INHOUDSOPGAVE
8
VOORWOORD
CHHAY VISOTH
KONG VIREAK
ANNEMIEK RENS
17
TIJDLIJN
18
KAART
20
ANGKOR DOOR DE LENS VAN DE WETENSCHAP
SOPHIE BIARD & CHEA SOCHEAT
32
DE ‘ONTDEKKING’ VAN ANGKOR
SOPHIE BIARD
42
EEN EEUW VAN ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK
SOPHIE BIARD & CHRISTOPHE POTTIER
56
EPIGRAFISCH ONDERZOEK EN DE KENNIS OVER HET OUDE CAMBODJA
DOMINIC GOODALL & DOMINIQUE SOUTIF
64
EEN NIEUWE KIJK OP ANGKOR IN HET LIDAR-TIJDPERK
ADAM P. WIJKER
78
DE ARCHEOLOGIE VAN ANGKOR NA ANGKOR
NHIM SOTHEAVIN & MASAKO MARUI
90
ANGKOR EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK: KHMER-STUDIES IN DE WERELDARCHEOLOGIE
PIPHAL HENG
106
CONCLUSIE
IRINI BIEZEVELD
110
TOPSTUKKEN
144
NOTEN
145
LITERATUURLIJST
151
OVER DE CURATOREN
23
ANGKOR EN ANGKOR WAT
24
HET KHMER-RIJK
29
WERELDERFGOED
30
TROONOPVOLGERS EN TEMPELBOUWERS
31
TEMPELARCHITECTUUR
35
KOLONIALE MACHTEN
36
ONTMOET DE KHMER
55
DE RODE KHMER
59
CAMBODJA EN INDIA
60
SDOK KAK THOM
63
HET LEVEN IN ANGKOR
67
INNOVATIEL ABORATORIUM VOOR MACHINELEARNING
68
ANGKOR EN ‘GREATER ANGKOR’
75
DE WATERWERKEN
76
TERRAFORMING
84
BOEDDHA EN DE NAGA
88
PLUNDERING IN ANGKOR
101
MEESTERB EELDHOUWERS
102
WONEN IN ANGKOR
105
ANGKOR: EEN WERELDWONDER
9
ANGKOR
VOORWOORD
ANGKOR IS MEER DAN JE DENKT Angkor neemt een bijzondere plaats in de geschiedenis en de culturele identiteit van Cambodja in. De tempels en monumenten zijn wereldwijd bekend, maar vormen slechts een deel van een veel rijkere geschiedenis. De beeldhouwwerken, inscripties, rituele voorwerpen en archeologische vondsten die bewaard zijn gebleven uit Angkor en andere vindplaatsen in Cambodja, geven ons de kans om kennis te maken met de mensen die deze monumenten hebben opgericht en om een dieper inzicht te krijgen in hun geloofsovertuigingen, kunsttradities en levenswijzen. Het Nationaal Museum van Cambodja is verantwoordelijk voor het beheer en het behoud van een belangrijk deel van dit erfgoed. Tot de collecties behoren bijzondere werken van Khmer-kunst en archeologie die vele eeuwen van de Cambodjaanse geschiedenis beslaan. Deze voorwerpen zijn niet alleen getuigen van een ver verleden. Ze vertellen ook verhalen over religieuze toewijding, artistieke prestaties en menselijke creativiteit, en blijven een belangrijk onderdeel van het culturele geheugen en de identiteit van Cambodja. Het is dan ook zowel een voorrecht als een verantwoordelijkheid dat objecten uit de collectie van het Nationaal Museum van Cambodja naar het buitenland reizen. Deze objecten verlaten Cambodja zelden, en bij elke bruikleen moet zorgvuldig worden gekeken naar hun behoud en betekenis. Tegelijkertijd bieden internationale tentoonstellingen een belangrijke kans om het Cambodjaanse erfgoed onder de aandacht te brengen bij een publiek dat misschien niet de mogelijkheid heeft om het land zelf te bezoeken. Door hun reis naar het Drents Museum kunnen bezoekers in Nederland oog in oog komen te staan met originele werken die eeuwen geleden in Cambodja zijn gemaakt en gebruikt, en via deze werken een nauwere band opbouwen met de geschiedenis van Angkor. Angkor – Het mysterie van Cambodja herinnert ons er ook aan dat onze kennis over Angkor voortdurend in ontwikkeling is. Archeologisch onderzoek en nieuwe wetenschappelijke methoden onthullen een steeds complexer beeld van de oude stad, haar bewoners, haar infrastructuur en haar relatie met het omringende landschap. De objecten die in musea worden bewaard, vormen een essentieel onderdeel van dit doorlopende proces van onderzoek en interpretatie. Angkor is echter veel meer dan enkel een archeologisch verleden. De tempels zijn nog steeds plaatsen van aanbidding, en vele artistieke, religieuze en culturele tradities met diepe historische wortels worden vandaag de dag in Cambodja nog steeds in ere gehouden. Het behoud van Angkor en zijn materiële erfgoed betreft daarom niet alleen de studie van het verleden, maar ook de overlevering van dat erfgoed aan toekomstige generaties. Het doet mij genoegen dat werken uit Cambodja een bijdrage kunnen leveren aan deze tentoonstelling en catalogus, en ik hoop dat ze bezoekers aanmoedigen om de rijkdom en complexiteit van Angkor te ontdekken en het belang in te zien van het beschermen van cultureel erfgoed voor toekomstige generaties. Namens het Nationaal Museum van Cambodja spreek ik mijn oprechte dank uit aan het Drents Museum, MuseumsPartner en aan de curatoren, onderzoekers, restauratoren en collega’s wier samenwerking deze tentoonstelling mogelijk heeft gemaakt.
