Inhoudstafel THEMA 1 - MEDIA ..................................................................................................................................................................................................................... 11 Hoofdstuk 1 - Functies van de massamedia ........................................................................................................................................................ 13 1
Massamedia ......................................................................................................................................................................................................................... 16 1.1 Waarom spreken we van functies? ................................................................................................................................................................. 16 1.2 Overzicht van de massamedia .......................................................................................................................................................................... 17
2
Informatieve functie ...................................................................................................................................................................................................... 19 2.1 Berichtgeving en duiding ..................................................................................................................................................................................... 19 2.2 Scoopcultuur vs. onderzoeksjournalistiek .................................................................................................................................................. 21
3
Persuasieve functie ........................................................................................................................................................................................................ 23 3.1 OpiniĂŤring ....................................................................................................................................................................................................................... 23 3.2 Reclame en public relations ................................................................................................................................................................................ 26 3.3 Propaganda ................................................................................................................................................................................................................... 30
4
Socialiserende functie ................................................................................................................................................................................................. 31 4.1 Socialisatie en educatie .......................................................................................................................................................................................... 31 4.2 Rolmodellen .................................................................................................................................................................................................................. 31 4.3 Media als deel van de cultuur ............................................................................................................................................................................ 32
5
Amusementsfunctie ...................................................................................................................................................................................................... 35 5.1 Escapisme ....................................................................................................................................................................................................................... 35 5.2 Disfunctioneel amusement ................................................................................................................................................................................. 35 5.2.1 Nivellering ........................................................................................................................................................................................................... 35 5.2.2 Belemmering van de (vrije)tijdsinvulling......................................................................................................................................... 36 5.2.3 Verminderde maatschappelijke betrokkenheid.......................................................................................................................... 37
6
Politieke functie ................................................................................................................................................................................................................ 39
7
En wat doen we ermee? .............................................................................................................................................................................................. 43 7.1 Kenniskloofhypothese ............................................................................................................................................................................................ 43 7.2 Een digitale kloof? ..................................................................................................................................................................................................... 43
Hoofdstuk 2 - De macht van de massamedia ...................................................................................................................................................... 45 1
Kritiek op het communicatiemodel van Lasswell .................................................................................................................................. 47
2
Hoe machtig zijn de massamedia? ..................................................................................................................................................................... 48 2.1 De massamedia zijn almachtig .......................................................................................................................................................................... 49 2.1.1 Injectienaaldtheorie ...................................................................................................................................................................................... 49 2.1.2 Opinieleidertheorie en multi-step-flow-theorie ......................................................................................................................... 50 2.1.3 Zwijgspiraaltheorie ........................................................................................................................................................................................ 52
4
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code Cultuur 5 GO_LWB.indb 4
Code
11/07/16 10:23
2.2 De macht van de massamedia is beperkt .................................................................................................................................................. 53 2.2.1 Selectieveperceptietheorie ...................................................................................................................................................................... 53 2.2.2 Nutstheorie........................................................................................................................................................................................................ 55 2.3 De massamedia sturen het publiek ................................................................................................................................................................ 57 2.3.1 Cultivatietheorie.............................................................................................................................................................................................. 57 2.3.2 Agendasettingtheorie ................................................................................................................................................................................ 59 2.4 Het publiek is de media ......................................................................................................................................................................................... 63 3
Hoe mediawijs ben jij? ................................................................................................................................................................................................. 66
Hoofdstuk 3 - Het perspectief van de media ...................................................................................................................................................... 71 1
Beeldvorming ...................................................................................................................................................................................................................... 72 1.1 Beeldvorming in en door de media ............................................................................................................................................................... 72 1.2 Stereotypen en contrastereotypen ................................................................................................................................................................ 75
2
Wat is nieuws? ...................................................................................................................................................................................................................... 79 2.1 Selectiecriteria ............................................................................................................................................................................................................. 79 2.2 Nieuwsfilters .................................................................................................................................................................................................................. 83
