Bomen
van wortel tot blad met meer dan 450 afbeeldingen
Paul Smith
Inhoud Voorwoord Inleiding
Zaden Inleiding Kokosnoten Architectuur Zaadformaten Verspreidingswijzen Afgelegde afstanden Kleuren Vruchten Zaadbanken en de Zaadkathedraal Millennium Seed Bank Zaadkathedraal
Bladeren Inleiding Biomimicry Kunst Architectuur Tom Thomson en de Group of Seven Vormen Patronen Texturen Verdedigingsmechanismen
Vorm Inleiding Architectuur Landschapsarchitectuur Klimaataanpassingen Boomkroonkartering Oudste levende soorten Bonsaibomen Wortelstelsels Bewustzijn en mythologie Spiritualiteit Kunst
6 10
14 18 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44
46 50 58 60 64 66 68 70 72 76
78 82 90 92 94 96 98 100 102 104 106 108
Bast Inleiding Aanpassingen Kleuren Medicinale en overige toepassingen Textuur Kleurstoffen Kurk Hars, gom en rubber Wierook Architectuur Beschadigingen
Hout Inleiding Wayfarers Chapel Jaarringen Houtgebruik door de eeuwen heen Houtdichtheid Kleuren Houtsoorten Architectuur De mopane: bron van brandhout Ontbossing en bebossing Design en technologie
Bloemen Inleiding Vijgen Bloesems Bestuivingsmethoden Anatomie Oorsprong van bloeiende boomsoorten Kersenbloesemvoorspelling, Japan Bloesem kijken in Japan Hanami Fashion Design en technologie
110 114 122 124 126 128 130 132 134 136 138 140
142 146 154 156 158 160 162 164 166 168 170 172
174 178 186 188 190 192 194 196 198 200 202 204
Vruchten
206
Inleiding Muiterij op de Bounty Formaat en gewicht Meest geteelde fruitsoorten Appelrassen Gezondheidsvoordelen Fruitige fashion Vruchtensappen en -dranken Fruit en alcohol Architectuur Kunst
Symbiose
210 218 220 222 224 226 228 230 232 234 236
238
Inleiding Symbionten van bomen Schroefpalm van Madagaskar Soortennetwerk Varens Korstmossen en mossen Bedreigde boomsoorten Oorzaken van uitsterving Afname van boomsoorten Bomen in kinderboeken Design
242 250 252 254 256 258 260 262 264 266 268
Bomen en wij 270 Inleiding Stadsplanning Houten huizen Het woud van de wereld Spirituele gebouwen en houten voorwerpen Houttoepassingen Ecosysteemdiensten De Global Tree Assessment Meubilair Tappen van ahornsiroop Chengdu
274 282 284 286 288 290 292 294 296 298 300
Verder lezen Arboreta en botanische tuinen Over de auteurs en dankwoord Verantwoording Woordenlijst Colofon
305 307 309 310 312 315
Zaden 18
Inleiding
26
Kokosnoten
29
Architectuur
30
Zaadformaten
32
Verspreidingswijzen
34
Afgelegde afstanden
36
Kleuren
38
Vruchten
40
Zaadbanken en de Zaadkathedraal
42
Millennium Seed Bank
44
Zaadkathedraal
Dipterocarp Dipterocarpus Deze hoge bomen behoren tot de langste boomsoorten van Azië.
Ondergrondse structuren
De stam en kroon van een boom vormen samen de bovengrondse biomassa, maar het ondergrondse wortelstelsel kan maar liefst 20 tot 30 procent van de totale massa van de boom uitmaken. De patronen van wortelstelsels variëren enorm, afhankelijk van boomsoort, klimaat en bodemtype, maar hun basisfunctie is altijd dezelfde – de boom voorzien van micronutriënten en water. Daarbij worden ze geholpen door symbiotische mycorrhizale schimmels [blz. 243], die met microscopisch kleine, haarachtige filamenten of ‘mycelia’ doordringen tot in de kleinste bodemdeeltjes en daaraan mineralen en water onttrekken, in ruil voor suikers en koolhydraten van de boom. De afgelopen decennia hebben wetenschappers ontdekt dat deze mycelia en wortelstelsels bomen niet alleen in staat stellen om voedingsstoffen te ruilen met schimmels, maar ook met elkaar – schijnbaar een altruïstische daad, die lastig lijkt samen te gaan met de gedachte van survival of the fittest. Bovendien blijkt uit onderzoek dat wanneer één boom wordt aangevallen en verwond, de verdedigingsmechanismen van andere bomen in het bos worden geactiveerd, mits deze met de eerste boom in contact staan via mycelia. Wanneer de myceliumverbinding wordt verbroken, reageren de andere bomen niet. Misschien wel de boeiendste waarneming is dat ‘moederbomen’ hun eigen nageslacht lijken te herkennen en van voedsel te voorzien.
