Issuu

IN VA N

r©

AGO R A SOCIOLOGIE EN PSYCHOLOGIE

GO!

GEDRAGS EN SOCIALE WETENSCHAPPEN

ke xe

KathOndVla

kij

DOORSTROOMFINALITEIT

JAAR 3

DEEL 1

IN SOCIOLOGIE EN PSYCHOLOGIE GEDRAGS- EN SOCIALE WETENSCHAPPEN

r©

GO!

VA N

KathOndVla

Jethro De Schinkel Elke Humblet Bart Laureys

Kristina Van Remoortel

kij

ke xe

met medewerking van Teacher Design Team

Via www.diddit.be heb je toegang tot het onlineleerplatform bij Agora Sociologie en psychologie/Gedrags- en sociale wetenschappen. Activeer je account aan de hand van de onderstaande code en accepteer de gebruiksvoorwaarden.

r©

VA N

SOCIOLOGIE EN PSYCHOLOGIE GEDRAGS- EN SOCIALE WETENSCHAPPEN

LET OP: ACTIVEER DEZE LICENTIE PAS VANAF 1 SEPTEMBER; DE LICENTIEPERIODE START VANAF ACTIVATIE EN IS 365 DAGEN GELDIG.

ke xe

Fotokopieerapparaten zijn algemeen verspreid en vele mensen maken er haast onnadenkend gebruik van voor allerlei doeleinden. Jammer genoeg ontstaan boeken niet met hetzelfde gemak als kopieën. Boeken samenstellen kost veel inzet, tijd en geld. De vergoeding van de auteurs en van iedereen die bij het maken en verhandelen van boeken betrokken is, komt voort uit de verkoop van die boeken. In België beschermt de auteurswet de rechten van deze mensen. Wanneer u van boeken of van gedeelten eruit zonder toestemming kopieën maakt, buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen, ontneemt u hen dus een stuk van die vergoeding. Daarom vragen auteurs en uitgevers u beschermde teksten niet zonder schriftelijke toestemming te kopiëren buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen. Verdere informatie over kopieerrechten en de wetgeving met betrekking tot reproductie vindt u op www.reprobel.be. Ook voor het digitale lesmateriaal gelden deze voorwaarden. De licentie die toegang verleent tot dat materiaal is persoonlijk. Bij vermoeden van misbruik kan die gedeactiveerd worden. Meer informatie over de gebruiksvoorwaarden leest u op www.diddit.be. © Uitgeverij VAN IN, Wommelgem, 2021

De uitgever heeft ernaar gestreefd de relevante auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Wie desondanks meent zekere rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht zich tot de uitgever te wenden.

kij

Fotocredits p. 9 stemmen © ANP /Belga Image p. 15 belijdenis © HOLLANDSEHOOGTE/Belga Image p. 24 Video lichamelijke veranderingen © CJG Rijnmond p. 26 Petra De Sutter © BELGA/Belga Image p. 70 De Kinderboerderij © http://www.maartenisdemax.be/ p. 72 Jean Piaget © BELGA AFP/Belga Image p. 73 resusaapje © SCIENCESOURCE/Belga Image p. 74 video Still Face Experiment © 2007 ZERO TO THREE p. 75 Mary Ainsworth © JHU Sheridan Libraries/ Gado/Getty Images p. 79 Video Groei 6 jaar en Groei 9 jaar © www.klasse.be p. 79 Peter Adriaenssens © BELGA/Belga Image p. 83 Batman © yemliha_a/ Shutterstock p. 86 Cartoon © Marloes De Vries p. 91 Jean Paul Van Bendegem © BELGIAN_FREELANCE/Belga Image p. 101 voetballers © Paolo Bona/ Shutterstock p. 101 fietser © Nongnut Moijanghan/Shutterstock p. 112 Pygmalion © Album/Metropolitan Museum of Art, NY/Image Select p. 116 Hitler © AGEFOTOSTOCK /Belga Image p. 125 Video slaaphouding © Science of People - https://www.scienceofpeople.com/ p. 129 oorlog © timsimages/ Shutterstock p. 129 Primark © fokke baarssen/Shutterstock p. 129 Massimo Dutti © Vytautas Kielaitis/Shutterstock p. 137 Kamal Kharmach © VRT p. 137 Lost Frequencies © Stephen Lovekin/Shutterstock p. 138 Ernst Kretschmer © The Picture Art Collection/Alamy Image Select p. 138 William Sheldon © Walter Sanders/Getty Images p. 144 Eduard Louis © DPA/Belga Image p. 145 Video fysiek effect van emoties https://www.pnas.org/content/111/2/646 p. 148 Video angst © Dr John Kenworthy p. 156 Joseph Ledoux © Photograph by Diemut Strebe p. 158 wagenmenner © BRIDGEMAN /Belga Image p. 158 olifantenmenner © bundit Jonwises/Shutterstock

Eerste druk 2021 ISBN 978-94-641-7009-2 D/2021/0078/220 Art. 597981/01 NUR 130

Ontwerp cover en binnenwerk: Shtick Opmaak: Banananas.net Tekeningen: Vincent Albert, Geert Verlinde Foto's: Kaatigo

NHOUDSOPGAVE

WELKOM OP DE AGORA!

VA N

THEMA 1 MIJN ONTWIKKELING? SPANNEND!

HOOFDSTUK 1 ZE NOEMEN MIJ ADOLESCENT INTRO

PARCOURS Stap 1

Stap 2

Stap 4

12 18 24 36 41 49

EUREKA!

SYNTHESE

ke xe

Stap 5 Stap 6

Waarom hebben alle culturen overgangsrituelen om naar de volwassenheid over te stappen? Wat verwachten volwassenen van jou zodat je zelf volwassen kunt worden? Hoe ga je om met de verwachtingen over je lichamelijke ontwikkeling en je fysieke rijping? Hoe ga je om met de verwachtingen over je denkmogelijkheden, je cognitieve evolutie? Hoe ga je om met de verwachtingen over je socio-emotionele ontwikkeling? Op het einde van de adolescentie is er de volwassenheid. Maar wanneer ben je dan volwassen?

Stap 3

r©

Breinbreker Welke argumenten heb je om de adolescentie wel of niet tot 24 jaar te laten duren?

HOOFDSTUK 2 MIJN PLAATS NU IN MIJN LEVENSLOOP 55 Breinbreker Op welke manier zijn de noden van een baby hetzelfde als of net anders dan die van een volwassene?

PARCOURS Stap 1 Stap 2 Stap 3 Stap 4 Stap 5

Wat is ontwikkeling? Op welke domeinen ontwikkel je? Hoe kun je deze ontwikkelingsdomeinen observeren? Welke namen krijg je tijdens je ontwikkeling? Wat neem je mee naar je volwassenheid?

59 65 79 83 86

EUREKA!

SYNTHESE

INHOUDSOPGAVE

kij

INTRO

III

THEMA 2 VOORDELEN EN VALKUILEN IN MIJN ONTWIKKELING HOOFDSTUK 3 IK? SAMEN MET ANDEREN? KAN KLIKKEN!

100

INTRO

Breinbreker Zijn jouw individuele beslissingen en meningen wel individueel of worden ze door anderen, door de groep bepaald?

Stap 1 Stap 2 Stap 3 Stap 4

Wat is dat eigenlijk, gedrag? En sociaal gedrag? Hoe ‘lees’ je het gedrag van anderen? Sociale cognitie! Kun je altijd vertrouwen op je sociale kennis? Wat doet een groep met jou?

VA N

PARCOURS

EUREKA!

r©

SYNTHESE

102

103 107 110 115 120 122

HOOFDSTUK 4 IK LEER MEZELF KENNEN 124 INTRO

Stap 1 Stap 2 Stap 3

INHOUDSOPGAVE

kij

ke xe

Stap 4 Stap 5 Stap 6

Je persoonlijkheid, wat is dat precies? Welke lagen herken je in je persoonlijkheid? Welke trekken zouden persoonlijkheidspsychologen Allport en Cattell in jou herkennen? Is identiteit hetzelfde als persoonlijkheid? Wat zijn emoties en wat doen ze met jou? Wat heb je al van bij je geboorte en wat komt er achteraf nog bij?

PARCOURS

Breinbreker Waarop kun je je baseren om jezelf en anderen te leren kennen?

126

127 130 140 142 145 164

EUREKA!

167

SYNTHESE

168

ELKOM OP DE AGORA!

Agora, zo werd in het oude Griekenland de markt genoemd. Je ontmoette er mensen van alle rang en stand. Het was de ontmoetingsplaats bij uitstek om ideeën uit te wisselen en informatie en kennis

te delen. Daarom hebben we voor dit boek de titel Agora bedacht. Een ideale plek om het denken te

1→ OP STAP MET AGORA

Dit boek is opgebouwd uit vier thema's. Elk thema krijgt zijn eigen introductiepagina.

→

Een thema is opgebouwd uit verschillende

THEMA

r©

hoofdstukken.

VA N

voeden. We garanderen je een boeiende kennismaking.