3
Manipulatie ............................................................................................................................................................................................................................ 89 3.1 Objectiviteit, bestaat dat? ..................................................................................................................................................................................... 89 3.2 Manipulatie in beelden .......................................................................................................................................................................................... 90 3.3 Manipulatie in woorden.......................................................................................................................................................................................... 93
4
Propaganda .......................................................................................................................................................................................................................... 96 4.1 Propagandatechnieken .......................................................................................................................................................................................... 96 4.2 Een case: IS ..................................................................................................................................................................................................................... 98
Hoofdstuk 4 - Mediaconcentratie en mediabeleid ........................................................................................................................................ 99 1
Mediaconcentratie ....................................................................................................................................................................................................... 101
2
Mediabeleid ...................................................................................................................................................................................................................... 106
3
Waarom treedt de overheid regulerend op? .......................................................................................................................................... 108 3.1 Technische motieven ........................................................................................................................................................................................... 108 3.2 Economische motieven ...................................................................................................................................................................................... 109 3.3 Maatschappelijke motieven .............................................................................................................................................................................. 110
4
Geschreven pers ............................................................................................................................................................................................................. 112
5
Audiovisuele media ..................................................................................................................................................................................................... 114 5.1 Vlaamse en Europese regelgeving ................................................................................................................................................................ 114 5.2 Openbare of publieke omroep ....................................................................................................................................................................... 116 5.3 Private of particuliere omroepen ................................................................................................................................................................... 117
Code
Code Cultuur 5 GO_LWB.indb 5
Inhoudstafel
5 11/07/16 10:23
5.3.1 Private radio-omroepen ......................................................................................................................................................................... 117 5.3.2 Private televisieomroepen en hun lineair aanbod ................................................................................................................. 119 5.3.3 Regionale televisieomroepen en hun lineair aanbod ......................................................................................................... 121 5.3.4 Niet-lineaire televisiediensten ............................................................................................................................................................ 122 6
Internet ................................................................................................................................................................................................................................. 123
Hoofdstuk 5 - De pers als democratisch instrument .................................................................................................................................. 125 1
De vrijheid om je mening te uiten en te veruiterlijken .................................................................................................................. 127
2
Persvrijheid in België ................................................................................................................................................................................................. 134 2.1 Persvrijheid in het recht ...................................................................................................................................................................................... 134 2.2 De Raad voor de Journalistiek ......................................................................................................................................................................... 136 2.3 Ook de persvrijheid is niet absoluut ........................................................................................................................................................... 137 2.4 Drukpersmisdrijven ............................................................................................................................................................................................... 137
3
Bronnengeheim ............................................................................................................................................................................................................. 139 3.1 Het belang van bronnengeheim .................................................................................................................................................................. 139 3.2 Wet tot bescherming van journalistieke bronnen .............................................................................................................................. 139 3.3 Uitzonderingen op het bronnengeheim ................................................................................................................................................. 139
4
Beknotting van de persvrijheid.......................................................................................................................................................................... 140
5
Persvrijheid in het internettijdperk ............................................................................................................................................................... 144
THEMA 2 - ECONOMIE ....................................................................................................................................................................................................... 145 Hoofdstuk 1 - Economie: wat mensen wensen ............................................................................................................................................... 147 1
Wat is economie? ........................................................................................................................................................................................................... 148
2
De keuzeproblematiek ............................................................................................................................................................................................. 152
3
Micro- en macro-economie .................................................................................................................................................................................. 156
4
Van homo sapiens tot homo economicus ................................................................................................................................................. 162 4.1 Van ruilhandel tot digitale economie ......................................................................................................................................................... 162 4.2 Van agrarische tot postindustriële samenleving ................................................................................................................................. 165
Hoofdstuk 2 - Soorten economieën ........................................................................................................................................................................ 169 1
