Inhoudstafel Inleiding - Help, ik word een gedragswetenschapper ................................................................................................................................... 9 1 Wat zijn gedragswetenschappen? ...................................................................................................................................................................... 10 1.1 Gedrag ................................................................................................................................................................................................................................. 10 1.1.1 Gedrag is een reactie op prikkels ......................................................................................................................................................... 12 1.1.2 Waarneembaar en niet-waarneembaar gedrag ......................................................................................................................... 13 1.1.3 De invloed van de omgeving op je gedrag .................................................................................................................................. 13 1.2 Wetenschappen ........................................................................................................................................................................................................... 14 2 Indeling van de wetenschappen .......................................................................................................................................................................... 17 3 Kan je alles onderzoeken? ......................................................................................................................................................................................... 19 4 Welke onderzoeksmethodes kan je gebruiken? ..................................................................................................................................... 20 5 Fasen van het wetenschappelijk onderzoek ............................................................................................................................................. 22 Het OVUR-stappenplan .............................................................................................................................................................................................................. 23 Een begrippenlijst maken ......................................................................................................................................................................................................... 24
THEMA 1 - COMPLEXLOOS COMMUNICEREN .................................................................................................................................................. 25 Hoofdstuk 1 - Ik zie, ik zie wat jij niet ziet ............................................................................................................................................................... 27 1 De componenten van het waarnemingsproces ....................................................................................................................................... 29 1.1 Gewaarwording: het registreren van prikkels ............................................................................................................................................ 31 1.2 Waarneming: het selecteren en interpreteren van prikkels .............................................................................................................. 33 1.3 Reactie op prikkels ..................................................................................................................................................................................................... 35 2 Het waargenomene beïnvloedt het waarnemingsproces ............................................................................................................... 37 2.1 Verhouding tussen de voorgrond en de achtergrond ........................................................................................................................ 37
2.2 Het geheel is meer dan de som van de delen ......................................................................................................................................... 39
2.3 Groeperingswetten ................................................................................................................................................................................................... 39
2.4 Perceptuele constanties ......................................................................................................................................................................................... 41
2.5 Visuele illusies ................................................................................................................................................................................................................ 41
Een mindmap maken ........................................................................................................................................................................................................ 44
3 De waarnemer beïnvloedt het waarnemingsproces ........................................................................................................................... 45
4
3.1 Lichamelijke factoren ............................................................................................................................................................................................... 45
3.2 Psychologische factoren ....................................................................................................................................................................................... 46
Een samenvatting maken ............................................................................................................................................................................................... 48
Inhoudstafel
Code Gedrag 3 GO.indb 4
Code
4/04/16 14:21
Hoofdstuk 2 - Communicatie en sociale interacties ..................................................................................................................................... 49 1 Communicatie als proces............................................................................................................................................................................................. 51 2 Eenzijdige en tweezijdige communicatie ..................................................................................................................................................... 53 3 Binnenkant en buitenkant ........................................................................................................................................................................................ 56 4 De communicatieaxioma’s van Watzlawick ................................................................................................................................................ 58
4.1 Je kan onmogelijk niet communiceren.......................................................................................................................................................... 58
4.2 Communicatie kent een inhoudsniveau en een betrekkingsniveau........................................................................................... 59
4.3 Door verschillende interpretaties heeft ieder zijn eigen waarheid .............................................................................................. 61
Een schema maken ............................................................................................................................................................................................................. 62
4.4 Mensen communiceren zowel digitaal als analoog .............................................................................................................................. 63
4.4.1 Digitale taal ....................................................................................................................................................................................................... 64 4.4.2 Analoge taal ...................................................................................................................................................................................................... 65
4.5 Communicatie tussen mensen is symmetrisch of complementair ............................................................................................. 67
Hoofdstuk 3 - Emoties communiceren ...................................................................................................................................................................... 69 1 Emotie: van impressie tot expressie .................................................................................................................................................................. 71 2 Componenten van emoties ...................................................................................................................................................................................... 73 2.1 Emoties in je lichaam (fysiologische component) .................................................................................................................................. 73 2.1.1 Het zenuwstelsel ............................................................................................................................................................................................. 74 2.1.2 De hersenen ...................................................................................................................................................................................................... 74 2.2 Emoties in je denken en voelen (mentale component) ..................................................................................................................... 76 2.3 Emoties in je gedrag (gedragscomponent) ............................................................................................................................................... 77
2.3.1 Aangeboren of aangeleerd gedrag .................................................................................................................................................... 77
2.3.2 Cultureel bepaald of universeel gedrag .......................................................................................................................................... 77
3 Functies van emoties .................................................................................................................................................................................................... 80
THEMA 2 - PERSOONLIJKE GROEI ............................................................................................................................................................................... 83 Hoofdstuk 1 - Levenslang ontwikkelen .................................................................................................................................................................... 85 1 Ontwikkeling en ontwikkelingspsychologie ............................................................................................................................................. 86 2 Groeien, rijpen en leren .............................................................................................................................................................................................. 88 2.1 Groeien ............................................................................................................................................................................................................................. 88 2.2 Rijpen ................................................................................................................................................................................................................................ 88 2.3 Leren .................................................................................................................................................................................................................................. 90 3 Ontwikkelingsfasen ........................................................................................................................................................................................................ 92 4 Ontwikkelingstaken ...................................................................................................................................................................................................... 94
Code
Code Gedrag 3 GO.indb 5
Inhoudstafel
5 4/04/16 14:21
