Inhoud
Inhoud Voorwoord 3 1 Inleiding
13
2 Het ontstaan van kanker 2.1 Kanker: een ziekte van de cel
17 18
2.2 2.3
2.1.1 De cel als functionele eenheid 2.1.2 De celdeling
18 19
Oncogenen en tumorsuppressorgenen Kanker als meerstappenproces 2.3.1 Mutaties van de dochtercellen 2.3.2 Verstoring van het celdelingsproces
23 29 29 30
Kernpunten
32
3 Tumorgroei 3.1 Een ontspoorde kankercel groeit uit tot een tumor 3.2 Goedaardige en kwaadaardige tumorgroei 3.3 Angiogenese: de tumor voorziet zichzelf van bloedvaten
33 34 35 37
3.3.1 Zuurstofopname 3.3.2 Vorming van nieuwe bloedvaten
3.4
Het mechanisme van invasie en metastasering 3.4.1 Loskomen uit weefselverband 3.4.2 Intravasatie, lymfogene en hematogene metastasering 3.5 Tumorimmunologie: de afweer van tumoren 3.6 Kanker en de micro-omgeving 3.7 Kankerstamcellen 3.7.1 Stamcelbiologie 3.7.2 Het bestaan van kankerstamcellen 3.8 Classificatie en terminologie van tumoren 3.9 Niet alle kankercellen vormen vaste tumoren
38 38
42 42 43 46 51 53 53 55 55 57
Kernpunten
58
4 Kankerepidemiologie 4.1 Epidemiologie 4.2 Incidentie en mortaliteit van kanker 4.3 Evolutie van de kankerincidentie en -mortaliteit over de tijd Kernpunten
61 62 63 68 70
5 Oorzaken en preventie 5.1 Oorzaken van kankerontwikkeling
71 72
5.2
5.1.1 Fouten in het celdelingsproces 5.1.2 Carcinogene factoren
72 73
Chemische, fysische en biologische carcinogenen
73
7
Inhoud
8
5.2.1 Chemische carcinogenen A Tabakconsumptie B Alcoholconsumptie C Voeding
5.2.2 Fysische carcinogenen A Uv-straling B Elektromagnetische stralingen
5.2.3 Biologische carcinogenen A Biologische oorzaken B Kanker is niet besmettelijk
5.2.4 Carcinogene effecten op sneldelende cellen
5.3 5.4
Erfelijkheid en kanker Preventie en vroege opsporing 5.4.1 Preventie 5.4.2 Vroege opsporing
73 74 76 76
79 80 80
81 81 81
81 82 83 85 86
Kernpunten
90
6 Symptomen, diagnose en prognose 6.1 Symptomen van kanker
91 92
6.1.1 Lokale symptomen 6.1.2 Metastatische symptomen 6.1.3 Andere symptomen
92 92 92
Het stellen van de diagnose
94 94 94
6.2
6.2.1 Anamnese en lichamelijk onderzoek 6.2.2 Klinische diagnosemethoden A Anatomische beeldvormingstechnieken B Moleculaire beeldvorming C Echografie D Endoscopische en chirurgische opsporing E Pathologische en laboratoriumonderzoeken
6.3 De TNM-stadiĂŤring 6.4 Prognose 6.4.1 Vijf- of tienjaarsoverleving 6.4.2 Prognose van kankertypes 6.5 Biomerkers voor (vroege) diagnostiek, prognostiek en opvolging van kanker 6.5.1 Prognostische en predictieve biomerkers 6.5.2 De waarde van tumormerkerbepalingen 6.5.3 De vloeibare biopsie: komt een bloedtest voor kanker dichterbij?
95 98 98 99 99
100 102 103 103 104 105 106 107
Kernpunten
109
7 Behandeling 7.1 Behandelingsmogelijkheden
111 112
7.1.1 Bepalende factoren 7.1.2 De vorm van het behandelingsplan 7.1.3 Curatieve en palliatieve behandeling
113 113 114
Inhoud
7.2 Chirurgie 7.3 Chemo- en radiotherapie 7.3.1 Chemotherapie A Toediening B Nevenwerkingen
7.3.2 Radiotherapie A B C D
7.4 7.5
7.6 7.7
Uitwendige bestraling Inwendige bestraling Nevenwerkingen Curatieve en palliatieve bestraling
Toediening van chemotherapie, radiotherapie of combinaties Specifieke therapievormen 7.5.1 Hormonale therapie 7.5.2 Beenmerg- en stamceltherapie Alternatieve behandelingen Nieuwe en toekomstige behandelingen: de toekomst begint vandaag 7.7.1 Doelgerichte (moleculaire) therapieĂŤn
114 116 117 119 119
122 123 124 125 125
126 128 128 128 129 130 131
A Nieuwe inzichten in de werking van een gezonde cel 131 B Kankercellen manipuleren op basis van nieuwe inzichten 132 C CombinatietherapieĂŤn en geĂŻndividualiseerde kankertherapie 135
7.7.2 Immunotherapie
135
A Immunotherapeutische monoklonale antilichamen B Cellulaire immunotherapie C Andere vormen van immunotherapie