De patronen van wortelstelsels variëren enorm, afhankelijk van boomsoort, klimaat en bodemtype.
88
Vorm
Inleiding
Wortelstelsels 70 m
60 m
50 m
Van de biomassa van een boom bevindt zich 20 tot 30 procent onder de grond. De diepte van de wortels varieert, afhankelijk van de boomsoort en de leefomgeving; in drogere gebieden reiken de spilwortels vaak dieper, om bij water en micronutriënten te komen. De in de woestijn levende Prosopis velutina en de ZuidAfrikaanse herdersboom (Boscia albitrunca) zijn goede voorbeelden.
40 m
30 m
20 m
10 m
10 m
20 m
30 m
40 m
50 m
60 m
70 m
102
Grove den Pinus sylvestris
Prosopis Prosopis velutina
Gele den Pinus ponderosa
Vachellia Vachellia tortilis
Afrikaanse baobab Adansonia digitata
Herdersboom Boscia albitrunca
En Zomereik Quercus robur
Blauwe gomboom Eucalyptus globulus
Boomhoogte: 35 m Worteldiepte: 33 m
Boomhoogte: 12 m Worteldiepte: 53 m
Boomhoogte: 60 m Worteldiepte: 24 m
Boomhoogte: 15 m Worteldiepte: 35 m
Boomhoogte: 25 m Worteldiepte: 2 m
Boomhoogte: 78 m Worteldiepte: 70 m
Boomhoogte: 30 m Worteldiepte: 9 m
Boomhoogte: 45 m Worteldiepte: 45 m
Vorm
Wortelstelsels
Pinus sylvestris, Prosopis velutina, Pinus ponderosa, Vachellia tortilis,
Adansonia digitata, Boscia albitrunca, Quercus robur, Eucalyptus globulus
103
Overige toepassingen
Al duizenden jaren wordt bast gebruikt voor het maken van textielkleurstoffen [blz. 130]. De bast van sporkehout (Rhamnus frangula) wordt hiervoor al sinds de ijzertijd toegepast en levert tinten op van mosterdgeel tot kaneelrood. Meestal wordt de bast gedrenkt in zeer heet water, waarna natriumcarbonaat wordt toegevoegd. Het mengsel blijft weken of maanden fermenteren, waarbij er wordt geroerd, en water en soda worden aangevuld om de zuurgraad (pH) hoog te houden. Dan wordt de stof twee weken lang in de vloeistof ondergedompeld. Deze kleuring werkt goed als bast wordt gebruikt van tanninerijke planten, zoals eik, esdoorn, wilg en berk. Het resultaat omvat een reeks bruine en gele tinten. In het verleden werd de stof zelf soms ook van bast gemaakt – en hier en daar gebeurt dat nog steeds. De papiermoerbei (Broussonetia papyrifera) is inheems in subtropisch Azië en werd door de oorspronkelijke Austronesiërs voor dit doel gebruikt. Baststof wordt gemaakt door doorweekte stroken van de vezelrijke binnenbast tot lappen te slaan, die dan worden verwerkt tot kledingstukken. De teelt van de papiermoerbei volgt de Austronesische migratiepatronen van 5000 tot 500 v.C., van Oost-Azië tot PapoeaNieuw-Guinea en Oceanië. Baststof staat bekend als ‘tapa’, een naam die afkomstig is van Tahiti en de Cookeilanden maar tegenwoordig internationaal wordt gebruikt, met diverse regionale variaties. Op Hawaii gebruiken ze het woord ‘kapa’, en op Madagaskar, dat werd gekoloniseerd door
120
Amerikaanse persimoen Diospyros virginiana De dikke, krokodilachtige bast van de persimoen beschermt de boom tegen winterse kou, maar ook tegen uitdrogende wind en houtetende plaagdieren.
