1
In de penarie
1.1
Lekker belangrijk
1.2
Daens
13
1.3
De presentatie
20
1.4
Een teken aan de wand. Hoe kraak je de theatercode? 20
Het beeld van de ander
3.1
Robinson Crusoe
158
3.2
Verhalen
169
2.2
Het verhaal van een taal
3.3
Exotisch Nederlands
169
2.3
Gratie?
102
3.4
Kuifje in Afrika
172
2.4
Psychopaten
106
3.5
Wit over zwart
174
2.5
Onweerstaanbaar 110
3.6
Wikken en wegen 175
33
1.6
3.7
Congo
176
Debat aan de hand van stellingen 45
Taalverwerving en taalstoornissen 110
3.8
Duister hart
188
1.7
Een schema en samenvatting maken
3.9
Gangreen 2
193
121
3.10
Grenzen overschrijden
201
Hulpgedrag
1.6
De helaasheid der dingen
8
3
Gestoord?
Don Quichot: waanzin in de wereldliteratuur 90
1.5
1.7
32
2.1
95
1.8
Dichters en politiek 45
1.9
Uw geld of ons leven 53
1.8
Brommer op zee
122
1.10
Dialect en standaardtaal
1.9
Homeopathie
129
3.11
Terug naar Congo 210
Vragen stellen
130
Los
210
Wat is wereld literatuur?
1.10
3.12
1.11
70
2.11
Onzin?
133
3.13
Bezonken rood
220
1.12
Wat zegt Van Dale? 75
2.12
3.14
De smaak van sneeuw
230
1.13
De wereld van Ibsen 77
De gedaantever wisseling
2.13
Citeren en para fraseren
3.15
Toast Kannibaal
235
3.16
Uitbreiding
235
3.17
Enkele pijnpunten 236
60
1.14
Uitbreiding
1.15
Enkele pijnpunten 85
FOCUS 6 4
2
83
142 151
2.14
Een onderzoeksop dracht uitvoeren 153
2.15
Enkele pijnpunten 154
4
De pijn van het zijn
5
Cool
6
Echt?
4.1
De pest
240
5.1
Onderweg
302
6.1
In onze dromen
352
4.2
De laatste reis
242
5.2
Solliciteren
307
6.2
Droomnovelle
359
4.3
De overkant
245
5.3
Toeval
314
6.3
De zevende kunst 367
4.4
Waardeoordelen over kunst
249
5.4
Mi have een droom 320
6.4
Het taalgebeuren 373
Voeding en kanker 254
5.5
Taal en denken
325
6.5
4.5
Wie wint?
329
376
4.6
Help!
5.6
Wie is het monster?
Het partijenspel
329
6.6
Pragmatiek
383
4.7
Bij de pathologen 264
5.7
De schoolkrant
385
4.8
267
Cabaret en stand-upcomedy
6.7
Me Tarzan, you Jane
5.8
329
6.8
329
4.9
267
Het experiment
385
Het opiniestuk
5.9
Spelling en fonologie
330
4.10
267
De bankroetjazz
6.9
Vrijspraak?
5.10
Het postmodernisme
387
Psychologische argumenten en drogredenen
5.11
4.11
Een ritselende revolutie
336
6.10
Het betoog
395
5.12
Taaluniversalia
340
6.11
Uitbreiding
400
5.13
Woordfamilies
343
6.12
Enkele pijnpunten 401
347
261
268
Hierheen naar de gaskamer, dames en heren
277
5.14
Uitbreiding
4.13
Buur tegen buur
287
5.15
Enkele pijnpunten 347
4.14
Uitbreiding
297
4.15
Enkele pijnpunten 297
4.12
INHOUDSOPGAVE 5
1
penarie In de
1.1 Lekker belangrijk
1 1
1
Hebben we status nodig of kunnen we ook wel zonder?