De vrijemarkteconomie ........................................................................................................................................................................................... 171 1.1 Kenmerken van de vrijemarkteconomie .................................................................................................................................................... 174 1.2 Vraag en aanbod ...................................................................................................................................................................................................... 178 1.3 Voor- en nadelen van de vrijemarkteconomie ...................................................................................................................................... 179
2
De centraal geleide economie ............................................................................................................................................................................. 180 2.1 Kenmerken van de centraal geleide economie .................................................................................................................................... 182 2.2 Voor- en nadelen van de centraal geleide economie ....................................................................................................................... 183
6
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code Cultuur 5 GO_LWB.indb 6
Code
11/07/16 10:23
3
De gemengde economie.......................................................................................................................................................................................... 184 3.1 Kenmerken van de gemengde economie ............................................................................................................................................... 185 3.2 Voor- en nadelen van de gemengde economie .................................................................................................................................. 186
Hoofdstuk 3 - Taken van de overheid in de gemengde economie ................................................................................................. 187 1
Wettelijk kader ................................................................................................................................................................................................................ 188
2
Concurrentie ..................................................................................................................................................................................................................... 191
3
Collectieve goederen en diensten .................................................................................................................................................................. 194
4
Stabilisatiefunctie van de overheid ............................................................................................................................................................... 195 4.1 Werkgelegenheid ................................................................................................................................................................................................... 196 4.2 Prijsstabiliteit .............................................................................................................................................................................................................. 198
5
Herverdelingsfunctie ................................................................................................................................................................................................. 199 5.1 Sociale zekerheid ..................................................................................................................................................................................................... 199 5.2 Pensioenen ................................................................................................................................................................................................................. 201 5.3 Werkloosheidsuitkeringen ................................................................................................................................................................................. 202
6
Corrigeren van de negatieve gevolgen ...................................................................................................................................................... 204
Hoofdstuk 4 - Inkomsten van de overheid ......................................................................................................................................................... 209 1
Soorten belastingen ................................................................................................................................................................................................... 210
2
Personenbelasting ....................................................................................................................................................................................................... 213
3
Belasting op toegevoegde waarde (btw) .................................................................................................................................................. 217
4
De begroting .................................................................................................................................................................................................................... 218
Hoofdstuk 5 - Ethisch ondernemen in een geglobaliseerde wereld ............................................................................................ 221 1
Globalisering ................................................................................................................................................................................................................... 223
2
Multinationals ................................................................................................................................................................................................................ 223
3
Ontwikkelingssamenwerking ........................................................................................................................................................................... 227
4
Fair trade ............................................................................................................................................................................................................................. 229
Code
Code Cultuur 5 GO_LWB.indb 7
Inhoudstafel
7 11/07/16 10:23
THEMA 3 - WETENSCHAP EN TECHNIEK ............................................................................................................................................................ 233 Hoofdstuk 1 - Wetenschap, wereldbeeld en samenleving ................................................................................................................... 235 1
Wetenschap, wat was dat ook alweer? ........................................................................................................................................................ 237
2
Mythen, religie en filosofie..................................................................................................................................................................................... 241 2.1 Mythen .......................................................................................................................................................................................................................... 241 2.2 Religie ............................................................................................................................................................................................................................. 243 2.3 Filosofie ......................................................................................................................................................................................................................... 244
3
De ontwikkeling van filosofie en wetenschap ...................................................................................................................................... 246 3.1 Klassieke oudheid .................................................................................................................................................................................................... 246 3.2 Middeleeuwen ......................................................................................................................................................................................................... 249 3.3 Renaissance ................................................................................................................................................................................................................ 249 3.4 Verlichting .................................................................................................................................................................................................................... 251 3.5 Moderne tijd .............................................................................................................................................................................................................. 253 3.6 Heden ............................................................................................................................................................................................................................ 254
4
Raakvlakken tussen filosofie en wetenschap ......................................................................................................................................... 255 4.1 Ethiek .............................................................................................................................................................................................................................. 255 4.2 Wetenschapsfilosofie ............................................................................................................................................................................................ 257