Hoofdstuk 2 - Jezelf ontwikkelen ................................................................................................................................................................................. 99 1 Lichamelijke ontwikkeling ..................................................................................................................................................................................... 101 1.1 Lichaamsbouw .......................................................................................................................................................................................................... 101 1.2 Sensorische ontwikkeling ................................................................................................................................................................................... 106 1.3 Motorische ontwikkeling .................................................................................................................................................................................... 108 2 Psychische ontwikkeling .......................................................................................................................................................................................... 110 2.1 Cognitieve ontwikkeling ...................................................................................................................................................................................... 110 2.1.1 Denkontwikkeling ....................................................................................................................................................................................... 110 Informatie opzoeken met een zoekmachine .......................................................................................................................................... 112 2.1.2 Taalontwikkeling ........................................................................................................................................................................................... 113 Criteria voor een goede onderzoeksvraag ............................................................................................................................................... 114 2.2 Emotionele ontwikkeling ..................................................................................................................................................................................... 116 2.3 Persoonlijkheidsontwikkeling ........................................................................................................................................................................... 119 2.3.1 Ontwikkeling van de wil .......................................................................................................................................................................... 119 2.3.2 Morele ontwikkeling ................................................................................................................................................................................. 120 2.3.3 Seksuele ontwikkeling ............................................................................................................................................................................. 121 3 Sociale ontwikkeling ................................................................................................................................................................................................... 125 3.1 Spelontwikkeling ..................................................................................................................................................................................................... 125 3.2 De psychosociale ontwikkelingstheorie van Erik Erikson................................................................................................................. 126
THEMA 3 - HET GEZIN ALS VEELVORMIGE HOEKSTEEN? ..................................................................................................................... 131 Hoofdstuk 1 - Fatsoen moet je doen ........................................................................................................................................................................ 133 1 Deugt de jeugd? Over waarden, normen en attitudes ................................................................................................................... 135
1.1 Waarden ........................................................................................................................................................................................................................ 135
1.1.1 De functie van waarden ......................................................................................................................................................................... 135 Bronnen raadplegen en correct vermelden .......................................................................................................................................... 136
1.1.2 Persoonlijke waardehiërarchieën ...................................................................................................................................................... 138
1.1.3 Waarde is gebaseerd op behoefte: de behoeftepiramide van Maslow ................................................................... 143
1.2 Normen .......................................................................................................................................................................................................................... 149
1.2.1 De functie van normen ........................................................................................................................................................................... 149
1.2.2 Formele en informele normen ........................................................................................................................................................... 150
1.3 Attitudes en persoonlijke voorkeuren ........................................................................................................................................................ 152
2 Waarden en normen in tijd en ruimte ........................................................................................................................................................... 155
6
2.1 Waarden en normen verschillen in de tijd ............................................................................................................................................... 157
Inhoudstafel
Code Gedrag 3 GO.indb 6
Code
4/04/16 14:21
Het interview ....................................................................................................................................................................................................................... 159
2.2 Waarden en normen verschillen in de ruimte ....................................................................................................................................... 161
3 Ethiek in wetenschappelijk onderzoek ........................................................................................................................................................ 163 Hoofdstuk 2 - Gooi het in de groep .......................................................................................................................................................................... 167 1 Let’s connect: een structurele analyse van groepen ....................................................................................................................... 169
1.1 Wat is een groep? ................................................................................................................................................................................................... 169
1.2 De ene groep is de andere niet ..................................................................................................................................................................... 172
1.2.1 Cooley: primaire en secundaire groepen ................................................................................................................................... 172
1.2.2 Homans: formele en informele groepen ..................................................................................................................................... 174
1.2.3 Merton: primaire groep, collectiviteit, samenzijn en sociale categorie ................................................................... 176 Kritisch omgaan met ICT .................................................................................................................................................................................... 178
2 Waardevorming: van groep naar individu ............................................................................................................................................... 180
2.1 De morele ontwikkeling .................................................................................................................................................................................... 180
2.2 Wat is socialisatie? .................................................................................................................................................................................................. 182
2.3 Vormen van socialisatie ...................................................................................................................................................................................... 185
2.3.1 Primaire socialisatie .................................................................................................................................................................................. 185 Turven en data overzichtelijk voorstellen ................................................................................................................................................ 186
2.3.2 Secundaire socialisatie ........................................................................................................................................................................... 187
2.3.3 Tertiaire socialisatie ................................................................................................................................................................................... 190
Hoofdstuk 3 - Bij mij thuis ................................................................................................................................................................................................. 193 1 Structurele analyse van het gezin: een veelheid aan vormen ................................................................................................... 194 2 Functionele analyse van het gezin .................................................................................................................................................................. 200
2.1 De zin van het gezin .............................................................................................................................................................................................. 200
2.2 Impact van de gezinsfuncties op het individuele gedrag ............................................................................................................. 204
2.2.1 Sociale positie ............................................................................................................................................................................................... 204
2.2.2 Sociale rol ........................................................................................................................................................................................................ 204
2.2.3 Geslachtsrol .................................................................................................................................................................................................... 208
Je standpunt bepalen en verdedigen ....................................................................................................................................................... 208
3 Geboortepolitiek ............................................................................................................................................................................................................ 213
Index .................................................................................................................................................................................................................................................... 215
Code
Code Gedrag 3 GO.indb 7
Inhoudstafel
7 4/04/16 14:21