Inhoudstafel THEMA 1 - MEDIA ..................................................................................................................................................................................................................... 11 Hoofdstuk 1 - Functies van de massamedia ........................................................................................................................................................ 13 1
Massamedia ......................................................................................................................................................................................................................... 16 1.1 Waarom spreken we van functies? ................................................................................................................................................................. 16 1.2 Overzicht van de massamedia .......................................................................................................................................................................... 17
2
Informatieve functie ...................................................................................................................................................................................................... 19 2.1 Berichtgeving en duiding ..................................................................................................................................................................................... 19 2.2 Scoopcultuur vs. onderzoeksjournalistiek .................................................................................................................................................. 21
3
Persuasieve functie ........................................................................................................................................................................................................ 23 3.1 OpiniĂŤring ....................................................................................................................................................................................................................... 23 3.2 Reclame en public relations ................................................................................................................................................................................ 26 3.3 Propaganda ................................................................................................................................................................................................................... 30
4
Socialiserende functie ................................................................................................................................................................................................. 31 4.1 Socialisatie en educatie .......................................................................................................................................................................................... 31 4.2 Rolmodellen .................................................................................................................................................................................................................. 31 4.3 Media als deel van de cultuur ............................................................................................................................................................................ 32
5
Amusementsfunctie ...................................................................................................................................................................................................... 35 5.1 Escapisme ....................................................................................................................................................................................................................... 35 5.2 Disfunctioneel amusement ................................................................................................................................................................................. 35 5.2.1 Nivellering ........................................................................................................................................................................................................... 35 5.2.2 Belemmering van de (vrije)tijdsinvulling......................................................................................................................................... 36 5.2.3 Verminderde maatschappelijke betrokkenheid.......................................................................................................................... 37
6
Politieke functie ................................................................................................................................................................................................................ 39
7
En wat doen we ermee? .............................................................................................................................................................................................. 43 7.1 Kenniskloofhypothese ............................................................................................................................................................................................ 43 7.2 Een digitale kloof? ..................................................................................................................................................................................................... 43
Hoofdstuk 2 - De macht van de massamedia ...................................................................................................................................................... 45 1
Kritiek op het communicatiemodel van Lasswell .................................................................................................................................. 47
2
Hoe machtig zijn de massamedia? ..................................................................................................................................................................... 48 2.1 De massamedia zijn almachtig .......................................................................................................................................................................... 49 2.1.1 Injectienaaldtheorie ...................................................................................................................................................................................... 49 2.1.2 Opinieleidertheorie en multi-step-flow-theorie ......................................................................................................................... 50 2.1.3 Zwijgspiraaltheorie ........................................................................................................................................................................................ 52
6
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code Cultuur 5 VO_LWB.indb 6
Code
11/07/16 10:32
2.2 De macht van de massamedia is beperkt .................................................................................................................................................. 53 2.2.1 Selectieveperceptietheorie ...................................................................................................................................................................... 53 2.2.2 Nutstheorie........................................................................................................................................................................................................ 55 2.3 De massamedia sturen het publiek ................................................................................................................................................................ 57 2.3.1 Cultivatietheorie.............................................................................................................................................................................................. 57 2.3.2 Agendasettingtheorie ................................................................................................................................................................................ 59 2.4 Het publiek is de media ......................................................................................................................................................................................... 63 3
Hoe mediawijs ben jij? ................................................................................................................................................................................................. 66
Hoofdstuk 3 - Het perspectief van de media ...................................................................................................................................................... 71 1
Beeldvorming ...................................................................................................................................................................................................................... 72 1.1 Beeldvorming in en door de media ............................................................................................................................................................... 72 1.2 Stereotypen en contrastereotypen ................................................................................................................................................................ 75
2
Wat is nieuws? ...................................................................................................................................................................................................................... 79 2.1 Selectiecriteria ............................................................................................................................................................................................................. 79 2.2 Nieuwsfilters .................................................................................................................................................................................................................. 83
3
Manipulatie ............................................................................................................................................................................................................................ 89 3.1 Objectiviteit, bestaat dat? ..................................................................................................................................................................................... 89 3.2 Manipulatie in beelden .......................................................................................................................................................................................... 90 3.3 Manipulatie in woorden.......................................................................................................................................................................................... 93
4
Propaganda .......................................................................................................................................................................................................................... 96 4.1 Propagandatechnieken .......................................................................................................................................................................................... 96 4.2 Een case: IS ..................................................................................................................................................................................................................... 98
