Museum Panorama Mesdag, Den Haag Waanders Uitgevers, Zwolle
Voorwoord Kunstenaarsechtpaar als natuurbeschermers avant la lettre
Minke Schat
12
Hendrik Willem Mesdag & Sientje Mesdag-van Houten
14
Verschuivende zeegezichten Ambassade van de Noordzee
20
Bewegende perspectieven
24
Door de ogen van kunstenaars
88
Vergezichten
92
Epiloog. Wat blijft
94
DRIFT bij Stroom
Foreword An artist couple as conservationists avant la lettre
Minke Schat 12
Hendrik Willem Mesdag & Sientje Mesdag-van Houten 14
Shifting Seascapes Embassy of the North Sea 20
Drifting perspectives 24
Through the Eyes of Artists 88 Perceptions
92 Epilogue. What Remains 94
DRIFT at Stroom
AtelierNL
Frank Bloem
Suzette Bousema
Linhuei Chen
Jonat Deelstra
Xandra van der Eijk
Folkert de Jong
Annemieke Fierinck & Esther Hessing
Sami Hammana & Harpo ’t Hart
Tim Knol
Daan Julius Koens
Valerie van Leersum
Hendrik Willem Mesdag
Sientje Mesdag-van Houten
MUST
Anke Roder
Thijs de Zeeuw
Hendrik Willem Mesdag, North Sea, 1905
Kunstenaarsechtpaar als natuurbeschermers
avant la lettre
Het kunstenaarsechtpaar Hendrik Willem Mesdag en Sientje Mesdagvan Houten wilde met hun kunst meer overdragen dan een indrukwekkend beeld van zee en duin. In hun werk klinkt een overtuiging door die vandaag opnieuw urgent is: de mens is geen eigenaar van de natuur, maar een nietig onderdeel ervan. Die gedachte bepaalde hun manier van kijken, schilderen en handelen. De zee was voor hen geen decor en het duin geen bezit, maar een levende werkelijkheid waarmee de mens zich had te verhouden.
beurt: ‘Wat wilt ge meer! Mogt ge er slechts eenigszinds in slagen mij op het doek weer te geven, gij zult groote voldoening smaken.’ Het Panorama van Scheveningen werd zo meer dan een monument; het werd een vorm van pleitbezorging, een vroeg voorbeeld van kunst als instrument voor natuurbescherming.
Met DRIFT. Duin tot Doggersbank plaatsen wij ons bewust in die traditie. Net als de Mesdags leven wij in een tijd van kanteling. Waar toen ‘woeste gronden’ langzaam werden herkend als natuurmonumenten, staan wij nu voor de gevolgen van klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit en een fundamenteel verstoorde relatie tussen mens en natuur. Opnieuw dringt de vraag zich op: hoe kijken wij, en wat betekent dat voor hoe wij handelen?
Wij vroegen kunstenaars om nieuwe perspectieven te bieden, vanuit het gedachtegoed van de Mesdags: de mens staat niet boven de natuur, maar er middenin. Zij verleggen onze blik – van het
The artist couple Hendrik Willem Mesdag and Sientje Mesdag–van Houten wanted their art to convey more than an impressive image of sea and dune. Their work resonates with a conviction that has become urgent once again today: humans are not the owners of nature, but a tiny part of it. This idea shaped the way they looked, painted, and acted. For them, the sea was not a backdrop and the dune not a possession, but a living reality with which humanity had to engage.
With their panorama, and with their outspoken opposition to the development of the Seinpostduin, they took a clear stance: beauty calls for protection, and art can give it a voice. When Hendrik Willem Mesdag wished to capture Scheveningen from the Seinpostduin, he asked nature for advice: ‘Are you then not beautiful enough to be tested by the brush?’ And nature, revealing itself in all its majesty to my eye, asked in return: ‘What more could you want! If only you succeed to some degree in rendering me on canvas, you will taste great satisfaction.’ The Panorama of Scheveningen thus became more than a monument; it
became a form of advocacy, an early example of art as an instrument for nature conservation.