Elk hoofdstuk start met een

MIJN ONTWIKKELING? SPANNEND!

duidelijke titelpagina. In totaal

HOOFDSTUK 1

E NOEMEN MIJ ADOLESCENT

ke xe

↓

THEMA 1

telt dit boek acht hoofdstukken.

WAAROVER GAAT DIT HOOFDSTUK?

Je ontwikkelt een leven lang, op meerdere gebieden. In dit hoofdstuk ga je op zoek naar wie je, als

gevolg van je ontwikkeling, momenteel bent: een adolescent. Allicht heb je je al afgevraagd hoelang die periode duurt en of ze overal hetzelfde is. Of misschien wil je wel weten waarom er zoveel verschil is in

← Op een inleidende, groene pagina kom je te weten waarover het hoofdstuk gaat.

de ontwikkeling van pubers, zoals ze je ook wel eens noemen.

Om daarover met elkaar te kunnen praten, komt het erop aan dat je een aantal begrippen,

situaties en ontwikkelingsmechanismen kunt analyseren. Zo snap je beter waarom adolescenten, elk op hun manier, als adolescent denken, spreken, voelen, willen en fysiek ontwikkelen. Je toont dat je je eigen levensfase goed kunt analyseren als je onder meer uit de begrippen kunt afleiden wat die voor jou betekenen. Aan de hand van de juiste begrippen kun je argumenten geven voor wat en hoe jij denkt en kun je bedenkingen formuleren op uitspraken in de media over jouw leeftijdgenoten. Met de kennis die je in dit hoofdstuk verwerft, zul je ten slotte in hoofdstuk 2 de ontwikkeling van andere leeftijdsgroepen kunnen koppelen aan hun ontwikkelingsfase, die anders is dan die van jou nu.

kij

WAT LEER IK IN DIT HOOFDSTUK?

Vink aan wat je in de loop van dit hoofdstuk hebt geleerd. Ik orden de ontwikkelingsdomeinen die tijdens de adolescentie in groei en ontwikkeling zijn, in een schema en bouw de verbanden op tussen die domeinen. Ik trek conclusies over hoe ik me gedraag en wat ik voel als gevolg van mijn fysieke ontwikkeling, mijn toenemende denkmogelijkheden (= mijn cognitieve ontwikkeling) en hoe ik omga met anderen (mijn socio-emotionele ontwikkeling). Ik trek conclusies over het verschil in het ontwikkelingstempo van de fysieke ontwikkeling bij mijn leeftijdgenoten en over hoe ze daarmee omgaan. Ik duid sterke punten en eventuele fouten aan in de manier waarop mijn leeftijdsgroep

Het kader biedt je een duidelijk overzicht van de inhouden en lesdoelen. Aan de hand van de aanvinkvakjes kun je in de loop van het hoofdstuk

← makkelijk bijhouden welke doelen je al hebt

bereikt. Bovendien kunnen de inhouden in het kader een leidraad vormen bij de voorbereiding op een evaluatiemoment.

Ik herformuleer in eigen woorden de ontwikkelingstaken die de wetenschap formuleert, zoals ik die taken in mijn leven ervaar.

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

BEGRIPPEN

overgangsrituelen – adolescentie – cultuurpuberteit – ontwikkelingstaken – vroeg-, midden-, laat-adolescentie – ontwikkelingsdomeinen: fysieke ontwikkeling, cognitieve ontwikkeling, socio-emotionele ontwikkeling – geslachtskenmerken – puberteit – puberbrein – body image

Een goede kennis van sleutelbegrippen is heel

← belangrijk. Bij de start van het hoofdstuk geven we alvast een begrippenkader mee. Zo zul je tijdens de lessen zeker extra aandacht besteden aan die belangrijke termen.

WELKOM OP DE AGORA!

nadenkt over de dingen, in vergelijking met kinderen, volwassenen en ouderen.

EUREKA! Wat denk je nu over de breinbreker die we aan het begin van dit hoofdstuk formuleerden?

← Daarna volgt de intro, die opbouwt naar een

“Welke argumenten heb je om de adolescentie wel of niet tot 24 jaar te laten duren?”

INTRO

Forum

breinbreker. Dankzij deze interessante en

uitdagende vraag wordt je nieuwsgierigheid

Wat denk je hierover na noemen onze bespreking van dit hoofdstuk? Duid aanhangt waarmee je het bent. Ontwikkelingspsychologen jou een adolescent. Wie je nu bent, af van wie(on)eens je gisteren wasGeef en twee argumenten voor zult de gekozen stelling. bepaalt ook wie je morgen zijn. Ooit was je een baby en ooit – als alles goed loopt – zul je echt oud zijn.

geprikkeld. In het forum peilen we naar je

je ontwikkel standpunt jij gewijzigd? Elke Is dag op basis van een complex samenspel van prikkels binnen en buiten je lichaam. Dat onophoudelijke proces start al in de baarmoeder.

eerste mening, een spontaan antwoord op de

Stellingen Lees het onderstaande krantenartikel. Maak vervolgens de oefening op de volgende pagina. 1 BREINBREKER De ontwikkelingsperiode ‘adolescentie’ ligt goed zo, van 10 tot 20 jaar.



De ontwikkelingsperiode ‘adolescentie’ moet langer duren dan tot 20 jaar. In dit hoofdstuk zul je in vijf stappen een antwoord formuleren op deze breinbreker:





breinbreker. Misschien kom je tot de vaststelling

De ontwikkelingsperiode ‘adolescentie’ moet vroeger eindigen dan op 20 jaar.



dat deze vraag niet zomaar op te lossen valt.

WIE KOMT OP VOOR HET GEVOELSLEVEN VAN DE ALLERKLEINSTEN?  ‘EEN BABY IS GEEN ONBESCHREVEN BLAD.’



“Op welke manier zijn de noden van een baby hetzelfde als

Daarvoor heb je specifieke informatie nodig.

We houden geenanders concrete dan herinneringen aan onze eerste levensjaren en of net die vanover een volwassene?” Argumenten onderschatten misschien daarom de emotionele impact ervan. ‘Maar die eerste 1 001 1 Forum

dagen in een kinderleven, van conceptie tot de leeftijd van 2 jaar, zijn cruciaal voor de

rest van het leven’, zegt Binu Singh, kinderpsychiater in de babypsychiatrie in het UZ Wat denk je nu al? Ga hierover in gesprek met je klasgenoten en noteer hieronder de argumenten die jullie Leuven. ‘Wat in die periode gebeurt, legt in grote mate vast hoe we later functioneren.’ verzamelen. ‘Het is gangbaar gedachtegoed dat een kind als een onbeschreven blad wordt

VA N

geboren. Dat klopt niet. Baby’s hebben al een eigen temperament en een geschiedenis zijn hetzelfde.in de baarmoeder. Mensen denken De noden verschillend. 2De noden aan ervaringen datzijn jonge baby’s niet zoveel van hun omgeving oppikken, dat ze het allemaal niet merken. Tot in de jaren 80 hebben we baby’s geopereerd zonder anesthesie, omdat we dachten dat ze pijn anders ervaarden. Nu vinden we dat horror. Maar op psychologisch vlak maken we nog steeds dezelfde fout. We denken dat we over hun hoofden heen van alles met ze kunnen doen, dat het allemaal geen kwaad kan. We moeten eindelijk erkennen dat baby’s mensen zijn, met

Vraag hetevenveel aan de wetenschap! rechten als volwassenen.’

Klaar om de onderzoeker ingeen je losding te laten? Lees noggezond eens goed deworden instructies in de introductie van ‘Een baby is dat gewoon moet geboren. Het is een mens dit boek (p. 5).een heel eigen beleving. En daar steken we als struisvogels onze kop voor in het met 1

← Laat de onderzoeker in je los! In Agora verwerf je

niet alleen kennis en vaardigheden in het domein

zand. Er is veel onwetendheid over hoe het innerlijke leven van een baby eruitziet en Noteer hier noden de klasvraag voorheeft. een ’wetenschapper: welke een baby

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

Bron: De Standaard

Noteer hier je persoonlijke onderzoeksvraag:

onderzoeksvraag!

↑

THEMA 1 HOOFDSTUK 2

Onderzoekscompetentie

de rubriek Vraag het aan de wetenschap je uit om

moeten voldoen aan een aantal criteria, die

THEMA 1 HOOFDSTUK 2

je terugvindt achter de QR-code. Volg bij het

formuleren van je vragen het stappenplan op p. 5.

zomaar. Daarvoor moet je een parcours

→

afleggen, opgesplitst in een aantal stappen. Met

STAP 1

behulp van verschillende bronnen, opdrachten

ke xe

Letterlijk betekent het ‘van een wikkel ontdoen’. Synoniemen zijn ‘ontvouwen’ en ‘ontplooien’. Ontwikkelen heeft dus te maken met het loskomen uit de ene fase om een volgende fase in te gaan, zoals een rups zich tot een vlinder ontplooit. Elke

het inzicht, de kennis en de (onderzoeks)-

nieuwe fase in het ontwikkelingsproces is een uitbreiding van een vorige fase. De ontwikkeling kan verschillende vormen aannemen en ze kan betrekking hebben op verschillende domeinen.

vaardigheden die nodig zijn om een gefundeerd

kij

Zindelijkheid is een belangrijke stap in de ontwikkeling. Lees hieronder welke stappen een kind daarin moet zetten. Beantwoord vervolgens de vragen op de volgende pagina.

antwoord op de breinbreker te geven.

afgelegd, dan ben je voldoende gewapend om

ZINDELIJKHEID POSITIEF ONDERSTEUNEN Op het potje gaan is een belangrijke stap voor een kind. Elk kind wordt zindelijk op zijn eigen tempo. Het is belangrijk om een peuter daarbij te ondersteunen. Dat doe je samen: ouders, opvang, grootouders … Starten op het gepaste moment op een ontspannen manier is de boodschap. Een kind is zindelijk als het voelt dat het pipi of kaka moet doen en het kan ophouden tot

→

op het potje of op het toilet.