de Austronesiërs tussen 350 voor en 550 n.C., wordt de term ‘tapia’ gebruikt voor stof die is gemaakt van zijderupsen die zich voeden met de tapiaboom (Uapaca bojeri). In Afrika wordt baststof gemaakt van verschillende soorten bomen, waaronder Ficus natalensis, een verwant van de papiermoerbei, de baobab (Adansonia digitata) en verschillende soorten van het geslacht Brachystegia – de voornaamste groep in de miombobossen in het midden en zuiden van Afrika. Normaal gesproken wordt tijdens de productie van baststof niet geweven, maar de bastvezels kunnen wel worden gebruikt voor allerlei andere producten, waaronder vissersnetten, garen en touw. In Papoea-Nieuw-Guinea is de bilum (of noken) een tas die vanouds wordt geweven van boombast en waarin kinderen worden vervoerd; dit voorwerp is niet alleen praktisch, maar heeft ook een diepe culturele betekenis. Bastvezels die werden gewonnen uit de binnenbast van soorten als linde, blauweregen en moerbei, werden ooit gebruikt om touw en garen te maken; sommige van deze natuurlijke vezels worden nog altijd voor dit doel ingezet. Jute is afkomstig van planten uit het geslacht Corchorus, die weliswaar geen bomen zijn, maar wel meters hoog kunnen worden. Bij moderne papierproductie worden cellulosevezels gebruikt die zijn gewonnen uit houtpulp, maar traditioneel werden voor het maken van papier bastvezels gebruikt. In de Himalaya wordt nog steeds papier gemaakt van de bast van de ‘loktaboom’ (Daphne papyracea) uit de peperboompjesfamilie (Thymelaeaceae). Op Madagaskar dient de ‘avohaboom’ (Gnidia daphnifolia) uit diezelfde familie als bron van de bastvezels waarvan het beroemde Antaimoropapier wordt gemaakt, dat is verrijkt met wilde bloemen.
Bast
Inleiding
Hanami Volgens de Japanse traditie draait hanami – te vertalen als ‘bloesem kijken’ – om de talrijke kersenbomen (sakura) en, in mindere mate, de pruimenbomen (ume). Hanami gaat in elk geval terug tot de Naraperiode, rond de achtste eeuw.
200
Bloesem kijken in de wijk Chiyoda Toyohara Chikanobu, 1894 Drieluik in de stijl ukiyo-e, waarop een bloesemfeest is afgebeeld in de harem van het Edokasteel bij Chiyoda.
Bloemen
Hanami
Sakura
201
Dwarsdoorsnede van
Zoals geldt voor de meeste onderwerpen een boomstam gaan ook het behouden en planten van bomen Aan de groeiringen kun je VERKOOP, DISTRIBUTIE EN MARKETING NEDERLAND FORMAAT 230 x 280 MM niet alleen de leeftijd van gepaard met allerlei complicaties waarmee rekeOMVANG 320 PAGINA’S de boom aflezen, maar ook TerraLannoo ning moet worden gehouden. Oude bossen houden CA. 500 FOTO’S EN ILLUSTRATIES in welke periode de boom Postbus 23202 | 1100 DS Amsterdam bijvoorbeeld meer koolstof vast dan nieuwe heeft geleefd. GEBONDEN, MET RUGBAND T +31 (0)20 236 42 70 aanplant, dus het behoud ervan zou vanzelfinfo@terralannoo.nl VERSCHIJNINGSDATUM SEPTEMBER 2022 sprekend moeten zijn. Het hout uit oude bossen groeien. Op€ het halfrond worden op INTRODUCTIEPRIJS 39,99noordelijk (T/M 31-12-2022) VERKOOP (en soms ook de grond boomplantages REGULIERE PRIJS € 45,- veelal soorten geteeld als sitkaVerkoop binnendienst 90(Picea 8989 908 8 waarop ze groeien) ISBN is 978 spar sitchensis), douglasspar (Pseudotsuga verkoop@terralannoo.nl NUR 429 echter meestal veel meer menziesii), lariks (Larix) en diverse dennen (Pinus). Key accountmanager waard dan de koolstof, Op het zuidelijk halfrond en in de tropen valt Buiten boekhandel dus is het belangrijk dat de keuze meestal op eucalyptussen, acacia’s en New Business manager Willemijn van de Ven overheden het kappen dennen, zoals de montereyden (Pinus