With DRIFT. Dune to Dogger Bank, we consciously place ourselves in this tradition. Like the Mesdags, we live in a time of transition. Where once wastelands’’ were gradually recognized as natural monuments, we now face the consequences of climate change, biodiversity loss, and a fundamentally disrupted relationship between humanity and nature. Once again, the question presses itself upon us: how do we look, and what does that mean for how we act?
We invited artists to offer new perspectives, inspired by the Mesdags’ worldview: humans do not stand above nature, but within it. They shift our gaze, from the visible dune to the largely invisible world beneath the water, from the familiar panorama to the vastness of the North Sea and the vulnerability of the Dogger Bank. Artists such as Suzette Bousema, Valerie van Leersum, and Frank Bloem make ecological processes tangible through air, color, and scent. Xandra
An artist couple as conservationists avant la lettre
zichtbare duin naar de grotendeels onzichtbare wereld onder water, van het vertrouwde panorama naar de uitgestrektheid van de Noordzee en de kwetsbaarheid van de Doggersbank. Kunstenaars als Suzette Bousema, Valerie van Leersum en Frank Bloem maken ecologische processen invoelbaar via lucht, kleur en geur. Xandra van der Eijk en Jonat Deelstra richten zich op de Noordzeebodem en onderzoeken hoe kunst zelfs kan bijdragen aan ecologisch herstel. In het schilderwerk van onder meer Anke Roder, Linhuei Chen en Daan Koens worden landschap, herinnering en toekomstverbeelding met elkaar verbonden. De Doggersbank wordt invoelbaar gemaakt door een participatieve- educatieve benadering door architect Thijs de Zeeuw, terwijl Folkert de Jong de stem van zee en duinen vertolkt met mythische natuurgoden.
De samenwerking met de Ambassade van de Noordzee is daarbij wezenlijk. Waar de Mesdags hun stem gebruikten om een landschap te beschermen, stelt de Ambassade van de Noordzee de fundamentele vraag wat het betekent om de zee zelf als actor te beschouwen, met een eigen stem en belangen. Deze gedachte verdiept het uitgangspunt dat natuur niet louter vanuit menselijk perspectief kan worden begrepen en sluit naadloos aan bij de missie van het museum.
DRIFT beperkt zich niet tot de museumzalen, maar strekt zich uit naar het strand, de duinen en de Noordzee zelf. In samenwerkingen met kunstenaars, biologen, landschapsarchitecten, ontwerpers en musici – waaronder Tim Knol, die met muziek en wandelingen het landschap opnieuw laat ervaren – wordt het museum een plek van ontmoeting, onderzoek en dialoog. Bezoekers zijn hier niet alleen toeschouwers, maar deelnemers: kijkend, luisterend en meedenkend.
onze tijd vraagt om meerdere perspectieven. DRIFT is daarmee geen antwoord, maar een uitnodiging. Een uitnodiging om opnieuw te leren kijken, zoals Hendrik Willem en Sientje Mesdag dat deden: met zorg, met betrokkenheid en met de moed om positie te kiezen. Want alleen wanneer wij onszelf niet langer zien als eigenaar, maar als onderdeel van een groter geheel, kan er ruimte ontstaan voor herstel en toekomst.
Ik nodig je uit om u te laten meenemen door deze veelstemmige tentoonstelling, en om, net als de Mesdags, uw blik op zee, duin en horizon op drift te laten raken.
Minke Schat, directeur Museum Panorama Mesdag
van der Eijk and Jonat Deelstra focus on the seabed of the North Sea and explore how art can even contribute to ecological restoration. In the paintings of, among others, Anke Roder, Linhuei Chen, and Daan Koens, landscape, memory, and visions of the future are interwoven. The Dogger Bank is made tangible through a participatory and educational approach by architect Thijs de Zeeuw, while Folkert de Jong gives voice to sea and dunes through mythical nature deities.
