5 delen maken
Elk deel bestaat uit
VAARDIGHEDEN
p.
JZER LEERWI
inhoud
13 13 16
10
Deel 1
je? wat leer oefen je? Kennis: n: wat verwacht? Vaardighede wordt er van je wat Attitude:
n
Links legge
KIJKEN
• LEZEN
die toe. en past fragment. strategie van een en luister nde kijk Je geniet gment . praak. een passe in een leesfra vormen van beelds Je kiest rijft de ruimte guren en oorden. Je besch t verschillende stijlfi gde werkw r. te manie Je herken de tijd van vervoe lt een correc Je bepaa de leestekens op t Je schrijf el. iemod communicat enteer t. eert het je argum Je analys eert je mening en oelen. tekstd Je formul t tekstsoorten en t. ie. op het interne Je herken ekozen strateg informatie een goedg volgens Je zoekt een tekst oorden aan. t. en kernw Je leest correc kernzinnen de tekst zinnen aan. aan. Je duidt oordt vragen over nsvorm in eindgroep en persoo oordelijke Je beantw de werkw onderwerp delen van Je duidt ontbrekende Je vult erspectief. vertelp mt het t en benoe merken. Je herken t literaire stijlken toe. trategie Je herken geschikte leests ekt een fragment. een ert en bespre van een tekst. Je past t, beluist context. ijnen af uit de en Je bekijk atiseert de hoofdl nieuwe woord Je schem betekenis van gsprocedé. de woordvormin Je leidt kennis met het Je maakt
n kooi De goude interessant? 1 smaak of Slechte 1.1 Zoom-it! 1.2 merken op … stijlken FOCUS oorden 1.3 op … werkw FOCUS kens 1.4 op … leeste FOCUS 1.5 jongeren Multimediale unicatie 2 Vlotte comm is de andere niet! 2.1 De ene tekst 2.2 De tienerk
2.3
amer als
multim
19 21 22 23 23 25
28
ediacentrum
34 34
• LUISTERE
N • SCH
nsvorm erp en persoo oep op … onderw oordelijke eindgr FOCUS werkw 2.4 op … de FOCUS 2.5 Ben X ur Ik ben zoals tief in film en literatu 3 s Vertelperspec dan smiley 3.1 zijn meer Emoties 3.2
RIJVEN
3.3
• SPREKEN
3.4 4
e Uitzonderlijk FOCUS
35 35 40
44 47
talenten
op … woord
gedic Link-en-de
48
bouw
hten
ten. van gedich leving. Je geniet poëzie. ordt je leesbe manier met Je verwo op een creatieve Je werkt
Op de eerste twee pagina’s van elk deel vind je niet alleen de inhoudstafel van dat deel, maar ook een overzicht van de vaardigheden en de kennis die erin aan bod komen.
Deze icoontjes staan boven een nieuw hoofdstuk. Ze geven aan op welke vaardigheden je vooral zal trainen.
Help, mijn boek is veel te spannend!
1
personages, tijd en ruimte. Je beschrijft en bevraagt de correct. Je benoemt de openingstechniek Je hebt aandacht voor stijlfiguren. stechnieken. Je herkent en benoemt spanning stelde zinnen. Je vergelijkt de bouw van samenge
3
8
8
1
8.1
to read Star terg 1.1 heel * supermessy: cool:
Meer ov ertuigen met minder tekst Jouw teken om je bronnenboek erbij te nemen. Het werkt heel eenvoudig: het eerste cijfer ( 3 ) verwijst naar het deel, het tweede ( 8 ) naar het hoofdstuk en het D e affi( c1h ) naar het nummer derde e de bron in je van bronnenboek.
begin aan een boek
te lezen. Bekijk boek dwingt je vaak al om verder De eerste bladzijde van een goed oek. enkele openingszinnen in je bronnenb verder lezen? Verklaar waarom. Welk verhaal wil je het liefst
8
e (1-16) en de ruimte (A-K) het bronnenboek die het personag per fragment een foto in het
In deze kaders ontdek je de betekenis van moeilijke woorden. In C – Witte olifant B – Transit – Dani Bennoni de tekst AFoto worden zeFoto:aangeduid Foto: met ‘ik’: personages (uiterlijke n) zwart gekleed, en innerlijke eenkenmerke sterretje of ,asterisk (*). straatkinderende(zoals grote schoenen muur
TRAM NAAR HET
NAAR
ZWEMBA
PIETER
MET DE
STEP
MARIE
BUS
DINS DAG
VRIJ DAG
MET DE
JAZZBA
NAAR
E
MARIE
TE VOET
LLET
ZATER DAG
NAAR
MET DE
DENK AAN
HELM &
NAAR
FLUOVES
T
SAMEN
Identiteit, waarom
waarom ze daar zijn,
van huis weg,
hoe leven zij, wat is
waarom ik-persoon
waarheen
de rol van de toverdreigt er precies en
cd
MET DE
OMA &
spreuken, welk gevaar
NG
TREIN
ZON DAG
SCHOOL
Wie zijn die kinderen,
Identiteit personages,
RT
LTRAINI
FIETS
MAAN DAG
van Dirk Bracke
PIETER
NAAR DE
dvd
in Een vlieg op
SKEELE
VOETBA
OPA
ZET JE KIND
ERE
OP DE GON
Naar schoo
l of hobby
1
EDE WEG
? Kies voor
duurzame
5
mobiliteit. 16 TOT 22
SEPTEMBER
2010
Bij die opdracht zal je een videofragment bekijken.
