Inhoud
Inhoud Voorwoord 5 Hoofdstuk 1 Epidemiologie 19 1
Belangrijke cijfers 19
2 Overlevingscijfers 20 3
Beïnvloedende factoren in het ontstaan van kanker 20 3.1 Algemene gegevens 21 3.2 Leeftijd 21 3.3 Roken 21 3.4 Alcohol 22 3.5 Voeding 22 3.5.1 Groenten en fruit
22
3.5.2 Vetten
23
3.5.3 Rood vlees en bereide vleeswaren
23
3.6 Overgewicht 23 3.7 Lichaamsbeweging 24 3.8 Biologische factoren 24 3.9 Blootstelling aan uv-straling 24 3.10 Hormonen 25 3.11 Leefmilieu en chemische stoffen 25 3.12 Ioniserende stralen 26 3.13 Combinaties van risicofactoren 26
Hoofdstuk 2 Preventie 29 1
Soorten preventie 29
2 Hpv-vaccinatie 29 3 Screening 30 7
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 7
13/08/21 08:20
Inhoud
Hoofdstuk 3 Fundamentele aspecten van kanker 33 1
Cel en tumorbiologie 33 1.1 Inleiding 33 1.2 Celcyclus en apoptose 33 1.3 Het ontstaan van kanker of carcinogenese 34 1.3.1 Meerstappenproces
34
1.3.2 Betrokkenheid van de genen
35
1.3.3 Angiogenese
36
2
Goedaardige versus kwaadaardige tumoren 36
3
Classificatie van tumoren 37 3.1 Classificatie op basis van architectuur, morfologie en lokalisatie 37 3.2 Onderverdeling in stadia 38 3.3 TNM-classificatie 38
4 Metastasering 39 5
Remissie, recidief en progressie 39 5.1 Remissie 39 5.2 Recidief 40 5.3 Progressieve ziekte 40
6 Erfelijkheid 40 6.1 Basisbegrippen 40 6.2 Erfelijke vormen van kanker 40 6.3 Voorbeeld: erfelijk en familiaal borstcarcinoom 41 6.3.1 Erfelijk borstcarcinoom
41
6.3.2 Familiaal borstcarcinoom
42
Hoofdstuk 4 Oncologische diagnostiek 43 1
Diagnostische onderzoeken 43 1.1
Anamnese en lichamelijk onderzoek 43
1.2 Cytopathologisch onderzoek 44 1.2.1 Algemeen bloedonderzoek
44
1.2.2 Tumormarkers
44
8
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 8
13/08/21 08:20
Inhoud
1.3 Beeldvormende technieken 45 1.3.1 Radiologie
45
1.3.2 Interventieradiologie
46
1.3.3 Endoscopische technieken
47
1.3.4 Nucleairgeneeskundige diagnostiek
48
1.4 Genetisch onderzoek 49 1.4.1 DNA-onderzoek
49
1.4.2 Next generation sequencing (NGS)
49
2 Stadiëring 49 2.1 TNM-classificatie 50 2.1.1
Algemene parameters
2.1.2 Andere parameters
50 51
2.2 WHO-ICD 51 2.3 Andere classificatiesystemen 52
Hoofdstuk 5 Behandelingsmodaliteiten 53 1
Oncologische heelkunde 54 1.1 Inleiding 54 1.2 Chirurgische toepassingen 54 1.2.1 Diagnostische chirurgie
54
1.2.2 Preventieve chirurgie
54
1.2.3 Curatieve chirurgie
55
1.2.4 Reconstructieve chirurgie
55
1.2.5 Debulkingchirurgie en pelvische exenteratie
55
1.2.6 Metastasechirurgie
56
1.2.7 Palliatieve chirurgie
56
1.3 Verpleegkundige interventies 56 1.3.1 Preoperatieve interventies
56
1.3.2 Perioperatieve interventies
57
1.3.3 Postoperatieve interventies
57
9
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 9
13/08/21 08:20
Inhoud
2 Radiotherapie 58 2.1 De rol van radiotherapie in de behandeling van kanker 58 2.1.1
Lokale radiotherapie
58
2.1.2 Radiotherapie in combinatie met andere behandelingen
59
2.1.3 Curatieve radiotherapie
59
2.1.4 Palliatieve radiotherapie
59
2.2 Fysica en algemene begrippen 60 2.2.1 Radiofysica
60
2.2.2 Ioniserende straling
60
2.2.3 Dosis
60
2.2.4 Lineaire versnellers
60
2.2.5 Stralingseffecten
61
2.2.6 Therapeutische werkingsbreedte van de radiotherapie
63
2.3 Bestralingsbehandeling 64 2.3.1 Inleiding
64
2.3.2 Consultatie bij de radiotherapeut
64
2.3.3 CT-simulatie
65
2.3.3.1 Patiëntenvoorlichting en -educatie