The collaboration with the Embassy of the North Sea is essential in this regard. Where the Mesdags used their voices to protect a landscape, the Embassy of the North Sea poses the fundamental question of what it means to regard the sea itself as an actor, with its own voice and interests. This idea deepens the premise that nature cannot be understood solely from a human perspective and aligns seamlessly with the museum’s mission.
DRIFT does not confine itself to the museum galleries, but extends to the beach, the dunes, and the North Sea itself. Through collaborations with artists, biologists, landscape architects, designers, and musicians – including Tim Knol, who allows the landscape to be experienced anew through music and walks – the museum becomes a place of encounter, research, and dialogue. Visitors are not merely spectators here, but participants: observing, listening, and reflecting together.
Where Mesdag once painted a single monumental image to protect a landscape, DRIFT shows that our time calls for multiple perspectives. DRIFT is therefore not an answer, but an invitation. An invitation to learn to look again, as Hendrik Willem and Sientje Mesdag once did: with care, with engagement, and with the courage to take a stand. For only when we no longer see ourselves as owners, but as part of a greater whole, can space emerge for restoration and for the future.
I invite you to let yourself be carried along by this polyphonic exhibition and, like the Mesdags, to allow your gaze upon sea, dune, and horizon to drift.
Minke Schat, director Museum Panorama Mesdag
Sientje Mesdag-van Houten, Drifting Sand, 1880
Hendrik Willem Mesdag & Sientje Mesdag-van Houten
Hendrik Willem Mesdag & Sientje Mesdag-van Houten
Toen de Mesdags in 1880 aan het panorama werkten, stond het Seinpostduin onder druk van commerciële bouwplannen. In een brief uit 1881 uitte Hendrik Willem Mesdag zijn verzet tegen het verlies van deze ‘zeldzaam schoone plek’. Het panorama werd zo meer dan een kunstwerk: het werd een vorm van protest en een vroeg voorbeeld van kunst als pleitbezorger voor natuurbescherming.
In hun tijd voltrok zich een paradigmaverschuiving: ‘woeste gronden’ veranderden in ‘natuurmonumenten’. Vandaag bevinden we ons opnieuw in zo’n overgangstijd, maar nu gedreven door mondiale ecologische crises.
When the Mesdags were working on the panorama in 1880, the Seinpostduin was under pressure from commercial development plans. In a letter from 1881, Hendrik Willem Mesdag voiced his opposition to the loss of this ‘rarely beautiful place.’ The panorama thus became more than a work of art: it became a form of protest and an early example of art acting as an advocate for nature conservation.
In their time, a paradigm shift was underway: ‘wastelands’ were transformed into ‘nature monuments.’ Today, we once again find ourselves in such a period of transition, now driven by global ecological crises.
TRANSCRIPTIE PROTESTBRIEF HENDRIK WILLEM MESDAG
TRANSCRIPTION OF THE LETTER HENDRIK WILLEM MESDAG
’s Gravenhage, 9 Januarij 1881.
Aan den Gemeenteraad van ’s Gravenhage.
Edel Achtbare Heeren!
De ondergeteekende, H. W. Mesdag, kunstschilder te ’s Hage, gezien hebbende dat in de eerstvolgende raadsvergadering op Dinsdag e.k. zal worden behandeld het nader praeadvies van Burgemeester en Wethouders omtrent de uitgifte op erfpacht van de Seinpostduin te Scheveningen geeft met verschuldigden eerbied te kennen dat hij hoopt dat de Gemeenteraad afwijzend moge beschikken op het adres van adressanten (de heeren Pleijsier en IJkema) om genoemde duin in erfpacht van de gemeente te bekomen.
Hij zoude het, met zeker allen, die prijs stellen op het behoud van natuurschoon, ten hoogste betreuren dat deze zeldzaam schoone plek, vanwaar men den prachtigsten vergezichten over den geheelen omtrek kan genieten, zoude worden opgeofferd aan eenig geldelijk belang.
