeduid met Schrijf de volgende iconen: de naam van de organen bij de pijltjes. Gebruik daarvoor de ontdekplaat die je vindt bij het onlinelesmateriaal.
Onderzoeksvraag
VA N
Hypothese
Besluit
Werkwijze
Reflectie
Waarneming
Benodigdheden
WOORDEnliJSt
Thema Biotopen en hun verscheidenheid hoofdstuk
©
Vaktaal en moeilijke woorden vallen extra op door de Fig. 2.2 stippellijn. Achteraan het 124 SPIJSVERTERING boek vind je deze woorden terug in de woordenlijst.
definitie
1
abiotische factor
de niet-levende omgevingsfactoren
3
autotroof
een organisme dat zelf in zijn voedsel voorziet, meestal zijn het planten, bacteriën en schimmels
2
biodiversiteit de grote verscheidenheid aan leven
1
biotische factor
de levende omgevingsfactoren
1
biotoop
een leefgebied waar de abiotische en biotische factoren zeer typerend zijn
3
consumenten de verbruikers; planten- en vleeseters
in je eigen woorden
Bij extreem hoge temperaturen kan het wegdek soms omhoogkomen. a
Wat is de reden hiervan?
b
Je merkt dat het niet zo eenvoudig is om daar een antwoord op te geven. Maar blijkbaar heeft de temperatuur een invloed op het volume van materie. Dat kun je nagaan met het volgende onderzoek.
Fig. 4.2
Onderzoek 5 Onderzoeksvraag De vraag zou kunnen zijn: wat is de invloed van de temperatuur op het volume van materie? Dat is echter geen goede onderzoeksvraag want je weet niet of het gaat over vaste stoffen, vloeistoffen of gassen. Daarom splits je dit onderzoek in drie delen. Onderzoek 5a 1
Onderzoeksvraag Welke invloed heeft de temperatuur op het volume van een vaste stof?
2 Hypothese
230
De volgende iconen helpen je ook nog een eind op weg:
term
2
1
determineren het op naam brengen van een organisme door gebruik te maken van waarneembare kenmerken
3
detrivoren
2
ecologisch evenwicht
afvalopruimers in de natuur
de slingerbeweging tussen organismen die de natuur in evenwicht houdt
excursie
uitstap
2
exoot
een uitheemse soort invoeren
3
heterotroof
organismen die anderen nodig hebben om zich mee te voeden
1
instrumentenfiche
een fiche met het gebruik van bepaalde instrumenten
1
landschapselement
typische elementen die in een bepaald landschap aanwezig zijn
WOORDEnliJSt
3 Benodigdheden bol en ring van ’s Gravesande verwarmingstoestel
5 Waarneming Wat gebeurt er bij kamertemperatuur als de bol op de ring gelegd wordt? Bij kamertemperatuur gaat de bol wel / niet door de ring. Wat gebeurt er met de bol als hij verwarmd wordt? De verwarmde bol gaat wel / niet door de ring. Wat gebeurt er met de bol als hij terug afkoelt? De afgekoelde bol gaat wel / niet door de ring. 6 Besluit Welke invloed heeft de temperatuur op het volume van een vaste stof?
BiOtOPEn En HUn VERSCHEiDEnHEiD
STARTEN MET MACROSCOOP
4 DE inVlOED Van DE tEMPERatUUR
Het beeldfragment dat hierbij hoort, vind je ook online terug. Als je dit icoon ziet, dan vind je op diddit een ontdekplaat terug. Als je dit icoon ziet, vind je extra materiaal terug op diddit.
6
Fig. 4.3
4 Werkwijze Dit experiment wordt door de leerkracht uitgevoerd.
51
207
het onlineleerplatform bij MacroScoop
Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau. Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.
Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.
IN
Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.
VA N
Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.
Credit: IMAGO
Š
Hier vind je het lesmateriaal per hoofdstuk (o.a. videobestanden, artikels). Ga hier ook aan de slag met de ontdekplaten!
DIDDIT
7
Marleen Chalmet
Š
VA N
IN
Rudi Goossens Bart VanoprĂŠ Catherine Van Nevel Christina Wauters
Leer zoals je bent Ontdek het onlineleerplatform: diddit. Vooraan in dit boek vind je de toegangscode, zodat je volop kunt oefenen op je tablet of computer. Activeer snel je account op www.diddit.be en maak er een geweldig schooljaar van!
ISBN 978-90-306-9449-6 593150
vanin.be