65
2.3.3.2 Positionering en immobilisatie
66
2.3.3.3 Referentiepunten en isocenter
68
2.3.3.4 Beeldvorming en beeldverwerking
68
2.3.3.5 Indexatie
69
2.3.4 Bestralingsplan en planning
69
2.4 Uitwendige bestraling 70 2.4.1 Het bestralingstoestel
70
2.4.2 De bestralingsruimte
71
2.4.3 Verloop van de bestraling
71
2.4.4 Kwaliteitsbewaking
74
2.4.5 Externe bestralingstechnieken
76
2.4.5.1 Conformele radiotherapie
76
2.4.5.2 IMRT (intensiteitsgemoduleerde radiotherapie)
77
2.4.5.3 VMAT (volumetrisch gemoduleerde arctherapie)
77
2.4.5.4 Stereotactische bestraling
78
10
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 10
13/08/21 08:20
Inhoud
2.4.5.5 Adaptieve radiotherapie
78
2.4.5.6 Hematologische bestraling
78
2.4.5.7 Gating
79
2.4.5.8 Recente ontwikkelingen
80
2.5 Inwendige bestraling 82 2.5.1 Methode
82
2.5.2 Techniek
83
2.5.2.1 Interstitieel
83
2.5.2.2 Intracavitair
83
2.5.2.3 Contacttherapie
84
2.5.3 Dosisdebiet
84
2.5.3.1 Gemiddeld dosisdebiet (PDR of pulsed dose rate)
84
2.5.3.2 Hoog dosisdebiet (high dose rate)
84
2.6 Therapiegerelateerd symptoommanagement 85 2.6.1 Vermoeidheid
85
2.6.2 Huidreacties
86
2.6.3 Bestraling in het hoger abdomen
87
2.6.3.1 Bestraling van de oesophagus 2.6.4 Bestraling in het lagere abdomen
87 88
2.6.4.1 Bestraling van het rectum en de anus
88
2.6.4.2 Bestraling van de blaas
89
2.6.4.3 Bestraling van het vrouwelijke geslachtsorgaan
89
2.6.4.4 Bestraling van het mannelijk geslachtsorgaan
90
2.6.5 Bestraling in het hoofd-halsgebied
91
2.6.5.1 Bestralingen van de schedelregio
91
2.6.5.2 Bestraling van de halsregio
91
2.6.5.3 Bestraling van de slokdarm
93
2.6.6 Nevenwerkingen bij bestraling van de thoraxregio
94
2.6.6.1 Bestraling van de thorax (longen)
94
2.6.6.2 Bestraling van de borst, thoraxwand en/of axillaregio
95
2.6.7 Nevenwerkingen bij bestraling van botletsels
96
2.7 Radioprotectie 97 2.7.1 Inleiding
97
11
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 11
13/08/21 08:20
Inhoud
2.7.2 Radioprotectieprincipes
97
2.7.3 Enkele veiligheidsaspecten
98
2.7.3.1 Afstand tot de bron
98
2.7.3.2 Afscherming
99
2.7.3.3 Tijdsduur 2.7.4 Monitoring
3
100 100
Antitumorale middelen 101 3.1 Cytostatica 101 3.1.1
Indeling cytostatica
102
3.1.1.1 Antimetabolieten
102
3.1.1.2 Alkylerende middelen
103
3.1.1.3 Antitumorale antibiotica
105
3.1.1.4 Topo-isomerase-inhibitoren
106
3.1.1.5 Microtubulaire inhibitoren
106
3.1.2 Combinatietherapie
108
3.1.3 Interacties
108
3.1.4 Resistentie
109
3.1.5 Acute bijwerkingen ten gevolge van een behandeling met cytostatica
109
3.1.5.1 Aantasting van het beenmerg (hematologische toxiciteiten)
109
3.1.5.2 Vermoeidheid
112
3.1.5.3 Orale mucositis
116
3.1.5.4 Nausea en braken
119
3.1.5.5 Verstoord stoelgangpatroon
125
3.1.5.6 Voedingsproblemen (zie ook hoofdstuk Malnutritie en kanker)
126
3.1.5.7 Kauw- en slikstoornissen
127
3.1.5.8 Smaak- en geurafwijkingen
127
3.1.5.9 Huidreacties
128
3.1.5.10 Urinair stelsel
134
3.1.5.11 Hart
134
3.1.5.12 Longen
135
3.1.5.13 Neurologisch stelsel
135
3.1.5.14 Voortplantingsorganen
135
3.1.5.15 Overgevoeligheidsreacties
136
12
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 12
13/08/21 08:20
Inhoud
3.2 Antihormonale behandeling 137 3.2.1 Hormonen
137
3.2.2 Geslachtshormonen
138
3.2.3 Hormonen en kanker
139
3.2.4 Antihormonale therapie
140
3.2.5 Toepassing van antihormonale behandeling
141