Lekker belangrijk Arm of rijk, bijna iedereen laat zich door statusÂverhogende producten verleiden. Mensen zonder geld kopen een nephorloge, mensen met geld een nog groter huis. En waarom? Omdat status fijn is.
DEEL 1 8
  IN DE PENARIE
‘Als je door de aanschaf van een bepaald product op de sociale ladder kunt klimmen, dan koop je het.’
O
ververhit raken ze ervan. Maar in Chili rijden auto mobilisten liever met de ramen van de auto dicht. 5 Dan denkt de buitenwereld ten minste dat ze airco hebben. Niemand zal toegeven dat hij in een BMW rijdt om anderen te imponeren. Hij heeft zo’n auto 10 omdat die veilig en betrouwbaar is, zal hij zijn buren voorhouden. Maar ondertussen ... ‘Status is een primaire, menselijke behoefte’, vertelt 15 ontwikkelingseconoom Luuk van Kempen, werkzaam aan de Universiteit van Tilburg. Onlangs promoveerde hij op dat onderwerp. Tijdens een verblijf 20 in Bolivia verbaasde Van Kempen zich over de enorme hoeveelheid namaakproducten die hij daar zag: nep-T-shirts, nepparfums, nephorloges. Wat hem nog 25 vreemder voorkwam, was dat die spullen vooral populair waren onder de armen. Mensen die in sloppenwijken woonden en van ongeveer twee dollar per dag 30 moesten rondkomen, maakten middelen vrij om die spullen te 1
kopen. Je zou zeggen dat die wel wat anders aan hun hoofd hebben. Status leek daarmee een 35 eerste levensbehoefte te zijn. En dat het ging om de status van de producten was duidelijk. De horloges deden het niet eens, dus voor de tijd werden ze niet 40 gekocht.
» Parfum geeft aanzien
Van Kempen besloot de statusconsumptie onder armen verder 45 te onderzoeken. Hij kocht flesjes parfum van het populaire merk Calvin Klein. Van een deel van die flesjes haalde hij het etiket af. ‘Ik heb mensen de flesjes met 50 en zonder logo voorgehouden. Hoewel mensen wisten dat het precies dezelfde parfums waren, bleken ze bereid voor de flacon met Calvin Kleinlogo twintig 55 procent meer te betalen. ’Het merk Calvin Klein had duidelijk een bepaalde statuswaarde. ‘Het waren van die kleine flesjes’, zegt Van Kempen. ‘Die kun je 60 makkelijk in het openbaar laten zien, wanneer je bijvoorbeeld in de bus zit.’
Dat mensen hun laatste centen Statusangst over het leed dat aan statusverhogende producten 95 onze drang naar status met zich 65 uitgeven, heeft volgens Van meebrengt. Voortdurend heerst Kempen te maken met eigende angst dat je je op een te lage waarde. ‘Status heeft een posi sport van de maatschappelijke tieve invloed op je eigenwaarde. ladder bevindt. En dat je daar Je wordt er gelukkiger van. Bij 100 mee in de categorie van de losers 70 armen is zelfrespect een groot valt. Volgens de schrijver zouden probleem. Als je met het kopen we een stuk gelukkiger zijn als van een bepaald product op de we niet allemaal gelijk waren. sociale ladder kunt klimmen, dan Vroeger, toen er nog rangen en koop je het. Voor weinig geld kun 105 standen bestonden, ging het om 75 je de buren inhalen.’ wie je was, niet om wat je deed. Invloed hebben op je stand was er nauwelijks bij. Je werd in een » Aap wil ook status bepaald nest geboren en dat Met of zonder geld, mensen willen status. Niet zo gek, want 110 bepaalde je maatschappelijke 80 onderzoek heeft laten zien dat de positie. Een arbeider bewerkte het land in opdracht van een zucht naar status waarschijnlijk bij ons in de genen zit. Onderzoe edelman. En er was geen sprake van dat die boer ooit de aristo kers haalden een mannetjesaap die de hoogste in de rangorde 115 craat zou worden. 85 was, uit een groep en plaatsten hem in een gezelschap waar zijn » Gelijk zijn is afschuwelijk status lager was. De aap maakte als gevolg daarvan minder seMaar in de moderne samenle rotonine aan. En serotonine is 120 ving heeft iedereen de kans om 90 een stof die voor een gelukkiger succesvol te zijn. Het gaat nu niet gevoel zorgt. meer om wie je bent, maar om De Britse schrijver Alain de wat je doet. Het nest waarin je Botton schrijft in zijn boek bent geboren, bepaalt niet lan
»
Lage status, minder gezond
G ‘Jaloers op zijn zonnige werkplek? Het is de vraag hoeveel geluk de strandverkoper heeft. Want: laag op de ladder, slechte gezondheid.’