EUREKA!

Een natuurlijke ontwikkeling

Kinderen krijgen stap voor stap meer controle over hun lichaam. Dat is nodig om te kunnen starten met het potje. Baby’s plassen onbewust en reflexmatig zodra de blaas voor een deel gevuld is. Dat gebeurt tot wel twintig keer per dag. Ook stoelgang maken gebeurt

opnieuw over de breinbreker na te denken. In

vanzelf. Peuters worden zich bewust van hun lichaam en krijgen een willetje. Ze beginnen Wat denk je over de breinbreker we aan het begin van dit hoofdstuk bewust denu blaasvulling te voelen. die Ze merken op dat ze geplast hebben of formuleerden? een volle luier hebben.

het forum zul je merken dat de hele klas nu met veel meer kennis van zaken spreekt dan aan het begin van dit hoofdstuk.

Wat is ontwikkeling?

Kijk eens naar de samenstelling van het woord ‘ontwikkelen’. Je merkt dat het uit twee delen bestaat: ont-wikkelen.

en kenniskaders verwerf je stap voor stap

Eureka! Als je het parcours helemaal hebt

PARCOURS

In een volgende fase, die meestal start tussen en 3 jaar, krijgen kinderen als stilaan “Op welke manier zijn de noden van2een baby hetzelfde ‘controle’. Ze of kunnen en kaka evendie ophouden en daarna loslaten in het potje of toilet. net pipi anders dan van een volwassene?” Droge nachten zijn de laatste stap in de ontwikkeling.

Forum

Kansen om te oefenen en een leerproces Wat denk je nu, na onze bespreking van dit hoofdstuk? Ga hierover in gesprek met je klasgenoten en Zindelijk worden is niet alleen een natuurlijk rijpingsproces, maar ook een leerproces. Een noteer hieronder de argumenten die jullie verzamelen. peuter leert begrijpen wat van hem wordt verwacht. Hij heeft kansen nodig om te oefenen. Daarbij kun jij je kind stimuleren en positief aanmoedigen. De noden zijnZindelijkheid hetzelfde. positief ondersteunen, Kind en GezinDe noden zijn verschillend. Bron:

THEMA 1 HOOFDSTUK 2

Het antwoord op de breinbreker vind je niet

een goede en interessante onderzoeksvraag, daagt

thema van het hoofdstuk. Je onderzoeksvragen

WELKOM OP DE AGORA!

als onderzoeker. Omdat elk onderzoek begint met

twee interessante vragen te formuleren rond het

wetenschappen, maar zet je ook je eerste stappen

r©

Vergeet niet om steeds rekening te houden met de criteria voor een goede

van de psychologie en sociologie/gedrags-en sociale

←

Alle kennis en inzichten die je tijdens het parcours hebt opgedaan, worden voor jou

SYNTHESE Overgangsrituelen

↑

KENNISCLIP 2

1.1

overgangsrituelen.

gebundeld in een synthese. Die tekst geeft weer

Rituelen zijn bepaalde handelingen die van generatie op generatie worden doorgegeven in de cultuur waarin jij ontwikkelt. Ze kunnen helpen om het leven te ordenen en er betekenis en zin aan te geven.

wat je exact moet onthouden. De nummers naast

Uitstellen van de volwassenheid

1.1

Het uitstellen van de volwassenheid in onze samenleving heeft te maken met het feit dat onze

de verschillende paragrafen verwijzen naar de

samenleving heel ingewikkeld is geworden, dat je meer moet kennen en kunnen om zelfstandig, op eigen

kenniskaders waarin de leerinhouden werden

Adolescentie

verantwoordelijkheid het volwassen leven aan te kunnen. 1.2

ontwikkelingspsychologie gebruikt men het begrip om alle ontwikkelingsdomeinen te beschrijven (de fysieke ontwikkeling, de cognitieve ontwikkeling, de socio-emotionele ontwikkeling).

Ontwikkelingstaken

makkelijk extra informatie opzoeken in de kaders

1.2

1.3

van de opeenvolgende leeftijdsperioden ze uitvoeren. Pas wanneer de taken van een ontwikkelingsfase bereikt zijn, stap je over naar een volgende fase.

Puberteit

VA N

benoemen. Het woord is afgeleid van het Latijnse woord pubes. Dat betekent schaamhaar (van het Latijnse

Zelfvervullende voorspellingen

werkwoord pubescere = bedekt zijn met haar).

Het begrip zelfvervullende voorspelling (self-fulﬁlling prophecy) wordt in de sociale psychologie gebruikt om aan

lesinhouden? Scan dan de QR-code voor een

Je zit in een groeispurt. Na die spurt wordt het even rustig, maar jongens groeien gemiddeld nog door tot ze

heldere kennisclip bij de synthesetekst.

Ontwikkelingsdomeinen

18,5 jaar zijn en meisjes tot ze 17 jaar zijn.

te geven dat als iemand die iets voorspelt of verwacht, die voorspelling of verwachting ook uitkomt, simpelweg omdat de persoon gelooft dat dat zal gebeuren.

Eigenlijk gebruiken mensen de kennis die ze al hebben over iets of iemand om er gevolgen uit af te leiden. Die voorkennis gaat dan over: —

perceptie (hoe iets of iemand overkomt);

—

geloof in een of andere richting.

1.5

Het begrip puberteit wordt gebruikt om de lichamelijke veranderingen als begin van de adolescentie te

Krijg je graag nog wat extra toelichting bij de

uiterlijk (hoe iets of iemand eruitziet);

1.4

Ontwikkelingstaken zijn taken waarvan men in een bepaalde maatschappij en cultuur verwacht dat personen

die je tegenkwam in de loop van het hoofdstuk.

—

1.3

Adolescentie komt van het Latijnse woord adolescere, dat je kunt vertalen als opgroeien, volwassen worden. In de

aangebracht. Zo kun je tijdens het studeren

—

↑

KENNISCLIP 1

Om van de adolescentie te kunnen overgaan naar de volwassenheid kennen alle samenlevingen

Fysieke ontwikkeling —

Het puberbrein

1.6

Rond het tiende levensjaar kent je brein een sterke maar ongelijkmatige ontwikkeling. De plotse rijping

en ontwikkeling van de hersenen brengt de meeste pubers wat uit hun evenwicht. Hersendelen gaan zich

specialiseren. Dat gebeurt in een verschillend tempo. De delen van de hersenen die verschillende functies

—

van je ontwikkeling regelen, ontwikkelen op een ongelijke manier. Het gebied dat de emoties regelt (het

Sociale beïnvloeding

limbisch systeem met daarin de amygdalae) ontwikkelt het eerst en erg hevig.

Men spreekt in de sociale psychologie over sociale beïnvloeding als gekende of niet-gekende druk op mensen

De gebieden die verantwoordelijk zijn voor de beheersing van je gedrag en voor de activiteiten die door

Groepsprocessen

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

wordt uitgeoefend om hun handelen en denken aan te passen. 3.4

—

Groepsdruk

Groepsdruk is de druk die groepsleden ondervinden waardoor ze hun gedrag afstemmen op het gedrag van de groep. Het is het gevolg van sociale beïnvloeding die van anderen uitgaat.

lijkt je brein evenwichtig ontwikkeld.

r©

Er bestaan verschillende soorten groepsprocessen, onder meer groepsdruk en groepsvorming.

verstand en ratio bepaald worden, ontwikkelen pas later (de frontaalkwab). Pas rond de leeftijd van 23 jaar

—

Groepsvorming

De groepsvorming maakt altijd een aantal fasen door. Tijdens die fasen bepalen de leden van de groep bewust en onbewust hoe de groep zich zal gaan gedragen, wie de leiders worden … Elke fase kent een bepaald verloop. Een leider kan ingrijpen en de situatie ombuigen om bijvoorbeeld een aangenaam groepsklimaat te creëren in het geval van spanningen.