3.2.5.1 Adjuvante behandeling
141
3.2.5.2 Neo-adjuvante behandeling
141
3.2.5.3 Palliatieve behandeling
141
3.2.6 Soorten antihormonale therapie
141
3.2.6.1 Antioestrogenen
141
3.2.6.2 Aromatase-inhibitoren
142
3.2.6.3 Hormonen die de hypofyse beïnvloeden (LHRH-preparaten)
143
3.2.6.4 Progestativa
144
3.2.7 Bijwerkingen van de antihormonale behandeling
144
3.2.7.1 De impact van de antihormonale therapie op intimiteit en seksualiteit 145 3.2.8 Antihormonale behandeling bij borstkanker
146
3.2.8.1 Verwijdering van de organen die vrouwelijke geslachtshormonen produceren 146 3.2.8.2 Toediening van medicatie
146
3.2.9 Antihormonale behandeling bij prostaatkanker
147
3.2.10 Therapie(on)trouw bij antihormonale therapie
148
3.2.11 De rol van de oncologieverpleegkundige bij antihormonale behandeling
149
3.3 Targeted therapy of doelgerichte behandeling 150 3.3.1 Hoe werkt doelgerichte therapie?
150
3.3.2 Monoklonale antilichamen (MAB’s)
152
3.3.2.1 Therapeutisch gebruik
153
3.3.2.2 Belangrijke soorten MAB’s
153
3.3.2.3 Toediening
154
3.3.2.4 Bijwerkingen
154
3.3.2.5 Verpleegkundige aandachtspunten
156
3.3.3 Small molecules
157
3.3.3.1 Verpleegkundige aandachtspunten
158
3.3.3.2 Belangrijkste bijwerkingen
159
13
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 13
13/08/21 08:20
Inhoud
3.3.4 PARP-inhibitoren
159
3.3.4.1 Therapeutisch gebruik
159
3.3.4.2 Bijwerkingen
159
3.4 Immunotherapie 160 3.4.1 Kanker als gevolg van een falend immuuunsysteem
160
3.4.2 Toepassingsgebieden
160
3.4.2.1 Blokkade van ‘immunocheckpoints’ (checkpointinhibitoren)
160
3.4.2.2 Vaccintherapie bij kanker
165
3.4.2.3 Dendritische celbehandeling
166
3.4.2.4 Cytokinen (o.a. groeifactoren)
166
3.4.2.5 Tumorinfiltrerende lymfocyten (TIL)
166
3.4.2.6 Chimeer-antigeen-receptor-T-celtherapie (CAR-T)
166
4 Toedieningsmodaliteiten 167 4.1 Veiligheid 167 4.1.1
Wettelijk kader
167
4.1.2 Beroepsmatige blootstelling
168
4.1.3 Beschermingsmaatregelen
168
4.2 Toediening antitumorale middelen 170 4.2.1 Identificatie, voorschrift en controle
170
4.2.2 Toedieningsweg
170
4.2.2.1 Intraveneus
170
4.2.2.2 Oraal
172
4.2.2.3 Intramusculair en subcutaan
172
4.2.2.4 Andere toedieningswegen
172
4.2.3 Tijdens de toediening
174
4.3 Afvalverwerking 174 4.4 Calamiteiten 175
5
4.4.1 Morsincident
175
4.4.2 Extravasatie
176
Complementaire geneeskunde 179 5.1 Situering conventionele en complementaire geneeskunde 179 5.2 Soorten complementaire behandelingen 180 5.2.1 Beschrijving van enkele niet-reguliere behandelingen
180
14
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 14
13/08/21 08:20
Inhoud
5.3 Rol van de oncologieverpleegkundige 183 5.3.1 Sta open voor communicatie over complementaire behandelingen
183
5.3.2 Bespreek de voordelen en de risico’s met patiënt en familie
184
5.3.3 Bespreek het gebruik van complementaire behandelingen met het multidisciplinair team
184
5.4 Slotbeschouwing 184
Hoofdstuk 6 Klinische studies 185 1
De fases van klinisch onderzoek 185 1.1
Fase I-studies 185
1.2 Fase II-studies 186 1.3 Fase III-studies 186 1.4 Fase IV-studies 186
2
Risico’s en veiligheid 186 2.1 Good clinical practise 187 2.2 Geïnformeerde toestemming 187
Hoofdstuk 7 Voeding en kanker 189 1
Primaire preventie 189
2 Malnutritie 189 3
Prevalentie en oorzaken van malnutritie bij kankerpatiënten 190 3.1 Prevalentie 190 3.2 Oorzaken 190
4
Cachexia en sarcopenie 191 4.1 Cachexia 191 4.2 Sarcopenie 191