ezondheid is net als geld oneerlijk verdeeld. Want de mensen met een hoge sociaaleconomische status leven langer in goede gezondheid dan de mensen met een lage status. Verschillen in gezondheid ontstaan door de verschillen in gedrag. Mensen in lage sociaaleconomische groepen roken meer, drinken vaker te veel, eten minder groenten en fruit, en bewegen weinig. Hart- en vaatziekten zijn het gevolg. Daarnaast zijn er de psychosociale om
standigheden die maken dat mensen met een lagere economische status een slechtere gezondheid hebben. Denk bijvoorbeeld aan de stress die financiële problemen geven. En dan zijn er de vaak ongunstige arbeidsomstandigheden. Lager geschoold werk is vaak fysiek zwaarder. Bovendien verkeren mensen met een lagere opleiding ook vaak niet in de omstandigheid hun werk(tijd) in te delen zoals ze zelf zouden willen.
1.1 Lekker belangrijk
DEEL 1 9
Macho’s lopen blauwtje
J
onge mannen die vrouwen willen imponeren door te bungeejumpen of hard over de snelweg te scheuren, kunnen maar beter een andere bezigheid zoeken. Vrouwen houden niet van mannen die stoer doen. Dat blijkt uit een onderzoek aan de University of Maine. Roekeloos gedrag van mannen levert overigens wel status op onder andere mannen. Maar zij die denken dat die verkregen status ook voor vrouwen onweerstaanbaar zal zijn, lopen waar schijnlijk een blauwtje. Vrouwen willen een man die voorzichtig is. Dus mannen, nog één keer: machoge drag is helemaal uit.
psychologie aan de Radboud ladder zullen terechtkomen. geeft zelfvertrouwen. Een lage ger je positie op de maatschap Universiteit Nijmegen. Maar status stelt die eigenwaarde op pelijke ladder. Kijk naar Wim Kok: volgens haar kan dat op verschil de proef, zoals ook de econoom de arbeiderszoon werd premier » Status doet groeien Van Kempen al opmerkte. Je zou 185 lende manieren. Niet iedereen van Nederland. Succesvolle Dat we ons zorgen maken over is hetzelfde. Iemand kan een mensen verdienen hun succes 150 onze maatschappelijke positie 165 weleens het respect van anderen 130 en de daarmee samenhangende positief zelfbeeld ontlenen kunnen verliezen, als je het om komt, zegt de schrijver, doordat aan veel vrienden hebben, een te beginnen al krijgt. Overigens hogere status helemaal zelf. ons zelfbeeld voor een belangrijk goede vader zijn, er mooi uitzien vergelijken we onszelf altijd met Maar dat betekent ook dat deel wordt bepaald door hoe een referentiegroep. Je zult je 190 of goede prestaties in werk of mislukkelingen hun mislukking anderen over ons denken. We 170 niet minder voelen omdat de sport leveren. En het hebben van aan zichzelf hebben te danken. 