Inhoudstafel THEMA 1 - ZELFKENNIS: HET BEGIN VAN ALLE WETENSCHAPPELIJKE WIJSHEID? ............................................................ 9 Hoofdstuk 1 - De verschillende benaderingen van eigenheid .............................................................................................................. 11 1 Voorwetenschappelijke benadering van eigenheid ............................................................................................................................ 14 2 Pseudowetenschappelijke benadering van eigenheid ..................................................................................................................... 15 3 Voorbeeld: een dagboekfragment versus een psychologisch rapport ................................................................................ 17 4 Het methodische karakter van de wetenschappelijke benadering ......................................................................................... 19
4.1 Wetenschappelijk onderzoek is objectief .................................................................................................................................................... 19
4.2 Wetenschappelijk onderzoek gebeurt empirisch .................................................................................................................................. 19
4.3 Wetenschappelijk onderzoek is controleerbaar ....................................................................................................................................... 20
4.4 Wetenschappers staan kritisch tegenover de verworven kennis ................................................................................................. 21
5 Kwantitatief en kwalitatief onderzoek ........................................................................................................................................................... 25 6 Praktische toepassingen van de wetenschappelijke benadering van onze eigenheid .......................................... 26
6.1 Psychodiagnostiek, ook op school .................................................................................................................................................................. 26
6.2 Selectieprocedure: m/v met talent .................................................................................................................................................................. 26
Hoofdstuk 2 - Statistische benadering van onderzoek naar eigenheid ......................................................................................... 27 1 Waarom statistiek? .......................................................................................................................................................................................................... 29 2 Wat meet ik? .......................................................................................................................................................................................................................... 29 3 Meet ik het juist? ............................................................................................................................................................................................................... 32
3.1 Standaardisatie ............................................................................................................................................................................................................. 32
3.2 Betrouwbaarheid ........................................................................................................................................................................................................ 32
3.3 Validiteit ............................................................................................................................................................................................................................ 33
3.4 Objectiviteit .................................................................................................................................................................................................................... 33
3.5 IJking en normering................................................................................................................................................................................................... 33
3.6 Samenstelling van de steekproef ..................................................................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 3 - Methodes voor gedragswetenschappelijk onderzoek ............................................................................................. 37 1 De literatuurstudie .......................................................................................................................................................................................................... 38 2 De observatie ....................................................................................................................................................................................................................... 39 3 Het interview en de enquête ................................................................................................................................................................................... 43 4 De psychologische test ................................................................................................................................................................................................ 45 5 Het experiment .................................................................................................................................................................................................................. 49 6 Toepassing: beter studeren met muziek? .................................................................................................................................................... 54
4
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code
Hoofdstuk 4 - De psychologische processen bij het tot stand komen van zelfkennis ....................................................... 55 1 Persoonlijke constructen ............................................................................................................................................................................................ 57 2 Causale attributie ............................................................................................................................................................................................................. 58 3 Cognitieve dissonantie ................................................................................................................................................................................................. 61
THEMA 2 - JEZELF WORDEN EN JEZELF ZIJN ..................................................................................................................................................... 69 Hoofdstuk 1 - Persoonlijkheid ......................................................................................................................................................................................... 71 1 Over jezelf ............................................................................................................................................................................................................................... 73 2 Enkele kenmerken van het begrip ‘persoonlijkheid’ ........................................................................................................................... 75
2.1 Persoonlijkheid, wat is dat? ................................................................................................................................................................................... 75
2.2 Waarom willen we de persoonlijkheid van iemand leren kennen? ............................................................................................. 77
3 Basiselementen van de persoonlijkheid ........................................................................................................................................................ 78
3.1 Temperament ............................................................................................................................................................................................................... 78
3.1.1 Wat is temperament? ..................................................................................................................................................................................... 78
3.1.2 Typologie op basis van temperament ................................................................................................................................................ 81
3.2 Karakter ............................................................................................................................................................................................................................. 83
3.3 Constitutie ....................................................................................................................................................................................................................... 83
3.3.1 Wat is het? ............................................................................................................................................................................................................ 83
3.3.2 Typologie op basis van de constitutie: Kretschmer en Sheldon ....................................................................................... 84
4 Typologie over de persoonlijkheid ................................................................................................................................................................... 88
4.1 Cattell: zestien persoonlijkheidstrekken ....................................................................................................................................................... 88