Hoofdstuk 4 - Mediaconcentratie en mediabeleid ........................................................................................................................................ 99 1
Mediaconcentratie ....................................................................................................................................................................................................... 101
2
Mediabeleid ...................................................................................................................................................................................................................... 106
3
Waarom treedt de overheid regulerend op? .......................................................................................................................................... 108 3.1 Technische motieven ........................................................................................................................................................................................... 108 3.2 Economische motieven ...................................................................................................................................................................................... 109 3.3 Maatschappelijke motieven .............................................................................................................................................................................. 110
4
Geschreven pers ............................................................................................................................................................................................................. 112
5
Audiovisuele media ..................................................................................................................................................................................................... 114 5.1 Vlaamse en Europese regelgeving ................................................................................................................................................................ 114 5.2 Openbare of publieke omroep ....................................................................................................................................................................... 116 5.3 Private of particuliere omroepen ................................................................................................................................................................... 117
Code
Code Cultuur 5 VO_LWB.indb 7
Inhoudstafel
7 11/07/16 10:32
5.3.1 Private radio-omroepen ......................................................................................................................................................................... 117 5.3.2 Private televisieomroepen en hun lineair aanbod ................................................................................................................. 119 5.3.3 Regionale televisieomroepen en hun lineair aanbod ......................................................................................................... 121 5.3.4 Niet-lineaire televisiediensten ............................................................................................................................................................ 122 6
Internet ................................................................................................................................................................................................................................. 123
Hoofdstuk 5 - De pers als democratisch instrument .................................................................................................................................. 125 1
De vrijheid om je mening te uiten en te veruiterlijken .................................................................................................................. 127
2
Persvrijheid in BelgiĂŤ ................................................................................................................................................................................................. 134 2.1 Persvrijheid in het recht ...................................................................................................................................................................................... 134 2.2 De Raad voor de Journalistiek ......................................................................................................................................................................... 136 2.3 Ook de persvrijheid is niet absoluut ........................................................................................................................................................... 137 2.4 Drukpersmisdrijven ............................................................................................................................................................................................... 137
3
Bronnengeheim ............................................................................................................................................................................................................. 139 3.1 Het belang van bronnengeheim .................................................................................................................................................................. 139 3.2 Wet tot bescherming van journalistieke bronnen .............................................................................................................................. 139 3.3 Uitzonderingen op het bronnengeheim ................................................................................................................................................. 139
4
Beknotting van de persvrijheid.......................................................................................................................................................................... 140
5
Persvrijheid in het internettijdperk ............................................................................................................................................................... 144
THEMA 2 - DENKEN OVER ............................................................................................................................................................................................... 145 Hoofdstuk 1 - Filosofie is denksport ....................................................................................................................................................................... 147 1
Filosoferen is vragen stellen ................................................................................................................................................................................. 148
2
EĂŠn vraag, verschillende antwoorden .......................................................................................................................................................... 154 2.1 Wat is tijd? ..................................................................................................................................................................................................................... 154 2.1.1 Het wiel van de tijd ..................................................................................................................................................................................... 155 2.1.2 Lineaire tijd ...................................................................................................................................................................................................... 156 2.1.3 Natuurkundige tijd en werkelijke tijd .............................................................................................................................................. 157 2.2 Mag je oorlog voeren? .......................................................................................................................................................................................... 160 2.2.1 Plato en Aristoteles ..................................................................................................................................................................................... 160 2.2.2 Augustinus van Hippo ............................................................................................................................................................................. 161 2.2.3 Het just war principle ............................................................................................................................................................................... 163 2.2.4 Realisme en pacifisme.............................................................................................................................................................................. 167
3
Filosofische argumenten ......................................................................................................................................................................................... 169 3.1 Logisch redeneren................................................................................................................................................................................................... 169 3.1.1 Deductie ............................................................................................................................................................................................................. 169
8
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code Cultuur 5 VO_LWB.indb 8
Code
11/07/16 10:32
3.1.2 Inductie ............................................................................................................................................................................................................... 170 3.1.3 Abductie ............................................................................................................................................................................................................. 171 3.2 Drogredenen .............................................................................................................................................................................................................. 171 3.2.1 Formele drogredenen .............................................................................................................................................................................. 171 3.2.2 Informele drogredenen .......................................................................................................................................................................... 172
Hoofdstuk 2 - De oorsprong van de filosofie ................................................................................................................................................... 173 1
Mythe of filosofie? ......................................................................................................................................................................................................... 175
2
