Inhoudstafel Inleiding - Help, ik word een gedragswetenschapper .................................................................................................................................. 9 1 Wat zijn gedragswetenschappen? .................................................................................................................................................................... 10 1.1 Gedrag ............................................................................................................................................................................................................................... 10 1.1.1 Gedrag is een reactie op prikkels ......................................................................................................................................................... 12 1.1.2 Waarneembaar en niet-waarneembaar gedrag ......................................................................................................................... 13 1.1.3 De invloed van de omgeving op je gedrag .................................................................................................................................. 13 1.2 Wetenschappen .......................................................................................................................................................................................................... 14 2 Indeling van de wetenschappen........................................................................................................................................................................... 17 3 Kan je alles onderzoeken? ......................................................................................................................................................................................... 19 4 Welke onderzoeksmethodes kan je gebruiken? ..................................................................................................................................... 20 5 Fasen van het wetenschappelijk onderzoek .............................................................................................................................................. 22 Het OVUR-stappenplan .............................................................................................................................................................................................................. 23 Een begrippenlijst maken ......................................................................................................................................................................................................... 24
THEMA 1 - VAN KINDS AF AAN .................................................................................................................................................................................... 25 Hoofdstuk 1 - Iedereen ontwikkelt ............................................................................................................................................................................. 27 1 Wat is ontwikkeling? ..................................................................................................................................................................................................... 28 2 Ontwikkelingsvormen................................................................................................................................................................................................... 29
2.1 Groeien............................................................................................................................................................................................................................... 29
2.2 Rijpen ................................................................................................................................................................................................................................. 29
2.3 Leren ................................................................................................................................................................................................................................... 31
3 Fasen in de ontwikkeling ............................................................................................................................................................................................ 33 4 Ontwikkelingsdomeinen ............................................................................................................................................................................................ 35
4.1 Lichamelijke ontwikkeling ..................................................................................................................................................................................... 35
4.2 Psychische ontwikkeling.......................................................................................................................................................................................... 36
4.3 Sociale ontwikkeling ................................................................................................................................................................................................. 37
4.4 Morele ontwikkeling ................................................................................................................................................................................................. 37
Een mindmap maken ......................................................................................................................................................................................................... 38
Hoofdstuk 2 - Het kind in ontwikkeling .................................................................................................................................................................. 41 1 Een blik op de ontwikkelingsdomeinen van het kind ........................................................................................................................ 42
1.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................................................................................................... 42
1.1.1 Lichaamsbouw ................................................................................................................................................................................................. 43
4
Inhoudstafel
Code
1.1.2 Sensorische ontwikkeling ......................................................................................................................................................................... 46 1.1.3 Motorische ontwikkeling .......................................................................................................................................................................... 48 Bronnen raadplegen en correct vermelden .............................................................................................................................................. 50 1.1.4 Reflexen ................................................................................................................................................................................................................ 51 Informatie opzoeken met een zoekmachine ............................................................................................................................................ 52 1.2 Psychische ontwikkeling.......................................................................................................................................................................................... 52 1.2.1 Cognitieve ontwikkeling ............................................................................................................................................................................ 53 1.2.2 Sociaal-affectieve ontwikkeling ........................................................................................................................................................... 54 1.2.3 Conatieve ontwikkeling ............................................................................................................................................................................. 56
1.3 Sociale ontwikkeling.................................................................................................................................................................................................. 57
1.4 Morele ontwikkeling.................................................................................................................................................................................................. 59
1.5 Samenspel van domeinen ................................................................................................................................................................................... 59
2 De psychosociale ontwikkeling van het kind volgens Erikson .................................................................................................... 61
2.1 Zuigelingenfase............................................................................................................................................................................................................. 62
2.2 Peuterleeftijd................................................................................................................................................................................................................... 63
2.3 Kleuterleeftijd................................................................................................................................................................................................................. 63
2.4 Lagereschoolleeftijd ................................................................................................................................................................................................. 64
3 Factoren die de ontwikkeling belemmeren of bevorderen .......................................................................................................... 66
3.1 Havighurst: de ontwikkelingstaken van het kind.................................................................................................................................... 66
3.2 Moeilijkheden op school......................................................................................................................................................................................... 67