4 4
2
spannend! 1 Help, mijn boek is veel te
PYJAMAF
EESTJE
NAAR
1
1
waarom?
VRIENDJ
D
1
2
voetballer
onzeker is? DONDER DAG
arm, aan het zwerven
Foto Dani:
Wat vraag je je nog af? (over de personages en de gebeurtenissen)
2 WOENS MET PAPA DAG PER
best
2 Kies voorstelt. verder aan. Verklaar mondeling. Vul de tabel
3
1
2
C.
klein?, moedig
3
de kaften en lees
Opdracht 2 1 Lees de fragmenten A, B en
1
1
2
Opdracht 1
Bij deze tekst of oefening zal je leerkracht je een audiofragment laten beluisteren.
119
+ NADENKEN OVER TAAL 1
FO CUS
3.4 FOCUS op ... woordbouw 2
TAAL
1
Je zoomt even in op een stukje spelling, zinsleer of taalbeschouwing. In de hoofdstukken nadenken over taal staan daarover extra oefeningen. Je leerkracht zal je zeggen wanneer je die moet maken, nu meteen of3 later.
FO C US
6
3
ZINSLEER 4.2 FOCU S op … Opdracht 6
2 denotatie en
connotatie
In het artike l over Halloween lees je: ‘Hallo In dit tekstje ween krijgt de kom je meer connotatie van te weten over heksen en duive de connotatie ls.’ Hekserij kan van het woor zowel positieve d heks. als negatieve naargelang de connotaties cultuur en de hebben, periode waar wordt. Een heks in het woord kan beschouwd gebruikt natuurmagie worden als iema of -religie beoe nd die fent of als iema De negatieve nd die des duive conn ls is. hekserij zijn hoofd otaties verbonden met de termen heks zakelijk terug en katholieke Kerk te voeren op de strijd die in de heidenen. Onde het westen heeft gevoe rd tegen kette r welke naam rs en immers gewo dan ook ware on wijze vrouw n heksen voord en die funge psycholoog, erden* als genez ien vroed er, heksenvervolgin vrouw, medium en magi ër. Tijdens de gen kon zelfs slachtoffer word elke (meestal) oudere, wat en van verda vreemd uitzie chtmaking. nde vrouw (of man) www.elfin.be
en nl.wikibooks.
org/wiki/Hek
4.3 FOCU S op
… verkleinw
SPELLING 11.3 Denotatie en conn otatie Je beoordeelt de connotati
e van woorden.
_in_Europa)
Opdracht 11 Beluister het liedje Hè Hè
van Jan De Wilde. De tekst
vind je in het bronnenboek. Noteer enkele voorbeeld en van scheldwoorden die een negatief gevoel weergeve grappig overkomen. n
2
11
4
9
Opdracht 12 Onderstreep in het artikel de woorden met een duidelijke bijklank of connotatie: voor woorden gebruik je groen, voor de negatieve rood. de positieve
hoopje snoepje
Wim Meyles, Spelen met woorden. Bigot & Van Rossum, 1980
poosje
Schoolreis naar Hengelh oef blijkt
lampje
als je de verkl
einwoorden
1 aprilgrap
De basisschool Sint-Albe rtus Zwartberg in Genk heeft het verkorven bij talloze ouders en leerlingen. Reden? De directie nodigde de jonge leerlingen uit voor een daguitstapje naar Hengelhoef ... als aprilgrap. Lachen deden de kindjes niet, huilen wél. Mama en papa stonden al even ontgoocheld en boos voor de schoolpoort.
bosje
bekijkt?
Kenniskoffers bevatten kennis die onmisbaar is om de vaardigheden in dit boek onder de knie2 te krijgen. De koffers staan in je gepijnigd dat 5 12 3 Door ’t waanideebronnenboek. De kok van het hotel n ate naz * fungeren als: de functie
uitoefenen van,
dienstdoen als
4 De waarheid ontrafeld
153
De directeur verdedigde zijn ‘practical joke’ met de smoes dat kinderen moeten voorbereid worden op de maatschappij waarin ze later terechtkomen en waarin ze nog vaak met teleurstellingen te maken zullen krijgen. (jv/mvdb) JV/MVDB (auteur), Schoolreis
zijn nazaten hem nis? Ik moest dacht hij: ‘Mijn erfe n.’ leerstof Omate de het nalaten maar nal
Opdracht 13
naar Hengelhoef blijkt 1 aprilgrap, De Morgen,
2 april 2010.
1 Sorteer deze woorden kookte vandaag een schaal van negatief heel slecopht. naar positief. mollig – vet – volslank sleepten eenkun – dik – moddervet – gezet – rond paar gast in te oefenen of Dus te studeren, je de en belangrijkste de man voor het gerecht. onleesbaar maken met de rode mica die bij je boek zit.
3 De site die bij dit boek hoort. De oefening, tekst of link die je nodig hebt, vind je terug onder hetzelfde deel en paginanummer als in je boek. Op de site is bovendien een schat aan extra informatie en oefeningen verzameld. Die kun je ook op eigen houtje verkennen.
7
komen
5
woorden
11
FO C US
de pompoene n vandaan? Wim Meyles, 1Spelen met woorden. staan enkele Noteer in de verkleinwoorden linkse kolom . Bigot & Van Rossum, 1980 het standaardw oord.