De Grieken ........................................................................................................................................................................................................................... 180 2.1 De presocratische filosofie ................................................................................................................................................................................. 180 2.1.1 De natuurfilosofen ...................................................................................................................................................................................... 180 2.1.2 De sofisten ....................................................................................................................................................................................................... 182 2.2 De klassieke filosofie............................................................................................................................................................................................... 183 2.2.1 Socrates (470-399 v.C.) .............................................................................................................................................................................. 183 2.2.2 Plato (427-347 v.C.) ...................................................................................................................................................................................... 185 2.2.3 Aristoteles (384-322 v.C.) ......................................................................................................................................................................... 187
Hoofdstuk 3 - Food for thought .................................................................................................................................................................................. 189 1
Wat na de Grieken? ...................................................................................................................................................................................................... 190
2
Soorten filosofie ............................................................................................................................................................................................................. 192 2.1 De theoretische filosofie ..................................................................................................................................................................................... 192 2.2 De praktische filosofie .......................................................................................................................................................................................... 193
3
Ontdek de filosoof in jezelf ................................................................................................................................................................................... 197
Hoofdstuk 4 - Denken over mens en maatschappij .................................................................................................................................... 201 1
Wat is een mens? ........................................................................................................................................................................................................... 203 1.1 Mens en robot, een complementair duo? ............................................................................................................................................... 203 1.2 Mensen zijn dieren ‌ of toch niet? ............................................................................................................................................................ 205
2
Mensbeelden .................................................................................................................................................................................................................... 208 2.1 Mensbeelden in verschillende tijden ......................................................................................................................................................... 208 2.1.1 Van middeleeuwen tot verlichting ..................................................................................................................................................... 208 2.1.2 Monisme en dualisme ................................................................................................................................................................................ 209 2.2 Mensbeelden in verschillende culturen .................................................................................................................................................... 211 2.3 De ideale maatschappij ........................................................................................................................................................................................ 214 2.3.1 De meritocratie van Plato ......................................................................................................................................................................... 214 2.3.2 De mens als sociaal wezen ...................................................................................................................................................................... 214
Code
Code Cultuur 5 VO_LWB.indb 9
Inhoudstafel
9 11/07/16 10:32
2.3.3 Het sociaal contract ..................................................................................................................................................................................... 217 2.4 Is iedereen gelijk? ...................................................................................................................................................................................................... 219 3
Een blik op de wereld ................................................................................................................................................................................................ 221 3.1 Wereldbeelden ontwikkelen zich via ideologie ................................................................................................................................... 222 3.2 Wereldbeelden ontwikkelen zich via religie .......................................................................................................................................... 224 3.3 Botsende wereldbeelden? ................................................................................................................................................................................ 227
Hoofdstuk 5 - Denken over wetenschap en techniek ............................................................................................................................... 231 1
Filosofie of wetenschap? ......................................................................................................................................................................................... 233 1.1 Ontstaan en indeling van de wetenschappen ....................................................................................................................................... 235 1.2 De wetenschappelijke methode ..................................................................................................................................................................... 237 1.2.1 Rationalisme en empirisme ..................................................................................................................................................................... 237 1.2.2 Deductie, inductie en abductie .......................................................................................................................................................... 238 1.2.3 Falsificatie en verificatie ............................................................................................................................................................................. 241 1.2.4 Wetenschappelijke kennis en gezond verstand ......................................................................................................................... 241
2
Wetenschap en techniek ......................................................................................................................................................................................... 245 2.1 Impact op onze levens .......................................................................................................................................................................................... 245 2.2 Uitdagingen en gevaren ...................................................................................................................................................................................... 247
Hoofdstuk 6 - Ethiek ............................................................................................................................................................................................................. 251 1
Moraal, waarden en normen ............................................................................................................................................................................... 253
2
Een universele ethiek? .............................................................................................................................................................................................. 255
3
Indeling van de ethiek .............................................................................................................................................................................................. 260 3.1 Ethische disciplines ................................................................................................................................................................................................ 260 3.2 Ethische theorieĂŤn ................................................................................................................................................................................................. 261 3.2.1 Utilitarisme ....................................................................................................................................................................................................... 262 3.2.2 Plichtethiek ...................................................................................................................................................................................................... 263 3.2.3 Deugdethiek .................................................................................................................................................................................................. 264
4
Ethiek en religie .............................................................................................................................................................................................................. 266
5
Ethiek is overal ................................................................................................................................................................................................................ 268
Index ................................................................................................................................................................................................................................................... 270
10
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code Cultuur 5 VO_LWB.indb 10
Code
11/07/16 10:32