5
Techniek en technologie ......................................................................................................................................................................................... 258 5.1 De impact van techniek en technologie .................................................................................................................................................. 258 5.2 Enkele concrete toepassingen ........................................................................................................................................................................ 262 5.2.1 Smartphones en tablets ........................................................................................................................................................................ 262 5.2.2 Robots .............................................................................................................................................................................................................. 264
Hoofdstuk 2 - Klimaat op hol ........................................................................................................................................................................................ 267 1
Het klimaat verandert, het wordt warmer ............................................................................................................................................... 269 1.1 Het klimaat verandert: hoe weten we dat? ............................................................................................................................................. 269 1.2 Het klimaat verandert: is dat ongewoon? ................................................................................................................................................ 271 1.3 Het klimaat verandert: hoe komt dat? ....................................................................................................................................................... 271
2
Een graadje warmer, so what? ............................................................................................................................................................................ 276 2.1 Klimaatvluchtelingen ............................................................................................................................................................................................ 277 2.2 Malaria ............................................................................................................................................................................................................................ 280 2.3 De graanprijs en de opkomst van IS ........................................................................................................................................................... 281 2.4 Fauna en flora ............................................................................................................................................................................................................ 282
3
Omgaan met de klimaatverandering ........................................................................................................................................................... 283 3.1 De beste optie .......................................................................................................................................................................................................... 283
8
Thema 1 - Media Inhoudstafel
Code Cultuur 5 GO_LWB.indb 8
Code
11/07/16 10:23
3.2 De Verenigde Naties en het klimaatakkoord .......................................................................................................................................... 284 3.3 Naar een klimaatneutrale en koolstofarme wereld ............................................................................................................................ 285 3.3.1 De transitie ...................................................................................................................................................................................................... 285 3.3.2 Minder uitstoot in Europa .................................................................................................................................................................... 288 3.4 In de praktijk .............................................................................................................................................................................................................. 288 3.5 Klimaatengineering ............................................................................................................................................................................................... 289 3.5.1 Technologieën voor zonnewering ................................................................................................................................................... 289 3.5.2 Technologieën voor CO2-vermindering ....................................................................................................................................... 290 4
Believers en non-believers .................................................................................................................................................................................... 290
5
Wat kan jij doen tegen de klimaatverandering? ................................................................................................................................. 294
Hoofdstuk 3 - Energie: vroeger, vandaag en morgen ............................................................................................................................... 295 1
(Niet-)hernieuwbaar? ................................................................................................................................................................................................. 297 1.1 Fossiele brandstoffen ........................................................................................................................................................................................... 297 1.2 Groene energiebronnen ..................................................................................................................................................................................... 299 1.3 Kernenergie ................................................................................................................................................................................................................ 300 1.3.1 Is kernenergie milieuvriendelijk? ....................................................................................................................................................... 301 1.3.2 Zijn kerncentrales veilig? ........................................................................................................................................................................ 301 1.3.3 Kernenergie in België .............................................................................................................................................................................. 303 1.4 De huidige energiemix ...................................................................................................................................................................................... 306
2
Energie morgen .............................................................................................................................................................................................................. 308 2.1 Jaar na jaar stijgt de vraag ................................................................................................................................................................................. 308 2.2 Verschuivingen in de energiemix: andere energiebronnen komen op ................................................................................ 310 2.3 Wat mogen we verwachten? ........................................................................................................................................................................... 313 2.3.1 Fossiele brandstoffen: game over ..................................................................................................................................................... 313 2.3.2 Groene energie zal boomen .............................................................................................................................................................. 314 2.3.3 Kernfusie komt eraan ............................................................................................................................................................................... 315 2.3.4 Slimme en lokale netwerken .............................................................................................................................................................. 315
3
Hoe kunnen we energie besparen? ................................................................................................................................................................ 316 3.1 Duurzaam in huis .................................................................................................................................................................................................... 316 3.2 Duurzaam onderweg ........................................................................................................................................................................................... 316
Index .................................................................................................................................................................................................................................................... 317
Code
Code Cultuur 5 GO_LWB.indb 9
Inhoudstafel
9 11/07/16 10:23