← Studeer je graag op een schematische manier?

interactie

Bordschema

Het bordschema geeft een overzicht van de

prosociaal gedrag

gedrag (P-O-R)

sociaal gedrag

belangrijkste termen en verbanden die in het hoofdstuk aan bod kwamen.

antisociaal gedrag

vooroordelen

sociale cognitie

stereotypen

groepsdruk

sociale beïnvloeding

121

WELKOM OP DE AGORA!

kij

ke xe

groepsprocessen (5 fasen)

THEMA 2 HOOFDSTUK 3

rol van verwachtingen

Je kunt beter communiceren met de anderen, want je leest hun lichaamstaal goed.

2→ HANDIG VOOR ONDERWEG Als iemand iets gemeen bedoelt, zul je waarschijnlijk anders reageren dan wanneer iemand duidelijk

goede bedoelingen heeft.

In de loop van het parcours word je ondersteund door een aantal hulpmiddelen. KADERS

1.2 3.2

1 deOntwikkelingstaken In sociale psychologie gebruikt men het begrip sociale cognitie voor de mentale processen Ontwikkelingstaken zijn taken waarvan een maatschappij en cultuur verwachten die een rol spelen wanneer je informatie overbepaalde een ander (of over groepen mensen) in je

← Doorheen het hoofdstuk zetten we de

Ontwikkelingstaken op weg naar volwassenheid Sociale cognitie

belangrijkste zaken op een rijtje in deze

dat personen van de opeenvolgende leeftijdsperioden ze kunnen opneemt, organiseert en interpreteert. Het is een vaardigheid dieuitvoeren. je kunt ontwikkelen.

rode kenniskaders. De sleutelbegrippen

Bij sociale cognitie nemen je hersenen informatie uit sociale situaties op en verwerken ze die. Volgens Havighurst vragen aanerbij jongeren in de overgang naar volwassenheid Zo begrijp je die situaties enalle de culturen mensen die betrokken zijn. om op een aanvaardbare manier met elkaar om te gaan – zowel met mensen van hetzelfde

die je in de inleiding leerde kennen,

als van voordelen het anderevan geslacht –, cognitie: om keuzes te maken over een opleiding of hobby, om Enkele sociale verantwoordelijkheid op te nemen voor samenleving enzovoort. en om er een — Deze kennis (= cognitie) helpt je omhet hetmilieu, gedragde van anderen te voorspellen

VA N

hebben we met een stippellijn onderlijnd.

THEMA 2 HOOFDSTUK 3

juist oordeel over te vormen. noemen mij goede een adolescent —2 Ze Je kunt op een manier ervaringen uitwisselen. Als een adolescent dan iste dat omdat men zo kijkt. De adolescentie — men Dezejou kennis helpt je om noemt, beter sociaal functioneren. Zonaar kunjou je bijvoorbeeld uit het

slaatgedrag op alle van domeinen van je ontwikkeling kenniskader je lichamelijke de toehoorder aflezen of je (zie de juiste woorden1.4.): gebruikt, of je niet te snel praat, ontwikkeling, loskomen dingen van je ouders, verkeerde het of kwetsende zegt … je zoeken en kiezen uit keuzemogelijkheden, je morele ontwikkeling, je denkontwikkeling, de ontwikkeling van je emoties …

Het woord adolescentie komt van het Latijnse werkwoord adolescere, dat je kunt vertalen als opgroeien, volwassen worden. Kenmerk 1

106

Situatie

De verwachtingen worden op de een of andere manier aan jou duidelijk gemaakt.

← In de blauwe Good to know’s vind je

Opvoeding speelt daarbij een rol, maar ook wat je leeftijdgenoten (= de peergroep)

Good to know denken en wat je in de media ziet.

handige en leuke weetjes terug die

r©

2 Als je slaagtmij in jeeen ontwikkelingstaken krijg je van degenen die je beoordelen (de Sommigen noemen tiener belangrijke derden) nieuwe rechten en verantwoordelijkheden. Als men jou een tiener noemt, dan is dat omdat je in de 3 Met de nieuwe rechten en verantwoordelijkheden die je kreeg, kun je nieuwe leeftijdscategorie van 10 tot en met 19 jaar zit. Eigenlijk komt het situaties verkennen om daarin sterker te worden. woord van het Engels, waarin men spreekt over teenager. Daarmee 4 Je ervaart het verkrijgen van de nieuwe rechten als een stap vooruit en bent bedoelt men dan jongeren tussen thirteen en nineteen. geneigd je gedrag aan te passen aan de nieuwe status. 5

Lees de onderstaande voorbeeldsituaties. Bedenk voor elke situatie een eigen ervaring die bij die situatie aansluit. Vertel.

SITUATIE A

VIP

← Wat we weten en hoe we denken is

Kamiel vindt het vervelend dat de leraar hem tijdens De Amerikaan Robert James Havighurst (1900-1991) studeerde eerst het zelfstandig werk komt uitleggen hoe je een natuurkunde en later psychologie. Hij had veel interesse voor de ontwikkeling samenvatting maakt. Enerzijds is hij opgelucht dat hij van de mens en het proces van ouder worden (hij stierf trouwens aan de hulp krijgt, anderzijds ‘wist hij wel hoe hij het moest ziekte van Alzheimer). In 1967 werkte hij de ontwikkelingstaken uit. Volgens doen, hoor, op zijn manier’. Havighurst wordt de levensloop van mensen, waar ze ook leven, gekenmerkt voor de opeenvolgende leeftijdsfasen.

Lees de onderstaande beschrijvingen van dergelijke proeven. Herlees de vijf kenmerken uit oefening 1.

Kruis aan welke kenmerken van een ontwikkelingstaak herkenbaar zijn in deze situaties.

Verantwoord telkens mondeling je beslissing.

kennis komt voort uit het denkwerk gedragswetenschappers, .... We brengen ze in VIP-kaders onder de aandacht.

Om te bewijzen dat je een bepaalde ontwikkelingstaak aankunt, moet je soms een proef afleggen.

niet zomaar tot ons gekomen. Onze van briljante geesten, psychologen,

door het kunnen uitoefenen van opdrachten die in zekere zin specifiek zijn

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

studeren.

verwachtingen wat je moet kunnen in elke fase van je leven. Je ontwikkeling Wat verwacht men van jouover in de adolescentieperiode? Allereerst moet je weten in welke fase van je stopt nooit. adolescentie-ontwikkeling jij je bevindt. a b

ICOONTJES Je kunt meerdere vakjes aankruisen.

ke xe

extra informatie hoef je niet in te

Jijzelf en de sociale omgeving kijken niet zomaar naar je ontwikkeling. Er zijn altijd

verband houden met de leerstof. Deze

Proef

Kenmerk

Als je slaagt in een overlevingstocht, mag je deelnemen aan het ‘grootwordenfeest’ van je gemeenschap. Dan krijg je

2Dit is een mondelinge opdracht. In de middeleeuwen moesten zonen van adellijken verschillende fasen doorlopen om zich van schildknaap tot ridder te ontwikkelen.

Om te kunnen overgaan naar het vierde jaar, moet je examens

Je mag enkel met de auto rijden op voorwaarde dat je je

1 2 3 4 5 Bijafleggen. deze opdracht hoort een videofragment. rijbewijs haalt.

Wanneer je in de jeugdbeweging van de ene naar de andere

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

cadeautjes.

kij

1 2 3 4 5 Voor deze opdracht leeftijdsgroep overgaat, moet je proevenmag afleggen. of moet je online opzoekingswerk verrichten.

WELKOM OP DE AGORA!

In deze opdracht werk je aan je onderzoeksvaardigheden.

Bij deze opdracht hoort een ontdekplaat. Voor deze opdracht ga je naar het onlinelesmateriaal.

STAPPENPLAN VOOR DE ONDERZOEKSVRAAG 1 Onze vraag voor een wetenschapper a Kies klassikaal een onderwerp uit dit hoofdstuk waarover jullie meer willen weten, of waarover

jullie meer wetenschappelijke gegevens nodig hebben om een gegronde mening te vormen.

b Formuleer een onderzoeksvraag met betrekking tot dat onderwerp. Maak daarbij gebruik van de

criteria voor een goede onderzoeksvraag.

c Zoek samen met de leerkracht een onderzoeksinstituut en/of onderzoeker die de vraag kan d Bezorg jullie vraag aan die instantie of onderzoeker. 2 Mijn persoonlijke onderzoeksvraag

VA N

beantwoorden.

a Kies een ander onderwerp uit dit hoofdstuk dat je boeit of dat actueel is en waarover je meer

informatie wilt opzoeken. Houd er rekening mee dat je zélf over dat onderwerp een klein

onderzoek moet kunnen voeren. Scan de QR-code bij elk hoofdstuk voor meer toelichting in het document over onderzoekscompetentie.

r©

b Formuleer een onderzoeksvraag met betrekking tot jouw onderwerp. Maak daarbij gebruik van

de criteria voor een goede onderzoeksvraag.

c Op het einde van het schooljaar heb je een aantal onderzoeksvragen verzameld. Kies daaruit je

WELKOM OP DE AGORA!

kij

ke xe

favoriete onderzoeksvraag. Dat kan de vraag zijn die je volgend jaar gaat onderzoeken.

HET ONLINELEERPLATFORM BIJ AGORA

Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau.

r©

Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.