155 willen worden gewaardeerd, 135 Een lage status? Eigen schuld. En status kan ook een manier zijn koninklijke familie in een paleis ergens bij horen. Bedenk maar om dat goede gevoel te krijgen. omdat we allemaal gelijk zijn, woont en jij niet. Maar het eens hoe pijnlijk het is als in een Alleen is het streven naar status vinden we, is het succes van een zelfbeeld loopt wel schade op als gezelschap niemand lacht om ander nog eens extra erg. Dat blijkt dat al je oude schoolvrien 195 geen zuivere en authentieke je grap. Erkenning en respect behoefte. Dat heeft nadelige maakt, schrijft de Botton, dat we 160 van anderen is belangrijk. Dat 175 den in dure villa’s wonen en jij in 140 statusverhogende spullen gaan gevolgen. Personen die hun een gewoon rijtjeshuis. authentieke behoeften bevre kopen. Of ambities nastreven die digen, stellen vragen als: ‘Ben we anders wellicht niet zouden » Drijfveer is zuiver ‘Mensen willen een goed gevoel 200 ik trouw aan mezelf, ontplooi ik hebben gehad. Alles om te 180 hebben over zichzelf’, zegt ook mezelf?’ Of: ‘Draag ik iets bij aan voorkomen dat we op een te lage 145 sport van die maatschappelijke de groep of samenleving?’ Maar Roos Vonk, hoogleraar sociale 125
Beroep? Nepprofessor!
E
en academische graad geeft aanzien. Maar om die status te bemachtigen, moet je wel minstens vier jaar ploeteren en zwoegen op tentamens, papers en een scriptie. Toch is er een kortere weg om status te verwerven. Want op internet bestaat een levendige handel in internationale academische diploma’s. Diploma mill heet het fenomeen. Voor tienduizen
DEEL 1 10
IN DE PENARIE
den dollars heb je opeens aan Yale gestudeerd. Behalve geld overmaken hoef je niet veel meer te doen. Is het te duur, dan is voor een paar honderd dollar ook wel iets te krijgen van een wat minder prestigieuze universiteit. En verhoogt een diploma je status niet genoeg, dan bestel je bij zo’n diplomabedrijf voor 200 dollar toch gewoon een professorenti tel? De vraag is wel of je iets aan
die neptitels en nepdiploma’s hebt. Zou je de diploma’s en titels werkelijk te gelde willen maken, in een sollicitatie bijvoorbeeld, dan moet je valsheid in geschrifte plegen. En daar staat maximaal zes jaar gevangenisstraf op.
W
el een Yale-titel, maar nooit van de Beineckebieb gehoord? Pas op, je valt door de mand ...
‘Je zegt niet op je sterfbed: had ik maar meer status.’ Ik geen shirt, jij geen shirt
220
» Visstek is fout
De meeste mensen die naar status streven, handelen ‘onvrij’. n zijn promotie-onderzoek ontdekte Omdat hun doel niet authentiek ontwikkelingseconoom Luuk van is, willen ze ook steeds meer. Kempen dat de eigenaar van een Het is nooit genoeg. Ze ‘moeten’ statusproduct veel afgunst oproept. 225 van alles: meer geld, hogerop Hij liet twee mensen een spel met komen en veel mensen onder elkaar spelen. De deelnemers had zich. Vonk: ‘Ze zijn een verkeerde den elkaar nog nooit ontmoet en behoefte aan het bevredigen. konden elkaar tijdens het spel niet Niemand zal op zijn sterfbed zien. Als prijs zou de winnaar een 230 zeggen: had ik maar meer status T-shirt krijgen. Maar de verliezer gehad. De eigenlijke behoefte mocht uitzoeken welk T-shirt het zou is dat je je bekwaam voelt en je worden. Hij kon kiezen uit drie shirts: met anderen verbonden voelt. een nep-T-shirt van Nike, een truitje Je wilt worden ‘gezien’. Status is van een minder bekend merk en 235 daarvan een afgeleide. Maar