radiata) willemijn.vandeven@terralannoo.nl van oude bomen wet- en de Mexicaanse treurden (Pinus patula). Deze M +31 (0)6 21 86 69 09 telijk verbieden of hun snelgroeiende zachthoutsoorten zijn ideaal voor Vertegenwoordigers burgers stimuleren oude de productiebosbouw, maar niet per se voor de Rayon Noord-Nederland bomen te laten staan opslag van koolstof. Als de bomen op verkeerde Hans ter Laak hans.terlaak@terralannoo.nl om zo koolstof vast te plekken worden geplant, zoals veengebieden en M +31 (0)6 11 02 21 22 Oorspronkelijke titel:graslanden, Trees: From Root to Leaf houden. Costa Rica sommige kunnen ze zelfs meer koolstof Oorspronkelijke uitgever: Thames & Hudson Ltd, vrijmaken dan ze opslaan, aangezien deze landheeft beide gedaan:181A het High Rayon Zuid-Nederland Holborn, London WC1V 7QX Hannah Serrarens land betaalt landeigena- schapstypen effectievere koolstofreservoirs zijn hannah.serrarens@terralannoo.nl Trees: From to Leaf die hun plaats innemen. Vrijwel altijd danRoot de bomen ren en gemeenschappen T +31 (0)6 29 29 97 11 © 2022 Thames & Hudson Ltd, London ontstaan er steriele landschappen die ten koste om bossen intact te houden. In de meeste landen Tekst © 2022 Paul Smith van de biodiversiteit, omdat maken regeringen echter weinig haast metVoorwoord de gaan © 2022 Roboorspronkelijke Macfarlane VERKOOP, DISTRIBUTIE EN MARKETING BELGIË Hoofdstuk ‘Bomen en wij’soorten in monocultuur worden aanniet-inheemse bosbescherming of zelfs maar het stoppen met © 2022 Yvette HarveyBrown perverse prikkels, zoals het afgeven van vergun- geplant. Monoculturen gaan met meer problemen Uitgeverij Lannoo Kasteelstraatningen 97 | 8700om | Tielt | België gepaard: ze blijken zeer gevoelig voor plagen en hout te oogsten. T +32 (0)51 42 42 11 Illustraties omslag © Here Design Noord-Europese plantages ziekten. Zo hebben Er is nog een andere relatief effectieve info@lannoo.be Foto op rugband: Plankwortelboom, Borneo. metBloom Japanse lariks (Larix kaempferi) zwaar te lijden methode om koolstof vast te leggen en herstel Foto: van Steve Images/Alamy Stock Photo VERKOOP Schutblad voorin:van Photosampler/Alamy Stock Photo gehad de schimmel Phytophthora ramorum, biodiversiteit mogelijk te maken: het beschermen Customer Service Schutblad achterin: Vjatjeslav Saltajev/Alamy Stock Photo waardoor de productie is gekelderd. +32 (0)51 42 van 42 72aangetaste bossen en deze laten regenereren Voor een volledige lijst met fotocredits, zie blz. 312 customerservice@lannoo.be Uiteindelijk zijn we niet goed in staat vanuit zaden die in de bodem aanwezig zijn. Waar © 2022 om alle 60.000 soorten bomen te helpen herdit werkt – meestal door mensen en vee te weren – Key accountmanager buitenboekhandel Uitgeverij TERRA stellen. Op dit moment beschikken we over de is het niet nodig om bomen te planten. De natuur Dirk Meulemans Terra maakt deel uit van TerraLannoo bv dirk.meulemans@lannoo.be infrastructuur en vaardigheden om zo’n doet het zelf. Op veel plaatsen echter is de zaadbank Postbus processen, 23202 M +32 (0)496 59 87 64 1100 DS 500 Amsterdam, Nederland soorten te planten. De Bonn Challenge staat in de bodem dermate uitgedund dat alleen onkruid info@terralannoo.nl en invasieve soorten opkomen. In dat geval www.terrapublishing.com kan voor het streven om in 2030 350 miljoen hectare Accountmanager West- en Oost-Vlaanderen ondersteunde regeneratie uitkomst bieden, waarbij aangetast en ontbost landschap te laten regenebuitenboekhandel reren. Minstens de helft van alle toezeggingen tot bomen worden geplant en onkruiden en invasieve terrapublishing Bart Van