VA N

Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.

Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.

Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.

Hier vind je het lesmateriaal per hoofdstuk (onder andere videobestanden en kennisclips).

ke xe

Ga hier ook aan de slag met de ontdekplaten en de bijhorende werkblaadjes.

WELKOM OP DE AGORA!

kij

Het e-book is de digitale versie van het leerschrift. Je kunt hierin noteren, aantekeningen maken, zelf materiaal toevoegen ...

VA N

THEMA

THEMA 1

kij

ke xe

r©

MIJN ONTWIKKELING? SPANNEND!

HOOFDSTUK 1

E NOEMEN MIJ ADOLESCENT

WAAROVER GAAT DIT HOOFDSTUK?

Je ontwikkelt een leven lang, op meerdere gebieden. In dit hoofdstuk ga je op zoek naar wie je, als

gevolg van je ontwikkeling, momenteel bent: een adolescent. Allicht heb je je al afgevraagd hoelang die de ontwikkeling van pubers, zoals ze je ook wel eens noemen.

VA N

periode duurt en of ze overal hetzelfde is. Of misschien wil je wel weten waarom er zoveel verschil is in Om daarover met elkaar te kunnen praten, komt het erop aan dat je een aantal begrippen,

situaties en ontwikkelingsmechanismen kunt analyseren. Zo snap je beter waarom adolescenten,

elk op hun manier, als adolescent denken, spreken, voelen, willen en fysiek ontwikkelen. Je toont dat je je eigen levensfase goed kunt analyseren als je onder meer uit de begrippen kunt afleiden wat die

voor jou betekenen. Aan de hand van de juiste begrippen kun je argumenten geven voor wat en hoe

r©

jij denkt en kun je bedenkingen formuleren op uitspraken in de media over jouw leeftijdgenoten. Met de kennis die je in dit hoofdstuk verwerft, zul je ten slotte in hoofdstuk 2 de ontwikkeling van andere leeftijdsgroepen kunnen koppelen aan hun ontwikkelingsfase, die anders is dan die van jou nu.

WAT LEER IK IN DIT HOOFDSTUK?

Vink aan wat je in de loop van dit hoofdstuk hebt geleerd.

Ik orden de ontwikkelingsdomeinen die tijdens de adolescentie in groei en ontwikkeling zijn, in een schema en bouw de verbanden op tussen die domeinen.

Ik trek conclusies over hoe ik me gedraag en wat ik voel als gevolg van mijn fysieke ontwikkeling, mijn toenemende denkmogelijkheden (= mijn cognitieve ontwikkeling) en hoe ik omga met anderen (mijn socio-emotionele ontwikkeling).

ke xe

Ik trek conclusies over het verschil in het ontwikkelingstempo van de fysieke ontwikkeling bij mijn leeftijdgenoten en over hoe ze daarmee omgaan. Ik duid sterke punten en eventuele fouten aan in de manier waarop mijn leeftijdsgroep nadenkt over de dingen, in vergelijking met kinderen, volwassenen en ouderen. Ik herformuleer in eigen woorden de ontwikkelingstaken die de wetenschap formuleert,

kij

zoals ik die taken in mijn leven ervaar.

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

BEGRIPPEN

INTRO Kinderen worden groot en op een bepaald moment wordt er iets meer van hen verwacht. In alle culturen wordt aan adolescenten zoals jij gevraagd om te bewijzen dat ze een volgende fase in de ontwikkeling zullen aankunnen.

In dit hoofdstuk hebben we het over de fase waarin jij je op je veertiende of vijftiende bevindt: de

adolescentie als overgang naar de volwassenheid. Via overgangsrituelen wordt de stap naar volwassenheid

gezet. In onze westerse samenleving kennen we een lange overgangsperiode. In sommige culturen bestaat die overgangsperiode niet en moeten jongeren van jouw leeftijd soms pijnlijke proeven doorstaan om te bewijzen

VA N

dat ze het leven als volwassene zullen aankunnen. Slagen ze niet in de proeven, dan moeten ze nog even wachten op de volwassenheid en moeten ze nog wat rijper worden om meer verantwoordelijkheid te kunnen opnemen. Slagen ze wel in de proeven ... dan zijn ze volwassen.

In onze westerse samenleving mag je als jongere, in vergelijking met tien jaar geleden, heel wat.

Andere ‘privileges’, die er vroeger waren, zijn dan weer niet toegelaten, denk bijvoorbeeld aan roken.

r©

Bekijk de foto’s.

a Geef bij elke foto aan op welke leeftijd dit toegelaten is in België. b Kruis aan, op basis van de kennis die je nu hebt, of dat beter vroeger of later zou zijn. Noteer op

welke leeftijd je dit zou toelaten.

c Denk bij je antwoord op vraag b na welk van de drie domeinen van je ontwikkeling een rol

spelen:

je lichamelijke ontwikkeling (= fysieke ontwikkeling),

•

je denkontwikkeling (= cognitieve ontwikkeling),

•

je socio-emotionele ontwikkeling: de ontwikkeling van je eigen persoonlijkheid, meer

•

bepaald wat je omgeving verwacht van de ontwikkeling van je emoties, je temperament, hoe je denkt over jezelf.

Noteer een goed argument voor je keuze en link dat aan een van de drie ontwikkelingsdomeinen.

kij

Stemmen

a Officiële leeftijd:

Vroeger:

Later:

Oké zo c Ontwikkelingsdomein:

Argument:

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

ke xe

a Officiële leeftijd:

Vroeger:

Later:

Oké zo

c Ontwikkelingsdomein:

Argument:

Autorijden

Vroeger:

Later:

Oké zo

r©

a Officiële leeftijd:

c Ontwikkelingsdomein: Werken als jobstudent

Argument:

a Officiële leeftijd:

Vroeger:

Later:

Oké zo

ke xe

c Ontwikkelingsdomein:

Seks hebben

Argument:

kij

In THEMA 1 HOOFDSTUK 1 10

a Officiële leeftijd:

Vroeger:

Later:

Oké zo

c Ontwikkelingsdomein: Alchohol drinken

Argument:

VA N

Good to know Wanneer ben je adolescent? De Wereldgezondheidsorganisatie (World Health Organization – WHO) definieert adolescentie als de periode tussen 10 en 20 jaar.

In de Verenigde Staten gaan stemmen op om de adolescentie te laten duren van 13 tot ongeveer 24 jaar.

VA N

BREINBREKER

In dit hoofdstuk zul je in zes stappen een antwoord formuleren op deze breinbreker:

“Welke argumenten heb je om de adolescentie wel of niet tot 24 jaar te laten duren?”

r©

Forum

Wat denk je nu al ? Duid aan waarmee je het (on)eens bent. Geef twee argumenten voor de gekozen stelling. Stellingen

De ontwikkelingsperiode ‘adolescentie’ ligt goed zo, van 10 tot 20 jaar.





De ontwikkelingsperiode ‘adolescentie’ moet langer duren dan tot 20 jaar.





De ontwikkelingsperiode ‘adolescentie’ moet vroeger eindigen dan op 20 jaar.





Argumenten

ke xe

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

kij

PARCOURS Waarom hebben alle culturen overgangsrituelen om naar de volwassenheid over te stappen?

STAP 1

Misschien vind je het vreemd om te horen hoe in andere delen van de wereld de overgang van kind naar volwassene gebeurt. Voor die andere culturen kan het dan weer moeilijk te begrijpen zijn dat de volwassenheid in de westerse landen zo lang op

VA N

zich laat wachten. 1 Lees het verhaal van de maraké.

Beantwoord vervolgens de vragen in de tabellen onder de tekst. Markeer in de tekst de informatie die je kunt gebruiken in je antwoord.

r©

GROOT WORDEN BIJ DE INDIANEN, IETS VOOR ONS?

De maraké is het inwijdingsfeest van de Wajanaindianen die leven in Suriname, Frans-Guyana en

Brazilië. Een van de hoogtepunten van dat feest is het moment waarop de jongens en meisjes tussen 10 en

12 jaar de wespenproef ondergaan.

Tijdens die proef worden gevlochten matjes, waarin mieren of wespen zitten geklemd, tegen

het lichaam gedrukt van de jongeren die moeten worden ingewijd. Die pijnlijke gebeurtenis

symboliseert de overgang van het kind-zijn naar de

volwassenenstatus. De jongere kan door zijn moedig gedrag tonen dat hij rijp is voor de overgang, voor het dragen van de last van het volwassen-zijn. Iedereen ondergaat de proef, meisjes en jongens.

ke xe

De jongens zelfs tweemaal. Op elf- of twaalfjarige leeftijd, wanneer de jongen ophoudt kind te zijn, wordt hij behandeld met mieren. Op veertien- of vijftienjarige leeftijd, wanneer hij huwbaar is, legt men hem de wespenproef op. Het meisje ondergaat de wespenproef wanneer ze haar eerste menstruatie heeft gehad. Ook volwassenen kunnen vrijwillig deelnemen aan de wespenproef. Dat doen ze als ze bijvoorbeeld niet tevreden zijn met hun resultaten als jager.