Op grond daarvan verzoekt hij dringend aan den Gemeenteraad, die reeds zoo dikwijls getoond heeft zijn plicht te stellen op het behoud van natuurschoon in deze gemeente, afwijzend te beschikken op het verzoek van adressanten om de Seinpostduin te Scheveningen van de gemeente in erfpacht te bekomen.
Met verschuldigden eerbied, UEd. Achtb. Dw. dienaar, H. W. Mesdag
‘s Gravenhage, 9 January 1881.
To the Municipal Council of ’s Gravenhage.
Honourable Gentlemen!
The undersigned, H. W. Mesdag, painter in The Hague, having seen that the next council meeting on Tuesday will address the further preliminary advice of the Burgomaster and Aldermen regarding the leasehold of the Seinpostduin in Scheveningen, respectfully expresses his hope that the Municipal Council will reject the request of the addressees (Messrs. Pleijsier and IJkema) to obtain the aforementioned dune on a leasehold basis from the city.
He would, certainly with all those who value the preservation of natural beauty, deeply regret that this exceptionally beautiful spot, from where one can enjoy the most magnificent views over the entire area, be sacrificed to any financial interest.
Therefore, he urgently requests the Municipal Council, which has so often demonstrated its commitment to preserving the natural beauty of this municipality, to reject the request by the petitioners to acquire the Seinpostduin in Scheveningen from the municipality on a long lease.
Your honourable servant, H. W. Mesdag
Hendrik Willem Mesdag & Sientje Mesdag-van Houten
Protest letter from Hendrik Willem Mesdag, 1881 City Archive The Hague
In de tijd waarin de kunstenaars Hendrik Willem en Sientje Mesdag leefden, vond er een verschuiving plaats: de manier waarop mensen natuur beleefden en met natuur omgingen raakte op drift. We volgen Hendrik Willem Mesdag naar het Seinpostduin, waar hij het Panorama schilderde. Als natuurliefhebber was hij zijn tijd vooruit. Samen met zijn vrouw Sientje van Houten zette hij zich met zijn kunst in voor het behoud van het landschap.
Rond 1900 zorgde grootschalige ontginning voor een nieuwe blik op het Nederlandse landschap. Waar natuur eerst werd gezien als woeste grond, op zijn best gezien als nutteloos land dat pas waarde kreeg na bewerking, en op zijn slechtst als gevaarlijke bossen en verraderlijk veen, veranderde dat beeld. Het idee van het natuurmonument ontstond: landschap als iets dat op zichzelf bescherming verdient.
Ook onze kijk op de zee heeft zo’n verschuiving gekend. De zee was eeuwenlang - naast een bron van voedsel - vooral een plek om beducht voor te zijn: de mens vestigde zich daar op eigen risico. Die tijd ligt inmiddels ver achter ons. De afgelopen eeuw voelden
we ons door de zee steeds minder bedreigd, en hebben we haar met steeds meer zelfvertrouwen ogenschijnlijk bedwongen: als drager van onze schepen, als bron van massaal geoogst voedsel, en als vindplaats van bodemschatten. Maar ook dat perspectief is in beweging, als een wandelend zandduin.
Aan het begin van de 21ste eeuw kantelt opnieuw ons denken over de relatie tussen mens en zee. Het beschermen van mooie landschappen is niet meer onze voornaamste zorg, maar de opwarming van de aarde en de bijhorende zeespiegelstijging confronteren ons met een nachtmerrieachtige werkelijkheid.
Mensen zijn enerzijds een kracht gebleken die klimaatsystemen op wereldschaal kan ontwrichten, hoewel we ook kwetsbaar blijken in het zicht van deze ontwrichting.
Hendrik Mesdag schilderde zijn Panorama om de hoofdrolspeler ervan, het Seinpostduin, uit te lichten als een landschap dat het beschermen waard is. Maar hij deed meer: door een specifieke locatie te kiezen gaf hij het abstracte begrip ‘natuur’ een concreet gezicht. In navolging van hem vragen wij, de makers van DRIFT ons af: Welke panorama’s, perspectieven en vergezichten heeft deze tijd nodig?