2 Wat valt op
cd
en die in het liedje 2
oorden
Opdracht 7 In de tekst Waar
FO C US
serij/Hekserij
1 Onderstree p in het blauw de kernzin die 2 Wat is de deze tekst same betekenis van nvat. connotatie volge ns jou? De gevoelswaa rde, de bijbet ekenis van een woord. 3 Neem nu een groene en rode balpen hebben met of stift. In het de positieve groen onderstree betekenis van het woord heks, p je de woor Woorden kunn den die te make in het rood de en dus zowe n l een positieve negatieve conn betekenis is moge als een negat otatie. ieve connotatie daar waarschijn lijk (bv. als je meubelen opsomt en je hebben. Ook lijk geen gevoe spreekt over een neutrale lsgeladen geda stoel, tafel en Neem voor chten bij). kast, dan heb meer uitleg je (bronnenboek) connotatie. en oefeningen (werkboek) een kijkje bij 11.3 Denotatie en
1
12
5
Toen vader van de trap viel deed ik meteen mijn plich t: ik haalde snel een lampje en heb de pijn verlicht.
11 Taal
235
focus.deboeck.com
Wim Meyles, Spelen met woorden. Bigot & Van Rossum, 1980
30
Deel 1 Links leggen
12 Taal
341
Onderaan op de linkerpagina zie je altijd in welk deel je aan het werken bent, onderaan op de rechterpagina in welk hoofdstuk.
5
NADENKEN OVER TAAL
KIJKEN • LEZEN • LUISTEREN • SCHRIJVEN • SPREKEN
1 Links leggen
6
2 Raar maar waar
1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
De gouden kooi Slechte smaak of interessant? Zoom-it! FOCUS op … stijlkenmerken FOCUS op … werkwoorden FOCUS op … leestekens
10 11 17 17 17 17
2 2.1 2.2 2.3
18 18 19 23
2.4 2.5
Multimediale jongeren Vlotte communicatie De ene tekst is de andere niet! De tienerkamer als multimediacentrum FOCUS op … onderwerp en persoonsvorm FOCUS op … werkwoordelijke eindgroep
3 3.1 3.2 3.3 3.4
Ik ben zoals Ben X Vertelperspectief in film en literatuur Emoties zijn meer dan smileys Uitzonderlijke talenten FOCUS op … woordbouw
25 25 25 29 29
4
Link-en-de gedichten
30
5 5.1
32 32
5.2
Leve(n) de muziek! Kunnen Vlaamse artiesten leven van hun muziek? Stellingengesprek
6 6.1 6.2 6.3
Muziek downloaden BZL Illegaal downloaden FOCUS op … zelfstandig naamwoord Piraterij
32 32 32 32
7 7.1 7.2 7.3 7.4
Pen en papier De zakelijke brief De NBN-normen Brief of e-mail? Aan de slag!
33 33 35 36 37
8
Veel liefs van Michaël
38
9 9.1 9.2
Over zinnen en woorden Onderwerp en persoonsvorm Werkwoordelijk en naamwoordelijk gezegde Zelfstandig naamwoord
43 43 44
9.3
24 24
32
47
10 Correct gespeld 10.1 Werkwoordspelling 10.2 Leestekens
48 48 50
11 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5
55 55 55 57 57 61
Taal Woordenschatoefeningen Stijl in reclame Hoe verklaar je woorden? Woordbouw: samenstelling Spreekwoorden en zegswijzen
1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7
Help, mijn boek is veel te spannend! Start to read: begin aan een boek FOCUS op … stijl (humor) Spanning en sensatie FOCUS op … stijl en synoniemen FOCUS op … neven- en onderschikking Spannende oefeningen FOCUS op … stijl (zinsbouw en beeldspraak)
64 64 69 69 76 76 76 78
2 2.1 2.2 2.3
De vlucht Jongeren op de vlucht FOCUS op … kern en bepaling FOCUS op … afleidingen
79 79 83 83
3 3.1 3.2
Gekke wetten Verboden te sterven FOCUS op … voorwerpen
84 84 91
4 4.1 4.2 4.3
De waarheid ontrafeld Heksenfeesten FOCUS op … denotatie en connotatie FOCUS op … verkleinwoorden
92 92 95 95
5
Hoe wordt een journaal gemaakt? BZL
96
6 6.1 6.2 6.3 6.4
Alle wegen leiden naar … Toevallig of niet? Spreekoefening FOCUS op … hoofdletters FOCUS op … hoofdtijden van werkwoorden
100
7 7.1 7.2 7.3
Poëziemagie Open op tafel FOCUS op … bijvoeglijk naamwoord Raar maar waar: het lichte gedicht
101 101 106 106
8
Doe-het-zelvers
107
9 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6
Over zinnen en woorden Neven- en onderschikking Kern en bepalingen Afleidingen Voorwerpen Verkleinwoorden Bijvoeglijk naamwoord
111 111 112 116 118 119 128
10 10.1 10.2 10.3
Correct gespeld Hoofdletters Hoofdtijden van werkwoorden Werkwoordspelling
131 131 134 138
11 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5
Taal Stijlfiguren, beeldspraak en rijm Nuanceverschil bij synoniemen Denotatie en connotatie Letterlijk of figuurlijk? Woordenschatoefeningen
139 139 142 143 145 146
3 Goed in je vel 1 1.1
4 Over de grens
Even chatten? Het lichaamsbeeld van jongeren Chatroom Marie is fake FOCUS op … hyponiemen en hyperoniemen FOCUS op … betrekkelijke voornaamwoorden en bijvoeglijke bijzin FOCUS op … koppelteken
148 148
De achterbankgeneratie We gaan naar Amerikaanse toestanden FOCUS op … voegwoorden FOCUS op … voorzetselvoorwerp
155 155
158 158 163
3.3
Grillen en brillen De bebrilde nerd FOCUS op … leenwoorden en spelling van Engelse woorden Dat zie je van hier
4 4.1 4.2
Hoe ben jij slim? Test jezelf Ieder zijn stijl
166 166 169
5
170
5.1 5.2
Poëzie, literatuur en beeldende kunst BZL Ik wou dat ik … FOCUS op … nieuwe woorden
6
Het alco-hol van de leeuw
180
7 7.1 7.2
Verkoop jezelf Want je bent het waard FOCUS op … bijvoeglijk naamwoord (elliptisch en zelfstandig gebruikt) Jezelf creatief voorstellen
180 180 183
Meer overtuigen met minder tekst De affiche De uitnodiging
184
Over zinnen en woorden Betrekkelijke voornaamwoorden Bijvoeglijke bijzin Voegwoorden Voorzetselvoorwerp Bijvoeglijk naamwoord: elliptisch en zelfstandig gebruikt
187 187
Correct gespeld Koppelteken Spelling van Engelse woorden Werkwoordspelling
194 194 199 203
1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 2 2.1 2.2 2.3 3 3.1 3.2
7.3 8 8.1 8.2
9 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 10 10.1 10.2 10.3 11 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5 11.6 11.7
Taal Hyponiemen en hyperoniemen Onze taal Neo … wat? Ono … wie? Oproep: maak nieuwe woorden! Ontleende woorden Oproep onder de loep BZL Spreekwoorden en zegswijzen in strips 11.8 Woordenschatoefeningen
148 154 154 154 154
157 157
163
170 179
183
184 186
189 189 191 193
204 204 205 205 210 210 212 214 216
1 1.1 1.2
5 Tijd maken
Familiegrenzen Eerwraak FOCUS op … voornaamwoorden FOCUS op … hulpwerkwoorden hebben en zijn
218 218 221
2 2.1 2.2 2.3 2.4
Geluk over de grens De gelukvinder FOCUS op … bijzinnen Vroeger is nooit voorbij FOCUS op … woordtekens
222 222 224 224 225
3
Sneller, sterker, scherper De grenzen van menselijke prestaties FOCUS op … trappen van vergelijking
226
Pro en contra Feiten, meningen en argumenten Het oog van de camera Een debat voeren
233 233
5
Poëzie: grenzeloos dichten
234
6
Oren open en blik op scherp
236
7
Gebruiken en gewoonten: feesten in andere culturen Overal feesten FOCUS op … meervoud
236
Pen en papier Soorten verslagen Een verslag van een presentatie Een reisverslag FOCUS op … werkwoorden van Engelse herkomst
239 239 241
Over zinnen en woorden Voornaamwoorden Hulpwerkwoorden hebben en zijn Bijzin als zinsdeel/zinsdeelstuk Trappen van vergelijking Repetitie zinsleer: alle zinsdelen
1.3
3.1 32 4 4.1 4.2 4.3
7.1 7.2 8 8.1 8.2 8.3 8.4
9 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 10 10.1 10.2 10.3
1
Tijd in literatuur
266
2 2.1 2.2 2.3
Het is tijd! De schoonheid van Clara FOCUS op … telwoorden FOCUS op … bijwoorden
279 279 282 282
3
Allemaal willen we de hemel
283
4
Vrije tijd: filmpje kijken?
287
5
Pen en papier / aan het woord
294
6
Tijd voor poëzie
295
7
Teksten over alledaagse (?) dingen Niet op tafel spugen! Repetitie: enkele vaak voorkomende tekststructuren Schematiseren en samenvatten FOCUS op … tussenletters
298
8
Oren open en blik op scherp
309
242
9
309
242 243
9.1 9.2 9.3 9.4
Over zinnen en woorden Bijwoorden Samentrekking Repetitie zinsleer Repetitie woordleer
221
226 232
233 233
7.3 7.4
298 300 304 308
236 238
241 241
244 245 248
Correct gespeld Woordtekens Meervoud Werkwoorden van Engelse herkomst 10.4 Werkwoordspelling
249 249 253 256
11 Taal 11.1 Toekomst van het Nederlands 11.2 Gluren bij de buren
259 259
12
262
De Franse vlag en ecoproducten BZL
7.1 7.2
258
260
10 10.1 10.2 10.3
309 310 311 313
Correct gespeld Telwoorden Tussenletters Aaneenschrijven van woorden met dubbele betekenis 10.4 Los of aan elkaar? Moeilijke gevallen 10.5 Werkwoordspelling
314 314 316 319
11 Taal 11.1 Homonymie, polysemie, antonymie 11.2 Spelen met woorden 11.3 Stijl in beeld
323 323
322 322
327 327
7
8
1 1
1
De gouden kooi 1
1
5
Televisieprogramma’s kunnen soms ver gaan. Sommige mensen zijn zelfs bereid iemand anders te folteren als ze daarvoor beloond worden. Gelukkig was het fragment een onderdeel van een experiment en was de man die gefolterd werd een acteur die deed alsof hij pijn had.
Niets werd echter aan het toeval overgelaten om de kandidaten te laten denken dat het om een echt programma ging: een schreeuwerig decor, een charmante presentatrice, een overenthousiast publiek. 15 De spelregels, die de kandidaten vlak voor de opnames te horen kregen, vonden ze wel wat vreemd, maar ze waren nu eenmaal gekomen om in de schijnwerpers te 20 staan en dus tekenden ze. Het ging om een geheugenspelletje waarbij elke fout werd bestraft ‌ met elektrische schokken die steeds sterker werden, gaande van 20 tot 460 volt. Hun tegenstander was vastgebonden aan een stoel. Telkens wanneer hij zich vergiste, moesten de kandidaten een hendel overhalen. 10
25
30
Tien dagen lang namen in totaal tachtig kandidaten deel aan het televisiespelletje. Slechts zestien van hen weigerden tot het uiterste te gaan, omdat het geschreeuw van de speler hen van hun stuk bracht. Hij was een acteur, de hendels waren nep, maar dat wisten de kandidaten niet. Christophe Nick wilde aan de hand van dit experiment de invloed van televisie op de geest aantonen. Die is blijkbaar zo groot dat mensen erdoor gaan folteren. De proef was afgeleid van een experiment dat door de Amerikaan Stanley Milgram in de jaren 60 werd uitgevoerd om te bestuderen hoe mensen zich onderwerpen aan gezag. KERVIEL, S., Folteren om te spelen, De Standaard, 17 april 2010, (www.standaard.be).
10
Deel 1 Links leggen
1.1 Slechte smaak of interessant? Fragment uit Black Box – Anna Woltz 1
15
20
25
30
35
1
1
2
Jamie is zeventien en net geselecteerd als jongste redactielid voor het spraakmakende realityprogramma Black Box. Zeven kinderen onder de zeventien worden een maand lang in een zwart huis op de Pier opgesloten. Onder andere Jamie zal 5 mee bepalen hoe het leven van deze tieners een drastische wending zal krijgen.
‘Ben je zenuwachtig?’, vraagt Jamie aan Brit. De wind blaast dwars door haar jas heen. De meisjes wachten al twintig minuten op een bus met journalisten. 10 ‘Waarom zou ik?’ Brit draagt haar grijze mantelpak en een strak blond knotje. ‘Ik heb al vaker toespraken gehouden.’ Een man in een zwart maatpak loopt langs met een mitrailleur in zijn handen. Hij knikt naar de twee meisjes. Gonggrijp vond het een mooi idee om alle bewakers van Black Box in pakken van Jozef Moons* te steken en Jamie moet toegeven dat een leeg strand met zes gewapende mannen in pak er vrij catchy uitziet. Elke krant heeft al minstens één foto afgedrukt van deze men in black die de met prikkeldraad omwikkelde betonnen poten en de ingang van de Pier bewaken. ‘Ik kan niet geloven dat het over zes dagen al begint’, zegt Jamie. Ze is rillerig van moeheid. De afgelopen week heeft de redactie tot diep in de nacht verbeten discussies gevoerd over de selectie. Vijf kinderen hebben ze nu, de rest is definitief afgekeurd. Dat betekent dat er binnen een week nog drie kinderen uit het niets moeten verschijnen. ‘Ik voel het echt helemaal borrelen in mijn buik. Heb jij dat niet?’ Brit lacht. Jamie valt haar mee. Ze is altijd vrolijk en ze ziet er leuk uit, maar Rijn en Gonggrijp besteden weinig aandacht aan haar en toen ze lag te slapen op een Kurhausdivan, vond niemand dat schattig. Nou ja, niemand liet iets merken; Brit zelf vond het eigenlijk wel schattig. ‘Daar komen ze!’ Jamie haalt diep adem. Zouden ze zien dat ze pas zeventien is? Een dubbeldekker met Black Box erop houdt stil voor de ingang van de Pier en zesendertig journalisten stromen naar buiten. ‘Dames en heren!’ Opeens klinkt Brit autoritair. ‘Houd perskaarten en paspoorten gereed. Het is absoluut verboden om zelf foto’s te maken en onze bewakers hebben het recht om te fouilleren.’ Een journalist bekijkt de bewakers met mitrailleur en grinnikt. ‘Die Rijn en Gonggrijp zijn lekker indiaantje aan het spelen. Hebben jullie ook een license to kill?’ Jamie laat trots haar Black Boxvippas aan de bewakers zien en mag de wandelgang in. De wanden van de gang zijn van glas, zodat je kunt zien wanneer je niet meer boven het strand loopt * Jozef Moons: de ontwerper van de maatpakken van de bodyguards
1 De gouden kooi
11
40
45
50
maar boven de zee, die vandaag bestaat uit woeste, bruine golven. Aan het einde van de gang blijft Brit met haar rug naar het water staan. Ze slaat haar handen in elkaar. ‘Aan uw rechterhand ziet u eerst het slaapdek. Hier slapen alle medewerkers van Black Box gedurende de maand dat Black Box in de lucht is.’ Jamie vindt dat Brit klinkt als een stewardess die haar passagiers al duizenden keren heeft verteld dat ze eerst hun eigen zuurstofmasker moeten opzetten en daarna pas hun kind mogen helpen. Terwijl het gewoon supermessy* is! Hier gaan vijfenveertig volwassenen een maand lang leven – want de acht kinderen zijn niet de enigen die opgesloten worden in hun huis: ook de medewerkers mogen de Pier een maand lang niet verlaten. Alleen de vijf redacteuren mogen onder begeleiding van bodyguards de buitenwereld in. Jamie loopt achter de journalisten aan de regiekamer binnen, die links aan het eind van de wandelgang ligt. Eén wand van de vierkante kamer is gevuld met beeldschermen, waarover het Black Boxlogo danst. Daarvoor staan grote panelen met knoppen en schakelaars. Jamie haalt haar neus op. Het ruikt hier naar techniek; een metalen lucht vermengd met de geur van brandend stof en plastic snoeren. Alles ziet er zo echt uit dat je bijna zou gaan geloven dat het nep is. Letterlijk alle regiekamers op behind the screens-televisieprogramma’s zien er zo uit. Jamie heeft het gevoel dat ze rondloopt op een set. …
55
60
65
70
75
‘Hier komen straks de streams van alle achtenzestig camera’s uit het huis binnen’, vertelt Brit. ‘De kinderen krijgen een chip ingespoten waardoor ze automatisch gevolgd worden door de camera’s.’ ‘Krijgen we nu het huis te zien?’, vraagt een vrouw van Close-up. ‘U hebt het reglement niet gelezen’, zegt Brit streng. ‘Alleen de kinderen mogen het huis binnen.’ Jamie kijkt naar de grond. Zij heeft het reglement ook nog niet gelezen. Het ligt op haar hotelkamer in een map, samen met het contract dat ze als redactielid moest ondertekenen. Ook nog niet gelezen. Door de ramen van de wandelgangen zien ze het zwarte huis, dat links voor de regiekamer op dikke betonnen palen in zee staat. Het heeft de vorm van een circustent met afgeplat dak. Binnen is het donker. De gang naar het huis is afgesloten met een zware ijzeren deur, die alleen maar opengemaakt kan worden met een Black Boxvippas. Achter deze deur zit de sluis. ‘De maaltijden van de kinderen worden klaargezet in de sluis’, vertelt Brit. ‘Pas als de deur aan onze kant dicht is, kunnen de kinderen de deur aan hun kant van de sluis openmaken. Zo is er geen enkel fysiek contact met de deelnemers. Wij beschermen onze kinderen goed.’ ‘En als de kinderen nou zelf in de sluis stappen?’, vraagt een man van CulTel-Commercieel. ‘Onmogelijk. Sensoren zorgen ervoor dat de deuren niet openen en sluiten wanneer er een mens in de sluis zit. Wij kunnen niet in het huis, de kinderen kunnen er niet uit.’ ‘Mooie mission impossible’, zegt de Avond-jongen. ‘Maar deze keer echt onmogelijk.’ Brit kijkt op haar horloge. ‘Het is tijd voor de persconferentie.’ ‘Maar Brit,’ fluistert Jamie, terwijl ze teruglopen door de wandelgang, ‘als nou een van de kinderen ziek wordt en er is een dokter nodig en hij kan niet door de sluis?’ * supermessy: heel erg cool
12
Deel 1 Links leggen
80
85
90
95
100
105
110
115
Brit haalt haar schouders op. ‘Dan schakelen we de sensoren toch even uit? Wij zijn de baas bij Black Box. Wij bepalen de spelregels.’ ‘Welkom, allemaal.’ Grijnzend staat Gonggrijp voor de journalisten. Jamie is blij dat hij vandaag geen leren broek draagt en dat zijn haar weer helemaal zwart is zonder uitgroei. Ze staan aan de zijkant van de serre bij een tafel vol flesjes Lolita. Dat is het nieuwste mixdrankje van Mouthaan, de grootste sponsor van Black Box. ‘Jullie weten natuurlijk allang dat al mijn gameshows razend spannend en taboedoorbrekend zijn, maar Black Box heeft meer. Black Box heeft Jacob Rijn. Hier is hij!’ Rijn komt de serre binnengelopen, geeft een paar journalisten een hand en gaat dan achter de tafel naast Gonggrijp zitten. Jamie ziet meteen dat hij vandaag de serieuze filmmaker is. ‘Voor mij is dit nieuw’, zegt hij. ‘Ik heb nog nooit een programma gemaakt voor het grote publiek. Ik heb nog nooit te maken gehad met zoveel sponsors en publiciteit en geld.’ Jamie vindt dat hij overdrijft. Hij leidt ongeveer het meest glamourous leven van heel Nederland, met zijn Amerikaanse fotomodel-ex en zijn huis vol Gouden Kalveren*. Maar het is waar dat hij dat allemaal heeft bereikt met ondoorgrondelijke documentaires, niet met spelletjes. ‘Ook heb ik nog nooit een programma gemaakt over Nederland. De noodzaak was er niet. Dat veranderde toen ik terugkwam uit India. De kranten stonden vol over Ticketmeisjes en in elk discussieprogramma werd er gepraat over de vraag wat Nederlanders boven de achttien aan moeten met Nederlanders onder de achttien. Toen wist ik dat ik Black Box moest maken. De noodzaak is er, zeker nu de Ticket eist dat kinderen vanaf tien jaar beschikking krijgen over hun eigen lichaam. Zijn kinderen de laatste jaren echt zo veranderd dat ze die verantwoordelijkheid kunnen dragen? Kunnen tienjarigen beslissen over liposuctie? Daar willen wij achter komen.’ Rijn zucht. Jamie wilde dat ze wist wat hij denkt. Geniet hij van de aandacht? Van de vrouwelijke journalisten die ademloos naar hem luisteren en van de draaiende camera’s? Of denkt hij alleen maar over de noodzaak om Black Box te maken? Hij laat zijn blik over het publiek dwalen en een paar seconden kijkt hij haar aan. Ze dwingt zichzelf om haar ogen niet neer te slaan. Nu weet ze ook niet meer wat ze zelf denkt. ‘Black Box is meer dan een politiek programma’, zegt Rijn. ‘Het is ook een wedstrijd met een hoofdprijs van twee miljoen euro. Daar zou de winnaar heel wat siliconen van kunnen betalen …’ Terwijl de journalisten lachen, komt Brit naar voren. ‘De heer Van Benthem had een vraag?’ De man knikt. ‘Ik krijg de indruk dat Black Box een verlengstuk van de Ticket is. Waarom steunen jullie een sekte die meisjes vertelt dat plastische chirurgie normaal is? Een sekte die kinderen van elf laat geloven dat ze geen genoegen mogen nemen met een scheve neus?’ Een grijze vrouw dicht bij Jamie knikt. ‘Ik heb gehoord dat ze Ticketkinderen gebruiken om nieuwe cosmetische ingrepen op uit te testen’, zegt ze. ‘Pubermeisjes worden zo onzeker van een slechte Ticketscore dat ze tot alles bereid zijn …’ ‘Misdadig’, roept haar buurman. ‘Er wordt nu al een geval onderzocht van een twaalfjarige die is doodgegaan na een buikwandcorrectie. De operatie was uitgevoerd door een privékliniek van Mouthaan. Dat bedrijf vindt het niet genoeg om kinderen aan de drank te krijgen – nee, ze moeten ook onder het mes.’ * Gouden Kalf: een prijs die wordt uitgereikt op het Nederlandse filmfestival
1 De gouden kooi
13
120
125
130
135
140
145
150
155
160
‘Jamie?’, vraagt Rijn. ‘Wil jij als Ticketexpert deze vraag beantwoorden?’ Ze wordt rood. Het lijkt hier wel aardrijkskunde, daar krijgt ze ook altijd onverwacht een beurt. Gelukkig heeft ze opgelet en weet ze wat de vraag is. Ze loopt naar voren en neemt de microfoon van Brit over. ‘Een echte expert ben ik niet, hoor.’ Haar stem klinkt gelukkig vrij normaal, alleen haar hand met de microfoon trilt een beetje. ‘Maar ik weet wel dat er echt geen gevaarlijke operaties worden getest op kinderen. Het is ongelooflijk wat voor verhalen er allemaal worden verteld, terwijl … Ik bedoel: dit is nog steeds Nederland, met normale mensen en goede wetten – de Ticket doet niks illegaals.’ Het gaat, merkt ze opgewonden. Ze kan praten terwijl er mensen naar haar kijken. En nu durft ze ook terug te kijken naar haar publiek. Ze krijgt bijna medelijden met al die mannen en vrouwen die nooit meer jong zullen zijn en die een afwerende blik in de ogen hebben wanneer ze vragen stellen over de Ticket. Waarom zijn volwassenen zo snel bang voor kinderen? Als Jamie zelf een journalist was, zou ze zeggen: ik heb gehoord dat volwassenen elkaar martelen, stenigen, verkrachten. Het gerucht doet de ronde dat vorige week een man in Hengelo zijn vrouw en drie kinderen heeft vermoord. Wees bang voor jezelf in plaats van voor kinderen! ‘Volwassenen zijn bang voor de Ticket omdat ze niet weten wat het is,’ zegt Jamie, ‘maar het valt allemaal heel erg mee. De Ticket geeft onzekere pubers gewoon een beetje houvast. Daar verdienen allerlei bedrijven natuurlijk aan, maar het mooie van de Ticket is juist dat het echt een beweging van kinderen zelf is. Zo begon het toch ook? Meisjes die zich niet meer de wet lieten voorschrijven door mannen en door de cosmetische industrie, maar die zelf bepaalden wat goed en mooi was. Dat is toch geweldig?’ ‘Nou, die geruchten komen echt niet uit de lucht vallen’, mompelt een man van Telex. Brit geeft het woord aan een vrouw met een zebrabril. ‘Vindt u het verantwoord om acht kinderen tussen de tien en zestien een maand lang op te sluiten, zonder de aanwezigheid van volwassenen?’ ‘Wij zijn bereid die verantwoordelijkheid op ons te nemen’, zegt Gonggrijp. ‘Kinderen die zichzelf groot genoeg vinden om hun lichaam te verbouwen, zijn ook groot genoeg om samen op de Pier te zitten. Hun ouders staan de voogdij aan ons af voor een maand, dus die vertrouwen het zaakje wel. En vindt u nou echt dat de aanwezigheid van volwassenen zo heilzaam is voor kinderen?’ Een besnorde vrouw stelt de volgende vraag. ‘Ik heb gehoord dat een van de kandidaten afkomstig is uit een jeugdgevangenis. Kunt u dat bevestigen?’ Gonggrijp schudt zijn hoofd. ‘Over zes dagen wordt de identiteit van de deelnemers pas bekendgemaakt.’ ‘Maar dat kunt u niet maken!’, roept de vrouw met de zebrabril. ‘Dat wordt een bloedbad’, fluistert de man van Telex. Jamie hoort hem en ze ziet aan Gonggrijp dat hij het ook heeft verstaan. ‘De kijkers zullen nooit accepteren dat ze met opzet gevaarlijke kinderen uitkiezen, ze zullen Black Box massaal boycotten.’ Jamie kijkt naar Gonggrijps gezicht. Het is onbewogen, alleen zijn ogen stralen. Dit is de man die altijd alles gedaan krijgt en die vanaf volgende week verantwoordelijk zal zijn voor acht kinderen. Ze weet dat er bij de vijf uitgekozen kandidaten geen crimineel zit. Maar de komende week zullen ze hard hun best doen om er eentje te vinden. WOLTZ, A., Black Box, Leopold, Amsterdam, 2007.
14
Deel 1 Links leggen
Woorden uit de tekst Black Box de knot
Om een knotje te maken, maak je eerst met een elastiekje een paardenstaart.
haarbol, met spelden op het hoofd vastgemaakt
de mitrailleur
In de Eerste Wereldoorlog werden zo goed als geen zware mitrailleurs gebruikt; de soldaten schoten vooral met eenvoudige geweren.
automatisch geweer dat een groot aantal schoten achter elkaar kan afvuren; machinegeweer
de stewardess
Luister goed naar de stewardess! Als het vliegtuig crasht, moet je weten wat je moet doen.
persoon op een schip, in een vliegtuig enz. die passagiers van voedsel en drank voorziet
de chip
De chip van mijn bankkaart is beschadigd; nu kan ik geen geld meer uit de muur halen.
uiterst klein onderdeel van een elektronisch apparaat voor dataverwerking
de liposuctie
Na die liposuctie kon mijn vriendin naar hartenlust shoppen. Eindelijk vond ze kleren die haar pasten.
wegzuigen van overtollig vet
de set
De set van die televisiesoap is verrassend om te zien, want alle locaties staan samen opgebouwd in ĂŠĂŠn grote ruimte.
de plaats waar een film of tv-serie wordt opgenomen
de discussie
Met mijn vader ga ik niet graag in discussie; hij heeft toch altijd het laatste woord.
uitwisseling van gedachten, meningen
de redacteur
Tot diep in de nacht werkte de redacteur aan het belangrijke artikel dat de volgende morgen moest verschijnen.
iemand die werkt voor een krant of tijdschrift en daarvoor teksten schrijft of corrigeert
de stream
Dankzij een goede livestream kun je tegenwoordig zonder problemen online radio luisteren.
techniek waardoor je een multimediabestand kunt bekijken zonder te moeten wachten tot het volledige bestand gedownload is
de persconferentie
Op de persconferentie na de match gaf Adnan Januzaj meer uitleg over zijn kwetsuur.
samenkomst om journalisten in te lichten
de documentaire
De natuurdocumentaires van Planet Earth geven adembenemende en indrukwekkende informatie over onze aarde.
informatieve film
1
1
1 De gouden kooi
3
15
cosmetisch cosmetica
Onze badkamer staat vol met cosmetische producten van mijn moeder; ze wil er altijd piekfijn uitzien.
wat het uiterlijk verfraait, schoonheidsproducten
de selectie
De selectie van sportatleten die ons land zal vertegenwoordigen op de Olympische Spelen, moet dit jaar minstens één medaille halen.
het kiezen van iets of iemand waarbij aan bepaalde eisen werd voldaan
fouilleren
Vooraleer je op de weide van Werchter mag, word je eerst gefouilleerd, want glas, blik en plastic mogen niet mee naar binnen.
iemands kleren en zakken doorzoeken terwijl hij of zij die kleren nog aanheeft
fysiek
Die wielrenner is alweer volop aan het trainen; hij zal fysiek in orde zijn voor de ronde. In een laboratorium kunnen experimenten verschillende fysische reacties uitlokken.
lichamelijk
autoritair
Vroeger waren leerkrachten heel autoritair. Wie iets verkeerd durfde te zeggen, kreeg onmiddellijk straf.
bazig
de bodyguard
De bodyguards van Madonna zorgen ervoor dat ze niet wordt lastiggevallen door opdringerige fans.
lijfwacht
heilzaam
Naar het schijnt is die thee heel heilzaam voor de keel.
geneeskrachtig
de perskaart
Natuurlijk kan die journalist op die exclusieve filmpremière aanwezig zijn; hij hoeft zijn perskaart maar te tonen.
kaart waarmee vertegenwoordigers van de pers zich kunnen bekendmaken
de sponsor
Na het dopingschandaal trok de sponsor zich terug uit die wielerploeg.
persoon of instelling die ten bate van iemand of iets geld beschikbaar stelt
de publiciteit
Het gebeurt dat grote winkelketens via banners aan vliegtuigen publiciteit maken.
(het maken van) reclame
de voogdij
Na een scheiding bepaalt de rechter wie de voogdij over de kinderen krijgt.
macht, gezag als voogd
fysisch
16
Deel 1 Links leggen
alles wat met de (stoffelijke) natuur te maken heeft; natuurkundig