5
Screening en evaluatie van de voedingstoestand 191 5.1 Hulpmiddelen 192 5.1.1
Screening
192
5.1.1.1
192
MUST (malnutrition universal screening tool)
5.1.1.2 De NRS 2002 5.1.2 Assessment
193 194
15
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 15
13/08/21 08:20
Inhoud
6
Nutritionele interventie 195 6.1 Specifieke aanpak 196 6.1.1
Chirurgische patiënten
6.1.2 Palliatieve patiënten in de terminale fase
196 196
7 Tips 196
Hoofdstuk 8 Kankeroverlevers en rol oncologische revalidatie 199 1 Doel 201 2 Doelgroep 201 3 Programma’s 201 4 Kankeroverlevers 202 4.1 Fysieke symptomen 203 4.1.1 Vermoeidheid
203
4.1.2 Chronische pijn
203
4.1.3 Onvruchtbaarheid
204
4.1.4 Seksuele problemen
204
4.1.5 Fecale problemen
204
4.1.6 Urinaire problemen
204
4.2 Psychologische problemen 205 4.2.1 Wegvallen van de zorg
205
4.2.2 Cognitieve problemen
205
4.2.3 Angst voor herval
205
4.3 Sociale problemen 206 4.3.1 Sociaal isolement
206
4.3.2 Werkhervatting
206
Hoofdstuk 9 Palliatieve zorg 207 1
Wat is palliatieve zorg? 207
16
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 16
13/08/21 08:20
Inhoud
2
Waar kan men een beroep doen op palliatieve zorg? 208 2.1 Palliatieve zorg in het ziekenhuis 208 2.2 Palliatieve zorg in de woonzorgcentra 208 2.3 Palliatieve dagcentra 209 2.4 Palliatieve thuiszorg 209
3
Palliatieve behandeling 209
4
Enkele belangrijke medische beslissingen aan het levenseinde 210 4.1 Pijn- en symptoomcontrole 210 4.2 Palliatieve sedatie
210
4.3 Levensbeëindigend handelen 211
5
4.3.1 Euthanasie
211
4.3.2 Hulp bij zelfdoding
211
4.3.3 Levensbeëindiging zonder verzoek
211
Voorafgaande zorgplanning 211
Hoofdstuk 10 Oncologische zorg: wettelijke bepalingen 213 1
Oncologisch zorgprogramma 213 1.1 Omschrijving 213 1.2 Kwaliteitscriteria 215 1.2.1 Erkenningscriteria voor de verpleegkundige omkadering
215
1.2.2 Erkenningscriteria voor de medische omkadering
216
1.2.3 Erkenningscriteria voor de psychosociale omkadering
217
1.2.4 Andere erkenningscritria
217
1.2.5 Criteria i.v.m. infrastructuur (geldig voor het zorgprogramma voor oncologie) 218 1.3 Zorgprogramma versus klinisch pad 218 1.4 Ziekenhuisnetwerk en referentiecentrum 218
2
1.4.1 Waarom?
219
1.4.2 Voorbeelden
219
Verpleegkundige gespecialiseerd in de oncologie 219 2.1 Periode 2009 - 2018 219 2.2 Situatie sinds 2018 220
17
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 17
13/08/21 08:20
Inhoud
Hoofdstuk 11 Rol oncologieverpleegkundige 223 1
De verpleegkundige gespecialiseerd in oncologische zorg 223
2
Functiedifferentiatie in de oncologieverpleegkunde 224 2.1 Begrippen 224 2.2 Verpleegkundige expertfuncties in de oncologieverpleegkunde 224
3
2.2.1 De gespecialiseerde verpleegkundige
227
2.2.2 De verpleegkundig consulent (VC)
227
2.2.3 De verpleegkundig specialist (VS) of de advanced practice nurse (APN)
228
Het oncologisch verpleegkundig spreekuur (OVS) 229 3.1 Inhoud van het oncologisch verpleegkundig spreekuur 229 3.1.1
4
Een patiëntgericht verpleegkundig spreekuur
230
3.1.2 Evidencebased nursing als basis
230
3.1.3 Het OVS is doelgericht, gepland en systematisch
230
3.1.4 Praktische organisatie van het spreekuur
231
3.1.5 Meerwaarde van het verpleegkundig spreekuur
231
De oncologieverpleegkundige op de afdeling radiotherapie 232
Bibliografie 235 Woordenlijst 241 Fotokatern 255
18
597193_Oncologie_Inner_2021.indd 18
13/08/21 08:20