During the time of the artists Hendrik Willem Mesdag and Sientje Mesdag, a shift was taking place: the way people experienced and interacted with nature began to change. We follow Hendrik Willem Mesdag to the Seinpostduin, where he painted the Panorama. As a nature lover, he was ahead of his time. Together with his wife Sientje van Houten, he used his art to advocate for the preservation of the landscape.
Around 1900, large-scale land reclamation led to a new way of looking at the Dutch landscape. Where nature had previously been seen as wasteland – at best as useless land that only gained value through cultivation and at worst as dangerous forests and treacherous peat bogs, this view began to change. The idea of the nature monument emerged: landscape as something worthy of protection in its own right.
Our view of the sea has undergone a similar shift. For centuries, the sea – besides being a source of food – was mainly a placed to be feared: living close to it was done at one’s own risk. Those times are
now far behind us. Over the past century, we have felt increasingly less threatened by the sea and have seemingly subdued it with growing confidence: as a carrier of our ships, a source of mass-harvested food, and a repository of seabed resources. Yet this perspective, too, is shifting – like a wandering sand dune.
At the beginning of the 21st century, our thinking about the relationship between mankind and the sea is changing once again. Protecting beautiful landscapes is no longer our primary concern; instead, global warming and the accompanying rise in sea levels confront us with a nightmarish reality. We have proven to be a force capable of disrupting climate systems on a global scale, while at the same time revealing our own vulnerability in the face of this disruption.
Hendrik Mesdag painted his Panorama to highlight its main protagonist, the Seinpostduin, as a landscape worthy of protection. But he did more than that: by choosing a specific location, he gave the abstract concept of ‘nature’ a concrete face. Following his example, we – the makers of this exhibition – ask ourselves: which panoramas, perspectives, and vistas does our time need?
Shifting Seascapes
WAAR
KIJK: DE DOGGERSBANK
De hedendaagse verschuiving van ons denken over de zee speelt niet aan de oppervlakte van de zee, maar onder water. De schuimkoppen op de golven zijn onveranderd dezelfde; het is wat er onder water gebeurt, waar ons kijken verandert en ook móet veranderen.
De onderwaterwereld van de zee blijft voor de mens abstract en ongrijpbaar. Voor de gemiddelde burger bestaat er geen onderwaterversie van het Seinpostduin.
OF TOCH WEL?
Met DRIFT kijken we ook onder de oppervlakte. Wat we zien is de Doggersbank, een enorme onderzeese zandbank in het hart van de Noordzee. Het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Duitsland en Denemarken: allemaal leggen ze een claim op de Doggersbank omtrent scheepvaart, visserij en energie. Tegelijkertijd is de Doggersbank ook ‘de kraamkamer van de Noordzee’ en van zeer groot belang voor het mariene ecosysteem.
Het is een belangrijke kraamkamer voor haaien, roggen, haring en kabeljauw en het hele jaar een rijk voedselgebied voor walvissen en zeevogels. De Doggersbank is ook een plek met verhalen over verleden, heden en toekomst van onze relatie met de zee.
Hoewel de overheid de Doggersbank op papier goed beschermt, zien we dat de industriële uitbuiting gewoon doorgaat en dat de ecologische ambities niet in verhouding staan met het ecologisch belang van het gebied. De Doggersbank staat dan ook symbool voor onze omgang met de zee: we gebruiken haar niet alleen, we putten haar uit.
Embassy of the North Sea
Net zoals veel hedendaagse natuurfenomenen en -problemen (toename van stikstof, afname van biodiversiteit en opwarming) – is de Doggersbank aan land iets abstracts en onzichtbaars en tegelijk heel belangrijk. Als burgers kunnen we er niet zomaar naartoe om, zoals Mesdag, over het onderwaterlandschap te turen; zonder duikpak valt er weinig rond te dwalen. Hoe breng je zo’n onbekend, en daardoor onbemind gebied tot leven? We vragen ons met DRIFT af hoe een Panorama Doggersbank eruit zou kunnen zien.