Chhay Visoth Directeur Nationaal Museum van Cambodja
11
ANGKOR
VOORWOORD
SAMENWERKING OVER GRENZEN Deze tentoonstelling bouwt voort op meer dan tien jaar uitwisseling tussen Cambodjaanse en internationale instellingen. Sinds 1992 werkt het Nationaal Museum van Cambodja, in opdracht van de Koninklijke Regering van Cambodja, nauw samen met culturele instellingen en musea over de hele wereld. Dat gebeurt onder meer door collectiestukken in bruikleen te geven voor bijzondere tentoonstellingen. Tijdens mijn directeurschap van het Nationaal Museum, van 2012 tot 2019, hebben wij deze samenwerkingen verder uitgebouwd en Khmer-kunst en -wetenschap met nieuwe doelgroepen wereldwijd gedeeld. Deze tentoonstelling, en de komst ervan naar Nederland, is een van de hiervan. De tentoonstelling is gebaseerd op jarenlang onderzoek, waarvan een belangrijk deel tot stand kwam in samenwerking met Damian Evans en Sophie Biard. Hun werk op het gebied van lidar-onderzoek en de geschiedenis van Angkoriaanse collecties heeft onze kennis van Angkor ingrijpend veranderd. Damian overleed in 2023, en deze tentoonstelling is dan ook mede een eerbetoon aan de omvang en ambitie van wat hij, samen met Sophie en andere collega’s, heeft willen bereiken. Aan de tentoonstelling en deze publicatie werkten vooraanstaande archeologen, kunsthistorici, historici, epigrafisten, een antropoloog en experts op het gebied van luchtfotografie en lidar mee. Samen bieden zij niet alleen een nieuw beeld van de geschiedenis van Angkor, maar wijden zij ook aandacht aan plundering en restitutie. Terwijl nieuw onderzoek ons beeld van Angkor veranderde, keerde ook een groeiend aantal geplunderde Angkoriaanse beelden en objecten terug naar Cambodja. Zij werden, na jarenlang herkomstonderzoek, teruggegeven door musea, verzamelaars en overheden in het buitenland. Verschillende stukken in deze tentoonstelling dragen deze geschiedenis met zich mee. Ooit werden zij uit Cambodja weggehaald; nu worden zij opnieuw tentoongesteld, als een klein teken van hoe ver dit werk inmiddels is gevorderd. Ik ben het Drents Museum, MuseumsPartner en mijn collega’s van het Nationaal Museum van Cambodja dankbaar voor hun bijdrage aan het naar Assen brengen van deze tentoonstelling. Het is een tentoonstelling waaraan met grote toewijding is gewerkt, in de hoop dat zij het verhaal van Angkor aan een breed en nieuw publiek zal vertellen.
Kong Vireak Onderstaatssecretaris, Ministerie van Cultuur en Schone Kunsten van Cambodja
13
ANGKOR
VOORWOORD
HET MYSTERIE VAN CAMBODJA Het Drents Museum heeft een lange traditie van internationale archeologische tentoonstellingen en bijbehorende publicaties. We verrassen het publiek met topcollecties uit alle werelddelen: van China tot Iran, en van Armenië tot Guatemala. Nu reizen we naar Cambodja en vertellen we het verhaal van het grootste religieuze monument van de wereld: Angkor. De objecten uit deze tentoonstelling zijn voor het eerst in Europa te zien, een primeur waar wij als museum trots op zijn. De standbeelden zoals de Garuda (bewaker) en de beroemde koning Jayavarman VII, nemen de bezoeker mee naar het Khmer-rijk van 800 jaar geleden. De artikelen in deze catalogus plaatsen de objecten uit de tentoonstelling in een bredere historische en culturele context. Deze catalogus laat zien hoe onze kennis over Angkor tot stand komt. De stad is de afgelopen jaren opnieuw in kaart gebracht dankzij luchtkartering en lidar-onderzoek, dat een preciezer beeld heeft gegeven van de omvang en van het aantal mensen dat er ooit heeft gewoond. Hierdoor weten we nu dat Angkor veel meer was dan alleen een religieus en monumentaal centrum. Het was ook de thuisbasis van honderdduizenden mensen, die samen een van de grootste stedelijke samenlevingen van hun tijd vormden. Ik wil iedereen bedanken die aan deze catalogus heeft bijgedragen: onze collega's in Cambodja, de auteurs van deze publicatie, Uitgeverij Waanders, vormgever Petra Warrink en MuseumsPartner. Mijn dank gaat ook uit naar Sophie Biard, die met haar grondige en nauwkeurige aanpak een belangrijke rol heeft gespeeld. Bijzondere waardering gaat uit naar conservator archeologie Irini Biezeveld. Ik hoop dat de lezer, net als ik, onder de indruk raakt van Angkor.