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

kij

Naar: formicidae-polyergus.blogspot.com

Je las hoe de overgang van de fase van kind-zijn naar de fase van volwassenheid verloopt bij de indianen. Ook jij zette allicht al een soort stap naar de volwassenheid, maar op een andere manier. Zoek de gelijkenissen en verschillen.

Bij de Wajana-indianen

de overgang

VA N

Leeftijd bij

Bij ons

r©

Rituelen bij de overgang

a Welke gelijkenissen en verschillen zijn er wat betreft de leeftijd en het soort rituelen?

ke xe

Bij de Wajana-indianen

kij

Bij ons

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

b Wat zijn de criteria waarmee jongeren kunnen aantonen dat ze klaar zijn voor de volwassenheid?

2 Analyseer de overgangsrituelen in drie culturen.

Ga na of je in de verschillende overgangsrituelen dezelfde kenmerken herkent als bij de Wajana-indianen. Beantwoord daarbij deze vragen: 1→ Heeft het overgangsritueel een eigen naam? Zo ja, welke?

4→ Welke handelingen horen bij het ritueel?

VA N

5→ Welke personen of voorwerpen spelen een belangrijke rol in het ritueel?

2→ In welke gemeenschap, cultuur vindt het ritueel plaats? 3→ Op welke leeftijd vindt het ritueel plaats?

VERHAAL 1 ‘In onze samenleving is een meisje vanaf haar twaalfde verjaardag bat mitswa. Dat betekent letterlijk ‘dochter van de wet’. Een jongen is dat pas vanaf zijn dertiende verjaardag. Dan is hij een bar mitswa, ‘zoon van de wet’. Op dat moment

r©

zijn we helemaal een volwassen lid van onze

gemeenschap. Vanaf dan moeten we ons aan de

geboden van de Thora houden, aan ‘mits wot’. Veel van die geboden regelen ons dagelijks leven. Dan

moeten we bijvoorbeeld de sjabbat houden, dat is de

zaterdagviering.

Het is voor jongens en meisjes een grote

feestdag. De jongens lezen op deze dag in de synagoge de Thora, in het Hebreeuws. Dat leerden ze in de joodse les. In sommige synagogen mogen ook de meisjes een stukje uit de

Thora lezen of ze houden een toespraak. Daarna gaan we feesten, krijgen we cadeaus, gaan we heerlijk eten en dansen we de Hora, een typische dans bij ons.’

Naar: www.missiokids.nl

1→ Naam

ke xe

2→ Gemeenschap

4→ Handelingen

5→ Personen of voorwerpen

kij

In THEMA 1 HOOFDSTUK 1 14

3→ Leeftijd

VERHAAL 2 ‘In onze gemeenschap kennen we een belijdenis in aanwezigheid van de volwassen gelovigen. Tijdens een dienst in de tempel moeten we enkele vragen juist beantwoorden. Als dat lukt,

worden wij als ‘belijdende leden’ volwaardig lid van de kerk. Dan mogen we deelnemen aan het Heilig Avondmaal en mogen we op onze beurt kinderen taken opnemen binnen de kerk. De gemiddelde leeftijd waarop mensen hun belijdenis doen, is ondertussen gestegen van 18 à 19 jaar naar ruim boven 25 jaar.’ Naar: oudesite.samsam.net

2→ Gemeenschap

4→ Handelingen

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

kij

ke xe

5→ Personen of voorwerpen

3→ Leeftijd

r©

1→ Naam

VA N

laten dopen. We krijgen ook stemrecht en mogen

VERHAAL 3 ‘Voor mij, als Spaanstalig meisje, is mijn vijftiende verjaardag erg belangrijk. Er wordt dan een groot feest georganiseerd om mij officieel als vrouw aan de

wereld voor te stellen. Dat feest heet la

quinceañera. De rituelen die bij dat feest horen zijn overal dezelfde. In de meeste landen zijn vooral de receptie en het

VA N

dansfeest heel belangrijk, maar vaak is er ook een religieus onderdeel: de mis in een kerk.

Het meisje krijgt een nieuwe jurk die heel erg lijkt op een trouwjurk. Van haar vader krijgt ze ook een symbolisch cadeau zoals de typische pop, la última muñeca (de laatste pop) of

de eerste schoenen met hakken. Als het cadeau een pop is, geeft het meisje ze meestal aan

haar jongere zusjes of nichtjes of gooit ze ze achter zich naar de meisjes die nog geen 15 jaar geworden zijn (zoals bij een huwelijk soms gedaan wordt met het bruidsboeket). Een van de

meest emotionele onderdelen van een quinceañera is de dans met de vader. Dat is de eerste

r©

dans als volwassen vrouw.’ Bron: www.cubanismo.be

2→ Gemeenschap

1→ Naam

ke xe

4→ Handelingen

3→ Leeftijd

5→ Personen of voorwerpen

kij

Overgangsrituelen, waarom?

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

1 De functie van rituelen

Om van de adolescentie te kunnen overgaan naar de volwassenheid, kennen alle samenlevingen overgangsrituelen. Rituelen zijn bepaalde handelingen die van generatie op generatie worden doorgegeven in de cultuur waarin jij ontwikkelt. Ze kunnen helpen om het leven te ordenen en er betekenis en zin aan te geven.

1.1

2 Het uitstellen van de volwassenheid

De overgangsrituelen bepalen de leeftijd waarop je als volwassene beschouwd wordt, regelen wat van jou verwacht wordt en leggen vast welke privileges je krijgt als volwassene (stemmen, huwen en kinderen krijgen …). In onze westerse samenleving zijn die rituelen

In onze maatschappij wordt de leeftijd waarop je als volwassene wordt beschouwd uitgesteld omdat onze samenleving heel ingewikkeld is geworden. Een adolescent moet steeds meer kennen en kunnen om zelfstandig, op eigen

VA N

verantwoordelijkheid het volwassen leven aan te kunnen.

veeleer symbolisch. Je mag nog niet stemmen, huwen of seks hebben op je vijftiende.

3 Adolescentie: een westerse uitvinding

Men zegt wel eens dat de adolescentie een westerse uitvinding is. De invoering van een overgangsperiode is kenmerkend voor een maatschappij die almaar complexer wordt.

Daardoor heeft de jongere een langere periode nodig om de volle verantwoordelijkheid te leren dragen. We gebruiken daarom ook de term cultuurpuberteit.

Onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen, zoals het verbod op kinderarbeid en de

r©

uitbreiding van de leerplicht, is deze periode geëvolueerd naar een autonome fase tussen de kinderjaren en de volwassenheid.

4→ Handelingen

ke xe

5→ Personen of voorwerpen

kij

3→ Leeftijd

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

2→ Gemeenschap

1→ Naam

3 En jij? Beschrijf in het kader je eigen overgangsritueel. Analyseer je ritueel in de tabel.

STAP 2

Wat verwachten volwassenen van jou zodat je zelf volwassen kunt worden?

Tijdens je ontwikkeling heb je steeds meer en andere mogelijkheden, je kunt almaar meer. Op basis van die mogelijkheden zal je omgeving – dat zijn de volwassenen zoals je ouders, leraren, opvoeders – andere dingen van jou verwachten. Aan elke levensfase zijn verwachtingen gekoppeld.

VA N

1 Lees de uitspraken.

a Zet in de tabel op de volgende pagina elke uitspraak of situatie bij het juiste verwachtingskenmerk.

Wanneer ben ik eigenlijk volwassen? Nog niet zo lang geleden organiseerde

Ik heb al veel geleerd over hoe

jongens zijn. Ik ken beslist het verschil tussen toffe, knappe

waren coming-outparty’s. Ouders

kerels en vervelende drerries.

‘toonden’ hun dochter of zoon aan

Gamessa, 15 jaar

r©

men voor jongeren die er klaar voor

de gemeenschap als volwassen,

huwbaar. Nu wordt dat enkel in de

hoogste sociaaleconomische klassen gedaan. Voor ons, jongeren, kan dat

zorgen voor onduidelijkheid. Maar ook onze leeftijdgenoten en volwassenen

in onze sociale omgeving weten niet altijd wat al mag of nog niet mag.

ke xe

Jason, 16 jaar

Ik vertrouw Sep. Als hij

In THEMA 1 HOOFDSTUK 1 18

Ik maak me zorgen om

Nu ik al zelfstandig

uitgaat, is hij op een

mijn zoon, Yaro. Met zijn

mijn taken in het

redelijk en afgesproken

voetbaltalent mag hij op

huishouden mag

uur thuis. Met alcohol

zijn vijftiende meespelen

plannen, heb ik een

gaat hij verstandig om

met de U19. Maar zal hij het

rooster opgemaakt

en roken blijft hij haten.

fysiek al aankunnen? Hijzelf

waarop ik kan afvinken

vader van Sep

voelt zich trouwens nog erg

wat ik wanneer doe,

jong naast al die volwassen

bijvoorbeeld het gras

spelers.

maaien.

moeder van Yaro

Mees, 14 jaar

kij

Kenmerk 1

Situatie

De verwachtingen worden op de een of andere manier aan jou duidelijk gemaakt. Opvoeding speelt daarbij een rol, maar ook wat je leeftijdgenoten (= de peergroep)

denken en wat je in de media ziet. 2

Als je slaagt in je ontwikkelingstaken krijg je van degenen die je beoordelen (de

belangrijke derden) nieuwe rechten en verantwoordelijkheden. Met de nieuwe rechten en verantwoordelijkheden die je kreeg, kun je nieuwe situaties verkennen om daarin sterker te worden. 4

Je ervaart het verkrijgen van de nieuwe rechten als een stap vooruit en bent

geneigd je gedrag aan te passen aan de nieuwe status.