4.2 De ‘Big Five’ ................................................................................................................................................................................................................... 88
Hoofdstuk 2 - Persoonlijkheidstheorieën ............................................................................................................................................................... 93 1 Psychologie: meer dan een eeuw oud en nog steeds in ontwikkeling ................................................................................ 96 2 De psychodynamische theorie van Sigmund Freud ........................................................................................................................... 98
2.1 De uitgangspunten van de psychodynamische theorie ................................................................................................................... 98
2.2 De structuur van het bewustzijn ................................................................................................................................................................... 100
2.3 De structuur van de persoonlijkheid ........................................................................................................................................................... 101
2.3.1 Het Es en de orale fase .............................................................................................................................................................................. 102
2.3.2 Het Ich en de anale en fallische fase ................................................................................................................................................ 102
2.3.3 Het Über-Ich en de latentie- en genitale fase ............................................................................................................................. 105
2.4 Het Ich verdedigt zich ........................................................................................................................................................................................... 107
2.5 De technieken van Freud .................................................................................................................................................................................... 108
2.6 De psychodynamische theorie kritisch bekeken ................................................................................................................................. 109
3 Het behaviorisme ........................................................................................................................................................................................................... 110
Code
Inhoudstafel
5
4 De humanistische psychologie ............................................................................................................................................................................ 113
4.1 De opkomst van de humanistische psychologie: de derde weg ............................................................................................... 113
4.2 De uitgangspunten van de humanistische psychologie ................................................................................................................. 113
4.3 De behoeftepiramide van Maslow ................................................................................................................................................................ 115
4.4 De client-centered therapy van Rogers ...................................................................................................................................................... 116
4.5 Kritische opmerkingen op de humanistische visie .............................................................................................................................. 118
5 De sociaal-cognitieve leertheorie van Bandura .................................................................................................................................... 121
Hoofdstuk 3 - Identiteit en socialisatie .................................................................................................................................................................. 123 1 Identiteit: om erbij te horen, maar ook om je te onderscheiden ............................................................................................ 125 2 Persoonlijke identiteit ................................................................................................................................................................................................ 126 3 Sociale identiteit ........................................................................................................................................................................................................... 127
3.1 Culturele identiteit ................................................................................................................................................................................................... 130
3.2 Nationale identiteit ................................................................................................................................................................................................. 133
3.3 Genderidentiteit ....................................................................................................................................................................................................... 136
3.3.1 Gender en sekse ............................................................................................................................................................................................ 137
3.3.2 Genderidentiteit in de psychologische stromingen .............................................................................................................. 139
3.3.3 Discriminatie tegen vrouwen ............................................................................................................................................................... 140 3.3.4 Discriminatie tegen mannen ................................................................................................................................................................. 141 4 Wat met die verschillende identiteiten? ..................................................................................................................................................... 143 5 Socialisatie ........................................................................................................................................................................................................................... 145
5.1 Wat is socialisatie? .................................................................................................................................................................................................... 145
5.2 Enculturatie en acculturatie ............................................................................................................................................................................... 145
5.3 Soorten socialisatie ................................................................................................................................................................................................. 146
5.3.1 Primaire socialisatie ...................................................................................................................................................................................... 146
5.3.2 Secundaire socialisatie .............................................................................................................................................................................. 147
5.3.3 Tertiaire socialisatie ...................................................................................................................................................................................... 147
5.4 Het ontstaan van zelfbewustzijn: de kern van het socialisatieproces ..................................................................................... 148
5.4.1 Het imitatie-stadium (baby) ................................................................................................................................................................... 148
5.4.2 Het play-stadium (3-6 jaar) ..................................................................................................................................................................... 149
5.4.3 Het game-stadium (8-10 jaar) ............................................................................................................................................................... 149
5.4.4 Het ‘I’ en het ‘Me’ .......................................................................................................................................................................................... 150
5.4.5 Looking-glass self ......................................................................................................................................................................................... 150
Hoofdstuk 4 - Identiteit en socialisatie .................................................................................................................................................................. 151 1 Zelfexpressie, zelfpresentatie en zelfonthulling .................................................................................................................................. 153
6
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code
1.1 Zelfexpressie................................................................................................................................................................................................................ 153
1.2 Zelfpresentatie............................................................................................................................................................................................................ 154
1.3 Zelfonthulling.............................................................................................................................................................................................................. 154