Annemiek Rens Hoofdconservator, Drents Museum
17
ANGKOR
TIJDLIJN
EEUW
KONINGEN
BELANGRIJKE BOUWPROJECTEN
GEBEURTENISSEN
IN DE REST VAN DE WERELD
9de eeuw
Jayavarman II Jayavarman III Indravarman I Yaśovarman I
Phnom Bakheng, Phnom Krom & Phnom Bok (Angkor)
De bouw van grote tempels gewijd aan Shiva en Vishnu getuigt van de geleidelijke vestiging van de hoofdstad op de vlakte van Angkor.
800 Karel de Grote, Europa
Tijdens het bewind van Jayavarman IV (921-941) wordt de hoofdstad verplaatst naar Koh Ker (90 km ten noordoosten van Angkor).
911 De Vikingen stichten het hertogdom Normandië
De bouw van grote tempels zoals Phimai (Thailand) en Wat Phu (Laos) illustreert de omvang van de macht en invloed van de Khmer in de hele regio.
ca. 1050 Chichen Itza, Mexico
Angkor Wat, dat tot op de dag van vandaag het grootste religieuze complex ter wereld is, wordt gebouwd.
1162 Geboorte van Genghis Khan, Mongolië
Aanvallen op Angkor door het Champakoninkrijk in het oosten. De koning bevordert het Mahāyāna-boeddhisme als de belangrijkste godsdienst.
1206 Eerste Sultanaat van Delhi, India
buiten angkor
Mahendraparvata (Phnom Kulen) Bakong, Lolei (Roluos)
10de eeuw
Harśavarman I Īśānavarman II Jayavarman IV Harśavarman II Rājendravarman II Jayavarman V
Prasat Kravan Pre Rup, Oostelijke Mebon, Bat Chum Ta Keo buiten angkor
Koh Ker Banteay Srei 11de eeuw
12de eeuw
Udayādityavarman I Jayavīravarman Sūryavarman I Udayādityavarman II Harśavarman III Jayavarman VI
Phimeanakas, Westelijke Baray, Khleang (noord en zuid), Baphuon
Dharanīndravarman I Sūryavarman II Yaśovarman II Tribhuvanādityavarman
Angkor Wat, Chau Say Thevoda, Banteay Samrae
buiten angkor
Preah Vihear, Phnom Chisor, Phimai, Wat Phu
buiten angkor
Beng Mealea, Phnom Rung (Thailand) 12de – 13de eeuw
Jayavarman VII
Ta Prohm, Preah Khan, Neak Pean, Banteay Kdei, Muren van Angkor Thom, Bayon, Ta Som, Ta Nei buiten angkor
Banteay Chhmar, Preah Khan van Kompong Svay 13de eeuw
Indravarman II Jayavarman VIII Śrīndravarman
14de eeuw
Śrīndrajayavarman Jayavarman Parameśvara
9de eeuw Borobudur, Indonesië
929 Kalifaat van Córdoba, Spanje
1163-1250 Notre-Dame in Parijs
Prasat Suor Prat Terras van de Melaatse Koning, Preah Palilay, Preah Pithu, Mangalartha 14de eeuw Cuzco, Peru 1333 Himeji kasteel, Japan
15de eeuw
De koninklijke familie verhuist naar het zuiden van Cambodja.
18
ANGKOR
KAART
Phimai
L T
H
A
I
L
A
N
D
A
O
S
Wat Phu Cultuurlandschap / Ancient settlements of Champasak
Preah Vihear
Banteay Chhmar
Koh Ker Phnom Kulen Angkor
Preah Khan Kampong Svay Beng Mealea
Siem Reap
Roluos
Battambang
Sambor Prei Kuk
C
A
M
B
O
D
I
A
M
Longvek Srei Santhor
Oudong (Phnom Preah Reach Troap)
A
Phnom Penh
N
Phnom Chisor Phnom Da
T
E
I V
0 km
50 km
100 km
Ho Chi Minh City
19
ANGKOR
KAART
Banteay Srei
Jayatataka Preah Khan
Phnom Bok
Neak Pean Oostelijke / East Baray
Angkor Thom
Ta Prohm Banteay Kdei
Westelijke / West Mebon
Oostelijke / East Mebon
Takeo
Westelijke / West Baray
Srah Srang
Banteay Samre Pre Rup
Phnom Bakheng Angkor Wat
Prasat Kravan
Preah Ko S I E M
0 km
1
2
3
4
R E A P
Bakong
5 km
←
↑
Overzichtskaart van Cambodja en de omringende landen. Belangrijke Khmer-nederzettingen zijn aangeduid met een cirkel en grote moderne steden met een vierkant.
Detailkaart van de Angkor-regio met de belangrijkste Khmer-bouwwerken. Waterresevoirs zijn gemarkeerd met een druppel.