als een gewoon, onbeduidend shirt. De je aanzien najaagt, zit je als het verliezer koos opvallend vaak voor het ware in de verkeerde vijver te laatstgenoemde shirt. Want waarom vissen. En dat gaat uiteindelijk zou je een ander status gunnen? wringen. In die statusdrift zitten 240 mensen ook vaak op een positie die net iets te hoog voor ze is. mensen met minder authen op een manier die overeenstemt Ze kunnen hun werk amper tieke drijfveren, vragen zich af: met wie ze echt zijn. En dat doen aan. Maar altijd denken ze: ‘Als 205 ‘Verdien ik genoeg geld, heb degenen die authentieke doelen ik maar meer mensen onder ik veel seksuele partners?’ En: 215 nastreven. Hun gedrag is ‘vrij’. 245 me heb en meer geld verdien, ‘Hoeveel mensen heb ik onder Wat ze doen in hun leven, is dan voel ik me beter.’ Ze lopen me?’ Het is de theorie van de een vrije keuze omdat ze vanuit zichzelf stuk. Het kan lang goed zelfbepaling (self-determination zichzelf handelen. Ze doen wat 210 theory) die zegt dat mensen ze willen doen. gaan, maar er ontstaat spanning gelukkiger zijn als ze handelen doordat ze hun authentieke
I
250 drijfveren niet volgen.’
In de opvatting van Vonk maakt status dus niet gelukkig. ‘Maar’, zegt ze, ‘dat hangt af van wat je onder ‘‘gelukkig’’ verstaat. Als 255 het gaat om het geven van een lekker gevoel, een nogal opper vlakkige definitie van ‘‘gelukkig’,’ dan maakt status gelukkig. Gaat het over gelukkig in de zin van 260 zorgen dat je leven past bij wie je, in je hart, bent, dan maakt status niet gelukkig.’ Monique Kitzen, Quest, jg. 2 nr. 10. Meer informatie • www.vonk-zelfbepaling.nl: over de theorie van zelfbepa ling en authenticiteit. • Alain De Botton, Statusangst. Uitgeverij Atlas, 2004: verhan deling over de vrees om niet genoeg status te hebben.
Domme uitgaven
A
ls het om de financiën gaat, maken veel mensen denkfouten. Zo vinden we dat vooraf ingehouden belasting minder erg is dan een belastingaanslag achteraf. We spa ren, maar staan tegelijkertijd rood op de betaalrekening. Psycholoog Daniel Kahneman kreeg in 2002 de Nobelprijs in de economie voor zijn onderzoek naar niet-rationele motieven achter economisch gedrag. Hij gebruikte het voorbeeld van een theaterbezoek. Je wilt naar een voor
stelling die 25,00 euro kost. Je hebt het kaartje van tevoren al gekocht. Bij het theater blijk je het kaartje onderweg te zijn verloren. Koop je dan een nieuw kaartje? 40 procent van de mensen doet dat, maar meer dan de helft doet het niet. Anders is het als je het theaterkaartje nog niet hebt gekocht, maar onderweg 25,00 euro verliest. Dan koopt 88 procent toch gewoon een kaartje. Dat is irrationeel, want het verlies is hetzelfde: 25 euro. Volgens Kahne
man maken we die denkfout omdat we uitgaven in categorieën indelen. Ais je geld aan een kaartje uitgeeft en daarna opnieuw aan hetzelfde kaartje, haal je tweemaal iets uit dezelfde categorie. Maar contant geld verliezen en geld voor een theaterkaartje neertellen, komen uit verschillende vakken. En zo loop je er ongemerkt in ...