Criteria voor een goede onderzoeksvraag ........................................................................................................................................................... 69
3.3 De plaats in de geboorterij ................................................................................................................................................................................... 70
3.4 Ongewenst is onbemind?...................................................................................................................................................................................... 72
Een samenvatting maken ................................................................................................................................................................................................ 72
Hoofdstuk 3 - Het kind en zijn omgeving ............................................................................................................................................................. 75 1 Het kind in het gezin ...................................................................................................................................................................................................... 77
1.1 Het gezin............................................................................................................................................................................................................................ 77
1.2 Afstamming en verwantschap............................................................................................................................................................................. 79
1.3 Opvoedingsstijlen ....................................................................................................................................................................................................... 81 Kritisch omgaan met ICT.................................................................................................................................................................................................. 84
1.4 Verwenning en verwaarlozing.............................................................................................................................................................................. 85
2 Het kind in de samenleving .................................................................................................................................................................................... 89
2.1 De positie van het kind in het Westen en elders, vroeger en nu ................................................................................................... 89
2.2 Rechten van kinderen .............................................................................................................................................................................................. 91
2.3 Rechten geschonden............................................................................................................................................................................................... 94
Code
Inhoudstafel
5
2.3.1 Kinderarbeid...................................................................................................................................................................................................... 94 Je standpunt bepalen en verdedigen............................................................................................................................................................. 95
2.3.2 Kindermishandeling...................................................................................................................................................................................... 95
2.3.3 Kinderoffers........................................................................................................................................................................................................ 97
THEMA 2 - ADOLESCENTIE, EEN BOEIENDE TIJD ........................................................................................................................................ 99 Hoofdstuk 1 - De adolescent in ontwikkeling ................................................................................................................................................ 101 1 Wat is adolescentie? ................................................................................................................................................................................................... 103 2 De ontwikkelingstaken van de adolescent ............................................................................................................................................. 104 3 Ontwikkelingsdomeinen van de adolescentie....................................................................................................................................... 105
3.1 Lichamelijke ontwikkeling................................................................................................................................................................................... 105
3.1.1 Groeispurt ........................................................................................................................................................................................................ 105 3.1.2 Secundaire geslachtskenmerken ...................................................................................................................................................... 107
3.2 Psychische ontwikkeling ..................................................................................................................................................................................... 109
3.2.1 Cognitieve ontwikkeling ........................................................................................................................................................................ 109
3.2.2 Sociaal-affectieve ontwikkeling .......................................................................................................................................................... 111
Turven en data overzichtelijk voorstellen .................................................................................................................................................. 112
3.3 Sociale ontwikkeling ............................................................................................................................................................................................... 113 3.4 Morele ontwikkeling ............................................................................................................................................................................................... 114 3.5 Seksuele ontwikkeling ........................................................................................................................................................................................... 116
4 De psychosociale ontwikkeling tijdens de adolescentie volgens Erikson ...................................................................... 120 5 Zelfbeeld .............................................................................................................................................................................................................................. 122
5.1 Wat is het zelfbeeld? .............................................................................................................................................................................................. 122
5.2 Opbouw van het zelfbeeld ............................................................................................................................................................................... 123
5.3 Wisselwerking tussen zelfbeeld, zelfachting en gedrag ................................................................................................................ 126
5.4 Assertiviteit .................................................................................................................................................................................................................. 128
6 De grenzen van de ontwikkeling ...................................................................................................................................................................... 130
Hoofdstuk 2 - De adolescent en zijn omgeving ............................................................................................................................................ 131 1 De adolescentie, een westerse uitvinding?............................................................................................................................................... 133
1.1 Overgangsrituelen.................................................................................................................................................................................................... 133
1.2 Adolescentie, wat moet je ermee?................................................................................................................................................................. 134
1.2.1 Leren.................................................................................................................................................................................................................... 134 1.2.2 Emanciperen................................................................................................................................................................................................... 136 1.2.3 Experimenteren............................................................................................................................................................................................ 138
6
Inhoudstafel
Code
2 De adolescentie, een waardevolle tijd........................................................................................................................................................... 139
2.1 Waarden en normen............................................................................................................................................................................................... 139
2.1.1 Wat zijn waarden?........................................................................................................................................................................................ 139
2.1.2 Wat zijn normen?......................................................................................................................................................................................... 143