OPRICHTING AMBASSADE VAN DE NOORDZEE
Op een kwartiertje lopen van Museum Panorama Mesdag bevindt zich aan het Lange Voorhout 19 een bijzonder pand. Daar kwam op 30 november 1813 de tijdelijke regering bijeen. De prins en aanstaande koning Willem I was nog maar net over de Noordzee uit Engeland aangekomen en werd hier verwelkomd. Vanaf het balkon sprak hij het verzamelde volk toe: naar verluidt een gloedvolle speech.
Op dat moment verschoof ook een perspectief: dat van onszelf als samenleving. Het was de opmaat naar wat wij nu kennen als de Nederlandse staat.
Op datzelfde balkon hingen wij op 1 juni 2018 onze hagelnieuwe vlag uit. De vlag van de Ambassade van de Noordzee: voorvechter en verbeelder van een nieuwe politiek rondom de Noordzee. En zoals het gezegde luidt dat politiek theater is, blijkt het omgekeerde ook waar: ons theater is politiek. De performance die we in 2018 zijn gestart wil in ieder geval politiek zijn.
De mensen die de Ambassade van de Noordzee zijn gestart voelen een gedeelde noodzaak om onze relaties met het niet-menselijke te her-denken, te veranderen en te
LOOK: THE DOGGER BANK
The contemporary shift in our thinking about the sea is not taking place on its surface, but beneath it. The white-crested waves remain unchanged; it’s what ‘s happening underwater that is changing our perception, and it also has to alter our way of seeing.
For us, the underwater world of the sea remains abstract and elusive. For the average individual, there is no underwater equivalent of the Seinpostduin.
OR IS THERE?
With DRIFT, we also look beneath the surface. What we see is the Dogger Bank: a vast underwater sandbank in the heart of the North Sea. The United Kingdom, the Netherlands, Germany, and Denmark all lay claim to the Dogger Bank for shipping, fishing and energy production. At the same time, the Dogger Bank is known as the ‘nursery of the North Sea’ and is of great importance to the marine ecosystem.
It is a crucial breeding ground for sharks, rays, herring and cod, and a year-round rich feeding area for whales and seabirds. The Dogger Bank is also a place filled with stories about the past, present, and future of our relationship with the sea.
Although the government provides strong protection for the Dogger Bank on paper, industrial exploitation continues, and ecological ambitions remain disproportionate to the area’s ecological importance. The Dogger Bank is therefore symbolic of our relationship with the sea: we do not merely use it – we deplete it.
Like many contemporary natural phenomena and problems – such as nitrogen pollution, biodiversity loss and warming – the Dogger Bank
is abstract and invisible from land, yet vitally important. As citizens, we cannot simply go there to gaze at the underwater landscape as Mesdag once did; without diving gear, there is little there to explore. How do you bring such an unknown – and therefore unloved – area to life? With DRIFT, we ask ourselves what a Panorama of the Dogger Bank might look like.
THE ESTABLISHMENT OF THE EMBASSY OF THE NORTH SEA
A fifteen-minute walk from the Panorama Mesdag Museum, at 19 Lange Voorhout, takes you to a remarkable building. On 30 November 1813, the provisional government convened there. Prince William – soon to be King William I –had just crossed the North Sea from England and was welcomed there. From the balcony, he addressed the asseemled crowd with what is said to have been a stirring speech. At that moment, another perspective shifted: our understanding of ourselves as a society. It marked the beginning of what we now know as the Dutch state.
On that same balcony, on 1 June 2018, we raised a brand-new flag: the flag of the Embassy of the North Sea – an advocate and visionary for a new kind of politics concerning the North Sea. As the saying goes that politics is theatre, the reverse also proves true: our theatre is political. The performance we began in 2018 is, above all, intended to be political.
The people who founded the Embassy of the North Sea share a sense of urgency to rethink, transform, and change our relationships with the non-human world into political action. Shortly after our founding, we committed ourselves to a twelve-year period and formulated a mission: by 2030, we aim to be able to see the North