Jijzelf en de sociale omgeving kijken niet zomaar naar je ontwikkeling. Er zijn altijd

VA N

verwachtingen over wat je moet kunnen in elke fase van je leven. Je ontwikkeling stopt nooit.

b Bedenk voor elke situatie een eigen ervaring die bij die situatie aansluit. Vertel.

r©

VIP

De Amerikaan Robert James Havighurst (1900-1991) studeerde eerst natuurkunde en later psychologie. Hij had veel interesse voor de ontwikkeling van de mens en het proces van ouder worden (hij stierf trouwens aan de

ziekte van Alzheimer). In 1967 werkte hij de ontwikkelingstaken uit. Volgens Havighurst wordt de levensloop van mensen, waar ze ook leven, gekenmerkt door het kunnen uitoefenen van opdrachten die in zekere zin specifiek zijn

voor de opeenvolgende leeftijdsfasen.

2 Om te bewijzen dat je een bepaalde ontwikkelingstaak aankunt, moet je soms een proef afleggen. a Lees de onderstaande beschrijvingen van dergelijke proeven.

ke xe

b Herlees de vijf kenmerken uit oefening 1. c Kruis aan welke kenmerken van een ontwikkelingstaak herkenbaar zijn in deze situaties.

Je kunt meerdere vakjes aankruisen.

d Verantwoord telkens mondeling je beslissing.

Kenmerk

Als je slaagt in een overlevingstocht, mag je deelnemen aan het ‘grootwordenfeest’ van je gemeenschap. Dan krijg je

cadeautjes. In de middeleeuwen moesten zonen van adellijken verschillende fasen doorlopen om zich van schildknaap tot ridder te ontwikkelen.

Om te kunnen overgaan naar het vierde jaar, moet je examens afleggen.

Je mag enkel met de auto rijden op voorwaarde dat je je rijbewijs haalt.

Wanneer je in de jeugdbeweging van de ene naar de andere leeftijdsgroep overgaat, moet je proeven afleggen.

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

kij

Proef

Ontwikkelingstaken op weg naar volwassenheid

1.2

1 Ontwikkelingstaken

Ontwikkelingstaken zijn taken waarvan een bepaalde maatschappij en cultuur verwachten dat personen van de opeenvolgende leeftijdsperioden ze kunnen uitvoeren. Volgens Havighurst vragen alle culturen aan jongeren in de overgang naar volwassenheid als van het andere geslacht –, om keuzes te maken over een opleiding of hobby, om verantwoordelijkheid op te nemen voor het milieu, de samenleving enzovoort.

VA N

2 Ze noemen mij een adolescent

om op een aanvaardbare manier met elkaar om te gaan – zowel met mensen van hetzelfde

Als men jou een adolescent noemt, dan is dat omdat men zo naar jou kijkt. De adolescentie slaat op alle domeinen van je ontwikkeling (zie kenniskader 1.4.): je lichamelijke

ontwikkeling, het loskomen van je ouders, je zoeken en kiezen uit keuzemogelijkheden, je morele ontwikkeling, je denkontwikkeling, de ontwikkeling van je emoties …

Het woord adolescentie komt van het Latijnse werkwoord adolescere, dat je kunt vertalen als

Good to know

r©

opgroeien, volwassen worden.

Sommigen noemen mij een tiener

Als men jou een tiener noemt, dan is dat omdat je in de

leeftijdscategorie van 10 tot en met 19 jaar zit. Eigenlijk komt het woord van het Engels, waarin men spreekt over teenager. Daarmee

bedoelt men dan jongeren tussen thirteen en nineteen.

ke xe

3 Wat verwacht men van jou in de adolescentieperiode? Allereerst moet je weten in welke fase van je

adolescentie-ontwikkeling jij je bevindt. a Lees de onderstaande voorbeeldsituaties.

SITUATIE A

kij

Kamiel vindt het vervelend dat de leraar hem tijdens het zelfstandig werk komt uitleggen hoe je een

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

samenvatting maakt. Enerzijds is hij opgelucht dat hij

hulp krijgt, anderzijds ‘wist hij wel hoe hij het moest doen, hoor, op zijn manier’.

SITUATIE B Sophie engageert zich in de jeugdbeweging en maakt het maandblad van de groep. Maar er staan vaak typfouten in de definitieve versies. Ze laat zich niet van haar stuk brengen en probeert het de volgende keer

SITUATIE C

VA N

beter te doen.

Lowie hangt op vrijdag na school met zijn vrienden rond in het park. Hij voelt zich daar stoer en volwassen. Als ze

onder vrienden zijn, klagen ze over hun zeurende ouders

r©

die veel te veel van hen vragen.

b Ontdek in het theoriekader de kenmerken van elke fase in de adolescentie.

De fasen van de adolescentie

1.3

De adolescentie kan worden opgedeeld in drie fasen. 1 De vroeg-adolescentie (12 tot 14 jaar)

Je weet niet altijd of je nu moet handelen als kind of als volwassene. Je wilt de privileges van de volwassenheid, maar je ziet de verantwoordelijkheden erbij niet zitten. Die worden je

ke xe

opgelegd door de volwassenen en dat is toch moeilijk om te aanvaarden. 2 De midden-adolescentie (14 tot 17 jaar)

Als midden-adolescent zie je het verband tussen de privileges en de bijbehorende verantwoordelijkheden. Je wilt die verantwoordelijkheden wel opnemen, maar je bent bang om te falen. Volwassen worden betekent ook: kans lopen om te falen, niet te slagen. 3 De laat-adolescentie (17 tot 20 jaar)

bang om niet te slagen. Maar je beseft dat je zo een stapje dichter komt bij de volwassenheid.

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

kij

Als laat-adolescent neem je steeds meer verantwoordelijkheden op, ook al ben je nog wat

c Plaats de voorbeeldsituaties bij de juiste ontwikkelingsfase van de adolescentie.

Markeer in de teksten (p. 20-21) de informatie die je kunt gebruiken in je antwoord. Fase van de adolescentie

Situatie

Vroeg-adolescentie (12 tot 14 jaar)

Midden-adolescentie (14 tot 17 jaar)

Laat-adolescentie (17 tot 20 jaar)

VA N

Drie dominante taken en vier domeinen in de ontwikkeling van de adolescent

1 Dominante ontwikkelingstaken in de ontwikkeling van adolescent tot volwassene

In het algemeen herkende Havighurst drie dominante ontwikkelingstaken, dat zijn taken in de ontwikkeling van adolescent tot volwassene. Ze zijn duidelijk herkenbaar in de fase

r©

van de adolescentie, maar blijven niet tot die fase beperkt. Je ontwikkeling is een voortdurend proces.

1→ Vroeg-adolescentie (10 – 14 jaar)

Lichamelijke ontwikkeling, psychoseksuele ontwikkeling en begin van losmaking

van de ouders. Jongeren willen vooral bij de groep horen. 2→ Midden-adolescentie (14 – 17 jaar)

Experimenteren met verschillende keuzemogelijkheden. De periode staat in het

teken van exploratie en zelfontplooiing. 3→ Laat-adolescentie (17 – 20 jaar)

Verplichtingen aangaan in functie van de maatschappelijke positie en je

persoonlijke relaties. De identiteit is behoorlijk ontwikkeld. Sommigen zijn soms

ke xe

onverwacht volwassen, maar sommigen ook soms onverwacht onvolwassen. 2 Vier ontwikkelingsdomeinen

De ontwikkelingstaken situeren zich in wat men in de ontwikkelingspsychologie ontwikkelingsdomeinen noemt. Het zijn deelgebieden van iemands ontwikkeling die gestimuleerd of afgeremd kunnen worden.

kij

We kennen vier ontwikkelingsdomeinen.

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

1→ De fysieke ontwikkeling:

—

de ontwikkeling van de fysieke opbouw en de rijping van het lichaam, waaronder de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen;

—

de ontwikkeling van de behoefte aan eten, drinken en slaap;

—

de psychomotorische ontwikkeling: de coördinatie van de bewegingen, het evenwicht, de fijne en grove motoriek.

2→ De socio-emotionele ontwikkeling: —

de ontwikkeling van bv. de manier waarop mensen met elkaar omgaan;

—

de ontwikkeling van de manier waarop je mensen en situaties emotioneel ervaart, bv. blij, bedreigend …

1.4

3→ De cognitieve ontwikkeling: —

de ontwikkeling van de manier waarop het gedrag van de mens verandert omdat zijn verstandelijke mogelijkheden veranderen (je herkent hierin het Franse woord connaître = weten, kennen).