Averbeke bart.vanaverbeke@lannoo.be nu toe betreft plantagebosbouw – op die schaal soorten worden verwijderd. Het laatste redmiddel is terrapublishing M +32 (0)497het 59 35 01 aanplanten van bomen, maar dat is duur – zeker wordt dat mogelijk de volgende door de mens Vertaling: Nathan Brinkman/Vitataal veroorzaakte ramp voor inheemse soorten en als je de bomen wilt laten staan – zodat financiële Accountmanager Redactie en productie: Vitataal, Feerwerd Midden-Vlaanderen & Antwerpen biodiversiteit. Het is van wezenlijk belang dat ondersteuning (of ontmoediging) onmisbaar is.Zetwerk:de Indruk Grafisch Ontwerp, Soest Goel Lauwers Opmaakwe omslag: hans delnoij grafisch natuurlijke bossen enontwerp andere leefomgevingen Iedereen is het erover eens dat er meer goel.lauwers@lannoo.be Ontwerp: Here Design beschermen en herstellen met behulp van inheemse M +32 (0)496bomen 59 87 57 moeten komen, maar het antwoord op soorten de vraag wat en waar er geplant moet worden, Eerste druk, 2022 – en exotische bomen alleen aanplanten in Key accountmanager is een stuk ingewikkelder. De bosbouwinfrastruc- volledig aangetaste landschappen waar het negaVlaams Brabant & Limburg ISBN 978 90 8989 908 8 en 429tieve effect verwaarloosbaar zal zijn. Anders zullen Ann Van Hulletuur, inclusief zaadbanken, kwekerijen, kennisNUR ann.vanhulle@lannoo.be kunde, is hoofdzakelijk gericht op productiebos- onze goedbedoelde pogingen om koolstof vast te M +32 (0)497 42 27 92 Alle rechten voorbehouden. Niets tot uit deze uitgave probleem: mag leggen slechts leiden een nieuw het bouw. Hierbij gaat het om genetisch verbeterde, worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd Product manager retail exotische soorten die snel en recht verlies van de biodiversiteit. meestal gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op
Iedereen is het erover eens dat we meer bomen moeten planten, maar het antwoord op de vraag wat en waar er geplant moet worden, is een stuk ingewikkelder.
Nadine Algoet nadine.algoet@lannoo.be
152
enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Hout
Inleiding
Terra presenteert het ultieme bomenboek Bomen voeden, beschermen, inspireren en genezen ons, het belang van deze oerwezens is dan ook moeilijk te overschatten. Daarom brengt Terra het ultieme bomenboek uit. Bomen presenteert helder en op een allesomvattende manier het belang van bomen voor de mensheid, de gezondheid van de aarde en voor onze toekomst. Met verbluffende fotografie, schitterende illustraties en verhelderende infographics beschrijft expert Paul Smith alle facetten van bomen: van zaden en vormen tot fruit, bloemen en bladeren, van ingewikkelde bast- en bladpatronen tot de structuur van wortels en takken. Inhoudelijke en toegankelijke teksten introduceren elk onderwerp, gevolgd door een reeks visuele spreads die niet alleen de diverse kleuren en vormen laten zien, maar die ook duidelijk maken waarom bomen zo’n dankbaar onderwerp vormen in kunst, verhalen en architectuur. Ook wordt de cruciale relatie tussen bomen, dieren en de mensheid toegelicht. Iedere natuurliefhebber zal deze historische en uiterst actuele uitgave omarmen.
Paul Smith werkt al meer dan 25 jaar in de natuurbescherming en is sinds 2016 secretarisgeneraal bij Botanical Gardens Conservation International. Hij schreef in 2021 mee aan het rapport State of the World’s Trees voor het IUCN World Conservation Congress. Voorheen was hij hoofd van Kew Garden’s Millennium Seed Bank in Londen, waar hij toezicht hield op de conservering van zaden van meer dan 25.000 plantensoorten. terra-publishing.com