136 138 141
7.7.3 Gentherapie 7.7.4 Anti-angiogene therapie 7.7.5 Zijn de nieuwe therapievormen een gouden sleutel?
142 143 145
A Nevenwerkingen B Resistentie C Kostprijs
145 145 146
Kernpunten
147
8 Wetenschappelijk onderzoek 8.1 Inleiding 8.2 Onderzoeksmethoden
149 150 150
8.2.1 Epidemiologisch onderzoek 8.2.2 Experimenteel wetenschappelijk onderzoek A In-vitro-onderzoek B In-vivo-onderzoek
8.3 8.4
150 152 152 155
8.2.3 Klinisch wetenschappelijk onderzoek 8.2.4 Chronologie van het onderzoek
156 156
Reglementering Onderwerpen van kankeronderzoek
158 159
Kernpunten
161
9
Inhoud
10
9 Veelvoorkomende kankertypes 163 Inleiding 164 9.1 Longkanker 165 9.1.1 Wat is longkanker? 9.1.2 Oorzaken, symptomen en diagnose A Oorzaken B Symptomen C Diagnose
165 165 165 166 166
9.1.3 Prognose en behandeling
166
A Prognose B Behandeling
166 167
9.2 Borstkanker 9.2.1 Wat is borstkanker? 9.2.2 Oorzaken, symptomen en diagnose A Oorzaken B Symptomen C Diagnose
167 167 168 168 169 169
9.2.3 Prognose en behandeling
169
A Prognose B Behandeling
169 169
9.3 Prostaatkanker 9.3.1 Wat is prostaatkanker? 9.3.2 Oorzaken, symptomen en diagnose A Oorzaken B Symptomen C Diagnose
170 170 170 170 171 171
9.3.3 Prognose en behandeling
171
A Prognose B Behandeling
171 171
9.4 Dikkedarmkanker 9.4.1 Wat is dikkedarmkanker? 9.4.2 Oorzaken, symptomen en diagnose A Oorzaken B Symptomen C Diagnose
172 172 172 172 172 173
9.4.3 Prognose en behandeling
173
A Prognose B Behandeling
173 173
9.5 Blaaskanker 9.5.1 Wat is blaaskanker? 9.5.2 Oorzaken, symptomen en diagnose A Oorzaken B Symptomen C Diagnose
173 173 174 174 174 174
9.5.3 Prognose en behandeling
174
A Prognose B Behandeling
174 174
Inhoud
9.6
9.6.1 Wat zijn gynaecologische kankers? 9.6.2 Baarmoederhalskanker
Gynaecologische kankers
175 175 175
A Oorzaken B Behandeling en prognose
175 176
9.6.3 Baarmoederkanker A Oorzaken B Symptomen C Behandeling D Prognose
9.7 Huidkankers 9.7.1 Wat zijn huidkankers? 9.7.2 Oorzaken 9.7.3 Melanoom A Symptomen B Behandeling
9.8 Hoofdhalskankers 9.8.1 Wat zij hoofdhalskankers? 9.8.2 Oorzaken en behandeling A Oorzaken B Behandeling
9.9
Leukemieën en lymfomen
176 176 176 176 176
177 177 177 178 178 178
179 179 179 179 179
9.9.1 Wat zijn leukemieën en lymfomen? 9.9.2 Leukemieën
180 180 180
A Oorsprong B Oorzaken C Symptomen D Behandeling en prognose
180 180 181 181
9.9.3 Lymfomen A Oorsprong B Behandeling
9.10 Kanker bij kinderen 9.10.1 Oorzaken en soorten van kinderkanker A Oorzaken B Tumorsoorten
9.10.2 De diagnose, behandeling en prognose van kinderkanker A Diagnose B Behandeling C Prognose
181 181 181
182 182 182 182
183 183 183 183
Trefwoordenregister 185 Geraadpleegde en/of aanbevolen bronnen
189
11