4→ De morele ontwikkeling: de ontwikkeling van een besef van goed en kwaad en van daarnaar te handelen.

—

De morele ontwikkeling doorloopt een aantal fasen doorheen de persoonlijke ontwikkeling.

VA N

We verkennen die ontwikkeling in het leerwerkboek Agora voor het vierde jaar.

4 De adolescentie is een periode van veel veranderingen. Je ontwikkelt in verschillende domeinen. Bij elk

van die ontwikkelingsdomeinen horen typische veranderingen of gedragingen. a Lees de onderstaande voorbeelden van veranderingen of

r©

gedragingen. Plaats bij elk voorbeeld het overeenkomstige nummer uit de tabel. Je maakt drie groepjes van telkens vier voorbeelden. b Noteer in de tabel naast elke gedraging of groep over welk soort

ontwikkeling het gaat. Voorbeelden

rebelleren

peergroep

baard in de keel

een studiekeuze maken

de eerste zoen

de eerste sigaret

zweetgeur

spijbelen

kij

menstruatie

flirten

iets verzwijgen voor je ouders

Veranderingen/gedragingen

primaire en secundaire geslachtskenmerken

experimenteren met verschillende

keuzemogelijkheden

Ontwikkeling

ontwikkeling

maatschappelijke positie beginnen innemen en aangaan van persoonlijke relaties, psychoseksuele ontwikkeling

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

ke xe

gezin

STAP 3

Hoe ga je om met de verwachtingen over je lichamelijke ontwikkeling en je fysieke rijping?

Tijdens je adolescentie onderga je heel wat veranderingen op lichamelijk vlak. Hoe ga je daar als adolescent mee om?

VA N

Begin van de adolescentie: de groeispurt

‘Wat ben je groot geworden!’ Misschien hoor je dat wel vaker. Fijn om te horen, maar je moet het wel doen, ‘groot worden’. Wat gebeurt er met en in je lichaam?

1 Bekijk het filmpje over de lichamelijke veranderingen die je doormaakt in het begin van de adolescentie.

r©

a Markeer naast de tekening de veranderingen waarvan sprake is in het filmpje.

baardgroei

ke xe

lichaamsbeharing

stemverlaging door verandering strottenhoofd

schaamhaar

kij

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

borsten

schaamhaar brede heupen

meer vetafzetting

b Ontdek in het theoriekader hieronder alles over primaire en secundaire geslachtskenmerken.

1→ Vul de tekening aan met de kenmerken die in het theoriekader aan bod komen en die niet in het filmpje besproken werden. Noteer ook bij elk kenmerk of het een primair (1) of een secundair (2) geslachtskenmerk is. geslachtskenmerk.

1 Geslachtskenmerken

We maken een onderscheid tussen primaire en secundaire geslachtskenmerken. 1→ Primaire geslachtskenmerken Dit zijn lichaamskenmerken die al van bij de geboorte aanwezig zijn. Ze zijn typisch voor

1.5

VA N

Primaire en secundaire geslachtskenmerken bij pubers

2→ Verwoord kort mondeling wat het verschil is tussen een primair en een secundair

baarmoeder en de eierstokken.

r©

je geslacht. Bij meisjes zijn dat de vagina, de

Bij jongens zijn het de teelballen, de penis en de balzak.

2→ Secundaire geslachtskenmerken

Dit zijn lichaamskenmerken die verwijzen naar je geslachtsrijpheid. Het lichaam is dan klaar om zich voort te planten. Dat komt omdat er hormonen actief zijn.

Bij meisjes zijn dat de oestrogenen (vrouwelijke geslachtshormonen); bij jongens gaat het om testosteron (mannelijke geslachtshormonen).

2 Puberteit: ze noemen mij puber

Door zichtbare veranderingen aan je lichaam als gevolg van de veranderende hormoonwerking kunnen jij en je omgeving zien dat je het kind-zijn verlaat. Je komt in

ke xe

de puberteit, dat is de naam voor de periode waarin je lichaam sterke veranderingen vertoont. Je wordt een puber. Het woord is afgeleid van het Latijnse woord pubes. Dat betekent schaamhaar (van het Latijnse werkwoord pubescere = bedekt zijn met haar). Je zit in een groeispurt. Na die spurt wordt het even rustig, maar de jongens groeien

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

kij

gemiddeld nog door tot ze 18,5 jaar zijn en de meisjes tot ze 17 jaar zijn.

2 Analyseer de grafiek en beantwoord de vragen.

Lengtetoename 24

meisjes jongens

22 20

VA N

groei in lengte (in cm per jaar)

14 12 10 8 6

2 6

leeftijd (in jaren)

r©

a Lees de titel, de x-as en de y-as.

x-as = y-as =

b Leid uit de grafiek af wat de gemiddelde leeftijd is waarop de groeispurt plaatsvindt bij jongens en bij

meisjes.

ke xe

Jongens: jaar Meisjes: jaar

VIP

Of je een jongen of een meisje bent, is bij de geboorte meestal meteen te

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

kij

onderscheiden. Een aantal mensen voelen zich niet goed in de rol die hoort bij

hun biologisch geslacht. Dat illustreert het levensverhaal van Petra De Sutter (°1963), die als jongen geboren werd. Ze kwam op haar vijftigste in de politiek en werd verkozen als volksvertegenwoordiger voor Groen. In 2014 was Petra de eerste transpersoon op een Europese lijst, in 2019 was ze het eerste verkozen trans Europees Parlementslid. In 2020 werd zij federaal minister. Tot aan haar aanstelling als minister werkte ze als professor gynaecologie (specialisatie fertiliteit) aan het UZ Gent.

Die groeispurt, het doet iets met een mens En jij? Heb jij last van de groeispurt?

a Kruis aan welke gedragingen veranderd zijn tijdens en na je groeispurt. b Omcirkel op een schaal van 10 hoeveel last jij ervaart (in blauw).

3 Hoe zit het met jou?

c Omcirkel op een schaal van 10 hoeveel last je omgeving (ouders, broers, zussen) er volgens jou van

VA N

heeft (in een andere kleur). Je ervaart wisselende emoties.

Van het ene moment op het andere slaat je gevoel om van blij naar droef, of omgekeerd.

WEINIG LAST

GEMIDDELD LAST

VEEL LAST

GEEN LAST

r©

Het emotionele gebied van de hersenen is bij pubers overactief.

Je neemt ondoordachte beslissingen.

Het emotionele gebied van het puberbrein is vlugger en meer ontwikkeld, het is ook gevoeliger voor

ke xe

hormonale veranderingen. Pas later rijpt het rationele gebied van de hersenen.

GEEN LAST

WEINIG LAST

GEMIDDELD LAST

VEEL LAST

Je schat risico's verkeerd in. Je geeft bijvoorbeeld je privégegevens via het internet aan onbekenden die je iets heerlijks De hersenen zijn nog niet uitgerust om lang vooruit te denken en de consequenties van het handelen in te

GEEN LAST

WEINIG LAST

GEMIDDELD LAST

VEEL LAST

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

schatten.

kij

beloven.

Je blijft lang in bed liggen. Vooral jongens hebben meer slaap nodig. Adolescenten hebben de neiging later te gaan slapen en langer te blijven liggen.

Dit gedrag zou te maken hebben met de onrijpheid van de hersenen en normaliseert op ongeveer 20 jaar.

WEINIG LAST

GEMIDDELD LAST

VEEL LAST

VA N

GEEN LAST

Als je voor een keuze staat, kies je voor wat op korte termijn winst oplevert en wacht je niet tot later.

Het puberbrein kan nog niet helemaal de gevolgen op lange termijn onder ogen zien.

WEINIG LAST

GEMIDDELD LAST

VEEL LAST

GEEN LAST

r©

Het is extra gevoelig voor de mogelijkheid dat er een beloning aankomt.

De puberteit, het doet iets met een mens

ke xe

Na de groeispurt is ze daar eindelijk: de puberteit. Ook het puberbrein maakt een groeispurt door. Je hersenen worden groter, maar er verandert ook nogal wat in de structuur van je hersenen. En dat heeft gevolgen voor je gedrag, voor de ene puber al meer dan voor de andere! Weet wel dat je hersenen pas volgroeid zijn als je ongeveer 22 of 23 jaar bent. Nog een heel eind te gaan dus.

4 Lees de onderstaande lijst van opmerkelijke gedragingen van adolescenten die wetenschappers typerend

kij

vinden voor de puberteit. Geef aan waarin jij je ook herkende, of herkent. Hoe wil jij ermee omgaan? a Geef een persoonlijk cijfer van 1 tot 5.

THEMA 1 HOOFDSTUK 1

b Bereken het gemiddelde van de klas.

c Geef een voorbeeld en geef aan hoe jij ermee om wilt gaan.

1→ Je hebt last met plannen maken. Cijfer van 1 t.e.m. 5:

Klasgemiddelde: