Inhoudstafel THEMA 1 - MET VERSCHILLEN SAMENLEVEN ..................................................................................................................................................... 9 Hoofdstuk 1 - Diversiteit tussen individuen ......................................................................................................................................................... 11 1 Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................... 13 2 Begrippen ............................................................................................................................................................................................................................... 14
2.1 Invloed van de erfelijkheid op de ontwikkeling (nature) .................................................................................................................... 14
2.2 Invloed van de omgeving op de ontwikkeling (nurture) ................................................................................................................... 15
2.3 De vrije wil ....................................................................................................................................................................................................................... 15
3 Nature en nurture in de psychologie ................................................................................................................................................................ 17
3.1 Herhaling .......................................................................................................................................................................................................................... 17
3.2 Nature in de psychologie ....................................................................................................................................................................................... 18
3.3 Nurture in de psychologie .................................................................................................................................................................................... 19
3.3.1 Het behaviorisme van Watson ................................................................................................................................................................ 19
3.3.2 De klassieke conditionering ...................................................................................................................................................................... 20
3.3.3 De operante conditionering .................................................................................................................................................................... 22
4 Het hedendaagse perspectief: wisselwerking tussen nature en nurture ........................................................................... 24 Hoofdstuk 2 - Diversiteit en groepsidentiteit: versterken ze elkaar? ............................................................................................... 27 1 Verschillende soorten groepen ............................................................................................................................................................................. 28 2 Groepsidentiteit ................................................................................................................................................................................................................ 34 3 Diversiteit en groepsidentiteit ............................................................................................................................................................................... 36 Hoofdstuk 3 - Diversiteit in de samenleving: sociale stratificatie ....................................................................................................... 39 1 Sociale status, sociale ongelijkheid en sociale stratificatie ............................................................................................................ 41
1.1 Sociale status en sociale ongelijkheid ............................................................................................................................................................ 41
1.2 Sociale stratificatie ...................................................................................................................................................................................................... 45
2 Factoren die de sociale stratificatie bepalen .............................................................................................................................................. 50 3 Sociologische analyses van sociale stratificatie ...................................................................................................................................... 54
3.1 Sociale stratificatie is gunstig voor de samenleving (Davis & Moore) ....................................................................................... 54
3.2 Sociale stratificatie is gebaseerd op het al dan niet bezitten van productiemiddelen ................................................... 56
3.2.1 Marx: tegenstelling als basis voor sociale stratificatie .............................................................................................................. 56
3.2.2 Weber: sociale stratificatie uit zich op economisch, sociaal en politiek vlak ............................................................. 58
4 Gevolgen van sociale stratificatie ........................................................................................................................................................................ 61
4
4.1 Sociale rust en stabiliteit ......................................................................................................................................................................................... 61
4.2 Sociale mobiliteit ......................................................................................................................................................................................................... 61
4.3 Macht en sociale stratificatie ............................................................................................................................................................................... 63
Thema 1 - Met verschillen samenleven Inhoudstafel
Code Gedrag 6 VO_LWB.indb 4
Code 13/09/17 16:23
Hoofdstuk 4 - Breuklijnen in de samenleving ..................................................................................................................................................... 65 1 Meningsverschillen in de maatschappij ......................................................................................................................................................... 67 2 Van conflict naar breuklijn: verschillende gradaties ............................................................................................................................ 70 3 Breuklijnen op verschillende niveaus .............................................................................................................................................................. 71 4 Breuklijnen op verschillende domeinen ........................................................................................................................................................ 74
4.1 Kloof tussen arm en rijk ........................................................................................................................................................................................... 74
4.1.1 Gini-index .............................................................................................................................................................................................................. 74
4.1.2 De wereld in beeld ......................................................................................................................................................................................... 76
4.2 Kloof tussen laag- en hooggeschoolden ..................................................................................................................................................... 77
Hoofdstuk 5 - Organisatie van de s amenleving ................................................................................................................................................. 81 1 Sociale cohesie .................................................................................................................................................................................................................... 83 2 De samenleving organiseren door instituties .......................................................................................................................................... 84 3 De samenleving organiseren door ideologieën ..................................................................................................................................... 86
3.1 Wat is een ideologie? ............................................................................................................................................................................................... 86
3.2 Enkel in de politiek? .................................................................................................................................................................................................. 86
3.3 Voor- en nadelen van een ideologie .............................................................................................................................................................. 87
4 Nationalisme, liberalisme en socialisme ........................................................................................................................................................ 89
4.1 Nationalisme .................................................................................................................................................................................................................. 89
4.2 Liberalisme ...................................................................................................................................................................................................................... 89
4.3 Socialisme ....................................................................................................................................................................................................................... 90
4.4 Hoe zit het nu in Vlaanderen? ............................................................................................................................................................................. 92
Hoofdstuk 6 - De samenleving wordt groter: globalisering .................................................................................................................... 95 1 Netwerken .............................................................................................................................................................................................................................. 97
1.1 Netwerken in niveaus ............................................................................................................................................................................................... 97
1.2 ‘Six degrees of separation’ .................................................................................................................................................................................. 100
2 Globalisering ..................................................................................................................................................................................................................... 103
2.1 Wat is globalisering? ............................................................................................................................................................................................... 103
2.2 Wat zijn de drijvende krachten achter het proces van de globalisering? ............................................................................. 105
2.2.1 Monocausaliteit ............................................................................................................................................................................................. 105 2.2.2 Multicausaliteit ............................................................................................................................................................................................... 106
2.3 Wat zijn de implicaties van het globaliseringsproces? ...................................................................................................................... 106
2.4 Contradicties binnen het globaliseringsproces ..................................................................................................................................... 110
2.5 Is het einde van de globalisering in zicht? ................................................................................................................................................ 110
3 Welke invloed heeft globalisering op het milieu? ................................................................................................................................ 112
Code Code Gedrag 6 VO_LWB.indb 5
Inhoudstafel
5 13/09/17 16:23
Hoofdstuk 7 - Vreedzaam samenleven met verschillen ............................................................................................................................ 113 1 Het maatschappelijke middenveld .................................................................................................................................................................. 115 2 De sociale beweging .................................................................................................................................................................................................... 117
2.1 Wat is een sociale beweging? ........................................................................................................................................................................... 117
2.2 Kenmerken van een sociale beweging ....................................................................................................................................................... 118
2.3 Sociale beweging door de geschiedenis heen ...................................................................................................................................... 119
3 Wetenschappelijk versus voorwetenschappelijk denken over samenleven met verschillen ......................... 121
THEMA 2 - CONFLICTEN TUSSEN MENSEN EN GROEPEN: DE PRIJS VAN DIVERSITEIT .............................................. 123 Hoofdstuk 1 - Ik bots met mezelf ................................................................................................................................................................................ 125 1 Mogelijke intrapersoonlijke conflicten ........................................................................................................................................................ 127
1.1 Rolconflicten ............................................................................................................................................................................................................... 127
1.2 Cognitieve dissonantie ......................................................................................................................................................................................... 130
1.3 Keuze- of beslissingsconflicten ....................................................................................................................................................................... 131
1.4 Psychische stoornissen ......................................................................................................................................................................................... 134
2 Omgaan met intrapersoonlijke conflicten ................................................................................................................................................ 139
2.1 Achterliggende mechanismen ........................................................................................................................................................................ 141 2.2 Coping ............................................................................................................................................................................................................................ 141
2.3 Wanneer het niet lukt ........................................................................................................................................................................................... 145
Hoofdstuk 2 - Ik bots met een ander ....................................................................................................................................................................... 153 1 Mogelijke interpersoonlijke conflicten ........................................................................................................................................................ 155
1.1 Conflicten veroorzaakt door communicatiestoornissen ................................................................................................................. 155
1.2 Waarde- en belangenconflicten ..................................................................................................................................................................... 159
1.3 Territoriumconflicten ............................................................................................................................................................................................. 159
1.4 Conflicten als gevolg van persoonlijkheidsfactoren .......................................................................................................................... 160
1.5 Keuze- en beslissingsconflicten ...................................................................................................................................................................... 161
2 Omgaan met interpersoonlijke conflicten ................................................................................................................................................ 163
2.1 Verklaringen voor hoe individuen omgaan met interpersoonlijke verschillen ................................................................. 166
2.1.1 Sociale categorisatie .................................................................................................................................................................................... 167
2.1.2 Territoriumtheorie ........................................................................................................................................................................................ 173 Hoofdstuk 3 - Botsingen met en tussen groepen ......................................................................................................................................... 179 1 Mogelijke conflicten met en tussen groepen ......................................................................................................................................... 181
6
1.1 Generatieconflict ..................................................................................................................................................................................................... 182
1.2 Territoriumconflict ................................................................................................................................................................................................... 183
Thema 1 - Met verschillen samenleven Inhoudstafel
Code Gedrag 6 VO_LWB.indb 6
Code 13/09/17 16:23
1.3 Waarde- en belangenconflict .......................................................................................................................................................................... 188
1.4 Conflicten veroorzaakt door communicatiestoornissen ................................................................................................................. 189
2 Mechanismen die zorgen voor het ontstaan van verschillen met en tussen groepen ......................................... 190 3 De sociobiologie, een derde theorie om omgaan met verschillen mee te verklaren ............................................ 199 4 Omgaan met conflicten toegepast .................................................................................................................................................................. 201 Hoofdstuk 4 - Verklaringen voor hoe groepen omgaan met verschillen ................................................................................... 205 1 De anomietheorie van Durkheim en Merton .......................................................................................................................................... 208
1.1 Durkheim opgefrist ................................................................................................................................................................................................ 208
1.2 De uitgebreide theorie van Merton ............................................................................................................................................................. 210
2 De zondeboktheorie ................................................................................................................................................................................................... 214
2.1 Wat is een zondebok? ........................................................................................................................................................................................... 214
2.2 Waarom duid je een zondebok aan? ........................................................................................................................................................... 217
2.3 Wat zijn de gevolgen van het aanduiden van een zondebok? ................................................................................................... 218
3 Conflict bekeken vanuit het theoretische kader .................................................................................................................................. 220 Hoofdstuk 5 - Geweld als uiting van conflict ..................................................................................................................................................... 225 1 De rol van macht ............................................................................................................................................................................................................ 227
1.1 Soorten macht ........................................................................................................................................................................................................... 228
1.2 Strategieën om macht op te bouwen en te behouden .................................................................................................................. 232
2 Hoe omgaan met geweld? ...................................................................................................................................................................................... 234 3 Opvoeden tot geweldloosheid ........................................................................................................................................................................... 239 4 Vredesinitiatieven ......................................................................................................................................................................................................... 246
Code Code Gedrag 6 VO_LWB.indb 7
Inhoudstafel
7 13/09/17 16:23