1.4 Hoe we ons presenteren komt niet altijd overeen met onze ware identiteit...................................................................... 155
1.5 De functies van zelfexpressie............................................................................................................................................................................ 156
2 Casus: jeugdcultuur ..................................................................................................................................................................................................... 157
THEMA 3 - JEZELF WORDEN, JEZELF ZIJN, IS DAT VANZELFSPREKEND? ............................................................................. 161 Hoofdstuk 1 - Stoorzenders bij de persoonlijkheidsontwikkeling ................................................................................................. 163 1 Het nature-nurturedebat ........................................................................................................................................................................................ 165
1.1 Wat is het? .................................................................................................................................................................................................................... 165
1.2 Een wisselwerking tussen beide ..................................................................................................................................................................... 166
2 Erfelijke factoren kunnen je ontwikkeling verstoren (nature) .................................................................................................. 169
2.1 Mentale kenmerken ............................................................................................................................................................................................... 169
2.2 Uiterlijke kenmerken .............................................................................................................................................................................................. 170 2.3 Fysieke kenmerken .................................................................................................................................................................................................. 170
3 Omgevingsfactoren kunnen je ontwikkeling verstoren (nurture) ........................................................................................ 173
3.1 Opvoeding ................................................................................................................................................................................................................... 173
3.2 Kansarmoede ............................................................................................................................................................................................................. 176
3.3 Opgroeien in een niet-sociale omgeving ................................................................................................................................................. 178
3.4 Traumatische ervaringen .................................................................................................................................................................................... 179
3.4.1 Trauma ................................................................................................................................................................................................................. 179 3.4.2 PTSS ...................................................................................................................................................................................................................... 180 4 Nature en nurture kunnen samen je ontwikkeling verstoren ................................................................................................... 182
4.1 Gen-omgevingscorrelatie ................................................................................................................................................................................... 182
4.2 Gen-omgevingsinteractie .................................................................................................................................................................................. 182
Hoofdstuk 2 - Een verstoorde identiteitsontwikkeling ............................................................................................................................ 183 1 Genderidentiteit ............................................................................................................................................................................................................. 185 2 Persoonlijke identiteit ................................................................................................................................................................................................ 187
2.1 De ontwikkeling van de identiteit volgens Erikson ............................................................................................................................ 187
2.2 De anomietheorie van Durkheim .................................................................................................................................................................. 189
2.3 De afwezigheid van de vader .......................................................................................................................................................................... 190
Hoofdstuk 3 - Mogelijke negatieve gevolgen van een moeilijke ontwikkeling ................................................................... 191 1 Zelfmoord ........................................................................................................................................................................................................................... 192
Code
Inhoudstafel
7
1.1 Wat? ................................................................................................................................................................................................................................. 192
1.2 Het suïcidale proces .............................................................................................................................................................................................. 194
1.3 Statistieken .................................................................................................................................................................................................................. 195
1.4 Zelfmoordpreventie helpt ................................................................................................................................................................................. 197
2 Zelfverwonding en zelfbeschadiging .......................................................................................................................................................... 199
Hoofdstuk 4 - De regels overtreden, is dat erg? ............................................................................................................................................. 201 1 Wat is deviant gedrag? .............................................................................................................................................................................................. 203 2 Oorzaken van deviant gedrag ............................................................................................................................................................................. 206
2.1 Psychologische theorieën .................................................................................................................................................................................. 206
2.2 Sociologische theorieën van Durkheim en Becker ............................................................................................................................. 207
3 Gevolgen van deviant gedrag ............................................................................................................................................................................. 209 4 Liefde als voorbeeld van deviant gedrag ................................................................................................................................................... 212
Hoofdstuk 5 - De macht van de situatie ................................................................................................................................................................ 217 1 Conformisme: Asch ...................................................................................................................................................................................................... 218 2 Gehoorzaamheid: Milgram ................................................................................................................................................................................... 221 3 Deïndividuatie: Zimbardo ....................................................................................................................................................................................... 223
Hoofdstuk 6 - Gezondheidspreventie voorkomt risicogedrag ........................................................................................................... 225 1 Het verschil tussen weten en doen ................................................................................................................................................................. 227 2 Syntheseopdracht: je eigen gezondheidscampagne ....................................................................................................................... 234 Index .................................................................................................................................................................................................................................................... 235
8
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code