1.1 Lekker belangrijk
DEEL 1 11
1 1
2
Liefde in tijden van eenzaamheid VERHAEGHE Elke maatschappij is tegelijkertijd gezondmakend en ziekmakend. Dertig jaar geleden was de samen5 leving patriarchaal en autoritair. Dat maakte je identiteit stabiel, maar tegelijk ook heel rigide. En dat was voor veel mensen heel ongezond: ze 10 moesten hun normale impulsen verdringen en werden neurotisch, ik noem maar iets. Op veel punten is de samenleving nu zonder twijfel beter 15 en niemand wil terug. Maar dat mag ons niet beletten om ook die ziekmakende factoren te zien. Het neoliberale model zorgt er heus niet alleen voor 20 dat de banken crashen: de stijging van het aantal depressies en zelfmoorden gebeurt niet in het luchtledige. WestEuropa is een van de veiligste 25 gebieden ter wereld en toch is er nog nooit zoveel sociale angst geweest, dat wil zeggen: angst voor de ander. De reden ligt in de verbrokkeling van de 30 sociale netwerken – en daar heeft vooral de dictatuur van de neoliberale economie voor gezorgd. Weet je tegenwoordig wat dé 35 scheldwoorden op het schoolplein zijn: loser en autist! Wat zegt dat over onze maatschappij? Ik ben nog opgegroeid met het idee dat meedoen 40 belangrijker was dan winnen. Dat gelooft vandaag geen enkel kind meer. Status, geld en een goede positie zijn essen1
DEEL 1 12
IN DE PENARIE
die vrouw?’ En wie ja zegt, krijgt een meewarige blik. Je zit vast. Je bent niet flexibel. Je 90 groeit niet. ln zo’n systeem ontstaat er onvermijdelijk een heel sterke competitie en concurrentie, want je wordt beloond als je 95 efficiënter bent dan de ander. Het is ieder voor zich. Pakken wat je pakken kan. Hard tegen hard. Dat betekent dat de so55 HUMO Dat was toch het oorspronkelijke idee van de zoge- lidariteit verdwijnt, de sociale naamde meritocratie? Be oor- 100 banden worden doorgeknipt deel mensen op hun kwalitei- en een gevoel van vijandigten, niet op hun status. heid en wantrouwen om zich heen grijpt. Plus de frustra60 VERHAEGHE Ja, en die meritocratie is op zich een goed tie. Want de kansen zijn veel ding. Ik ben er een product 105 minder gelijk dan vroeger. De van: ik ben de eerste in mijn groep die het mag maken, is familie die kon gaan studeren klein – er zijn maar heel weinig plaatsen aan de top en de65 en die met hard werk ver is gekomen. Was ik vijftien jaar genen die daarboven raken, eerder geboren, dan was ik 110 houden de anderen weg, zenu geen hoogleraar, maar ar- ker nu je positie zo essentieel beider. is voor je identiteit. Mijn punt is dat zo’n systeem 70 De meritocratie heeft ook een aantal jaren goed gefunctio- het functioneren van mensen neerd. Het is misgelopen toen 115 heel erg zal gaan determihet neoliberale gedachtegoed neren. Ze worden anders, de invloed van politiek, religie harder, asocialer, grijperiger. Sommigen zijn natuurlijk al 75 en ideologie wegveegde en alles een markt werd. En een zo vanaf het begin. Nogal wat markt heeft maar één norm: 120 studies hebben aangetoond efficiëntie. Dat betekent dus: dat psychopathische of narcisevaluatiegesprekken, targets tische trekken goed van pas komen om door te groeien. 80 halen, flexibel zijn, vernieuwen, veranderen, groeien. En als die mannen eenmaal Vroeger werkte je je hele 125 bovenaan zitten ... Ja, die gaan loopbaan bij dezelfde firma. natuurlijk niet voor sociale geTegenwoordig hoor je niks lijkheid zorgen. 85 anders dan: ‘Werk je daar nu nog?’ ‘Ben jij nu nog altijd met Humo, nr. 3711 tieel geworden voor je identiteit. Je moet het maken, in vergelijking met en vaak ten koste van de ander. En als dat niet lukt, ben je een loser, en dat is dan je eigen schuld. 50 Want er is nu toch sociale mobiliteit! Iedereen heeft toch gelijke kansen! Dus iedereen krijgt wat hij verdient. 45