2.1.3 Attitudes en persoonlijke voorkeuren............................................................................................................................................. 144
2.2 Wie beïnvloedt het waardepatroon van adolescenten?.................................................................................................................. 146
2.2.1 Socialisatie........................................................................................................................................................................................................ 146 2.2.2 Gezin.................................................................................................................................................................................................................... 147 2.2.3 School................................................................................................................................................................................................................. 147 2.2.4 Peergroup......................................................................................................................................................................................................... 147 2.2.5 Media................................................................................................................................................................................................................... 149
Hoofdstuk 3 - Probleemgedrag bij jongeren .................................................................................................................................................. 151 1 Probleemgedrag............................................................................................................................................................................................................. 152
1.1 Wat is probleemgedrag?...................................................................................................................................................................................... 152
1.2 Problemen in allerlei soorten en maten..................................................................................................................................................... 155
1.3 Probleemgedrag als onderdeel van de ontwikkeling ....................................................................................................................... 158
1.4 Probleemgedrag als gevolg van maatschappelijke kwetsbaarheid.......................................................................................... 159
1.5 Meervoudig risicomodel ..................................................................................................................................................................................... 162
2 Voorzieningen en organisaties die optreden bij probleemgedrag ..................................................................................... 164
2.1 Het Decreet Integrale Jeugdhulp .................................................................................................................................................................. 164
2.2 Hulp in crisissituaties .............................................................................................................................................................................................. 168
Een schema maken .......................................................................................................................................................................................................... 169
2.3 Gerechtelijke jeugdhulp........................................................................................................................................................................................ 169
3 Stigmatisering................................................................................................................................................................................................................... 170
THEMA 3 - JONG GELEERD, OUD GEDAAN ..................................................................................................................................................... 173 Hoofdstuk 1 - Eindbestemming volwassenheid? ......................................................................................................................................... 175 1
Wanneer ben je volwassen? ................................................................................................................................................................................. 179
1.1 Juridische volwassenheid ................................................................................................................................................................................... 179
1.2 Fysieke volwassenheid ......................................................................................................................................................................................... 179
1.3 Persoonlijke volwassenheid .............................................................................................................................................................................. 180
1.4 Maatschappelijke volwassenheid .................................................................................................................................................................. 180
1.5 De ontwikkelingstaken van de volwassene ............................................................................................................................................ 180
1.5.1 Uitdagingen voor de jong-volwassene ........................................................................................................................................ 181
Code
Inhoudstafel
7
1.5.2 De keuze van een levenspartner ....................................................................................................................................................... 183
1.5.3 Stress ................................................................................................................................................................................................................... 187 2 Ook volwassenen veranderen ............................................................................................................................................................................. 191
2.1 Stabiele perioden en overgangsperioden ............................................................................................................................................... 191
2.2 De psychosociale ontwikkeling van de volwassene........................................................................................................................... 193
Hoofdstuk 2 - Is oud out? ................................................................................................................................................................................................. 197 1 Wat is oud?.......................................................................................................................................................................................................................... 198
1.1 Verschillende leeftijdsgrenzen ......................................................................................................................................................................... 199
1.2 Maatschappelijke stereotypering van ouderdom ............................................................................................................................... 202
1.2.1 Wat is een stereotype? ............................................................................................................................................................................ 204 1.2.2 Ontstaan en gevolgen van stereotypering ................................................................................................................................ 204
1.2.3 Doorbreken en voorkomen van stereotypering ..................................................................................................................... 207
1.3 Emancipatie van ouderen .................................................................................................................................................................................. 208
2 Ook ouderen ontwikkelen ...................................................................................................................................................................................... 209
2.1 Ouderdomswijsheid ............................................................................................................................................................................................... 209
Het interview ......................................................................................................................................................................................................................... 211
2.2 Succesvol ouder worden .................................................................................................................................................................................... 213
3 Omgaan met verlies ..................................................................................................................................................................................................... 214
3.1 Lichamelijke en cognitieve mogelijkheden ............................................................................................................................................ 214
3.2 Sociale contacten .................................................................................................................................................................................................... 215
3.3 Dierbaren ...................................................................................................................................................................................................................... 218
4 Woonvormen en opvang voor ouderen ...................................................................................................................................................... 221
Index .............................................................................................................................................................................................................................................. 224
8
Inhoudstafel
Code