Issuu

Stefanie Van Moen

STEM IN TRANSITIE Praktisch werkboek voor transpersonen, genderfluĂŻde personen en stemtherapeuten

Voorwoord Het transgenderthema komt de laatste tijd geregeld aan bod in diverse media. Al wordt dit aspect weinig besproken, toch is de stem een van de belangrijkste elementen die bepaalt hoe mensen gender ervaren. Een niet-genderspecifieke of -conforme stem kan de aandacht trekken. Hormonen zorgen in de puberteit voor een wijziging in het stemgeluid van een individu, maar in een transitieproces resulteert hormoontherapie vaak in een te beperkte verandering. Daarom zoeken sommige transgenderpersonen professionele begeleiding om hun stem beter te controleren, te feminiseren of te masculiniseren. Voor het eerst is er een Nederlandstalig praktisch werkboek dat een gestructureerde en betrouwbare behandeling beschrijft en beschikbaar stelt. Het boek dat voor je ligt is relevant voor transpersonen en tegelijk voor hun stemcoaches of logopedisten. Jullie kunnen nu samen de exploratie starten naar geschikte oefeningen om de stem te beïnvloeden en deze wijzigingen stap voor stap – met groeiend zelfvertrouwen – in het dagelijkse leven te integreren. De auteur, Stefanie Van Moen, is een gedreven en geëngageerd Master in de logopedie. Ze heeft uitgebreide klinische ervaring in begeleiding van transgenderpersonen. Haar passie voor stem wordt duidelijk naarmate je dit boek doorneemt. Transpersonen mogen door dit boek evenwel niet het gevoel krijgen te moeten beantwoorden aan bepaalde sociale verwachtingen. Het is vooral belangrijk dat ieder zich zo comfortabel mogelijk voelt bij een (al dan niet nieuwe) authentieke eigen stem. Uiteraard zal ieder kunnen werken aan de stem, maar het is evengoed voor elk van ons een taak om de culturele verwachtingen van wat een typisch mannelijke of vrouwelijke stem wat bij te stellen en om veel minder of niet veroordelend te reageren als de stem niet typisch klinkt. Conformeren mag, maar moet helemaal niet.

Ik wens iedereen vooral veel plezier bij het aanvatten van deze uitdaging. Het is geen pijnlijk proces: je hoeft er dus geen schrik voor te hebben. Het is wel een werk van lange adem, met bewustwording van de stem, en dan oefenen, oefenen, oefenen,… De kans is groot dat jij én je omgeving versteld zullen staan van het resultaat. Guy T’Sjoen Diensthoofd Endocrinologie & Centrum voor Seksuologie en Gender UZ Gent November 2018

Inleiding – Vind je eigen stem Je stem is je visitekaartje. Het is het middel bij uitstek om je gedachten, gevoelens The voice is a en ideeën direct te delen met je omgesecond face. ving. Ook indirect kan je stem iets over — Michael je vertellen, over je leeftijd bijvoorbeeld, Gerard Bauer of over je gezondheidstoestand en emoties. Bovendien bepaalt de manier waarop je je stem gebruikt ook deels hoe je in de wereld staat. Zo onthult je stem je nationaliteit, door de taal die je spreekt. Je uitspraak, woordgebruik en dialect vertellen anderen iets over de streek waar je woont of opgroeide, of misschien zelfs over je culturele achtergrond of opleiding. Wanneer we spreken, geven we dus een stukje van onszelf bloot. Maar wat als je stem niet past bij je identiteit? Of wat als je lichaam al een transitie heeft ondergaan, maar je stem je blijft loskoppelen van je nieuwe identiteit? Dan kan het een vervelend instrument worden, haast een noodzakelijk kwaad, waarmee je elke dag geconfronteerd wordt. Voor een communicatief wezen als de mens blijft de stem immers het ultieme communicatiemiddel dat we op elk moment van de dag gebruiken. Stem in transitie is bedoeld voor transvrouwen, transmannen, genderfluïde personen, stemtherapeuten en iedereen die de mogelijkheden van zijn of haar stem wil verkennen. Het beschrijft niet hoe de ideale vrouwen-, mannen- of non-binaire stem ‘moet’ klinken. Waar het wel om gaat, is het vinden van een stem die goed aanvoelt. Bedoeling is om letterlijk je eigen stem te vinden, je persoonlijke visitekaartje.

Dit boek reikt je de volgende tools aan om aan de slag te gaan met jouw stem in transitie: ## Het geeft inzicht in de werking van de stem; ## Je leert realistische stemdoelen voorop te stellen en je leert hoe ze te bereiken; ## Het legt de link tussen stem en lichaam, stem en stemming, stem en identiteitâ€Ś; ## Het is een naslagwerk en werkboek vol oefeningen om voor, tijdens en na stemtherapie te raadplegen. Ik wens je veel plezier met het verkennen van je (nieuwe) stem! Stefanie Van Moen

Over genderterminologie In de titel van het boek vind je het woord ‘transitie’ terug. Merk op, dit wil niet zeggen dat elke transgender van man naar vrouw of omgekeerd overgaat. De werkelijkheid is namelijk veel genuanceerder. Ik licht dit even toe met enkele trefwoorden hieronder, waaruit blijkt dat de werkelijkheid niet zo eenvoudig is. GESLACHT: Het lichamelijke aspect van vrouwelijkheid (XX-chromosomen) en mannelijkheid (XY-chromosomen) met typische geslachtskenmerken en voortplantingsorganen. Er zijn ook andere vormen mogelijk, met andere combinaties van chromosomen (XXY, XYY) of onduidelijke geslachtskenmerken. In deze gevallen spreken we van interseksualiteit. GENDER: De sociale, culturele en psychologische invulling van vrouwelijkheid en mannelijkheid. Gender gaat dus om expressie en verwachtingen van buitenaf. GENDERROL: De sociale rollen die vanuit de omgeving aan je gender worden opgelegd, op basis van je sekse. GENDERIDENTITEIT: Je innerlijke gevoel. Voel je je jongen/man, meisje/ vrouw, of geen van beiden? GENDEREXPRESSIE: De mate waarin je je vrouwelijk of mannelijk uit: je kledij, taalgebruik, kapsel, de wijze waarop je met emoties omgaat… Slechts weinig mensen drukken zich louter vrouwelijk of mannelijk uit. TRANSGENDER: Wanneer de genderidentiteit of genderexpressie afwijkt van de verwachtingen die aan iemands sekse worden verbonden, spreken we van transgender. Het is een koepelterm voor alle vormen van gendervariatie. Het betekent niet dat iemand een probleem of een stoornis heeft. CISGENDER: Wanneer de genderidentiteit wel in de lijn ligt van het geboortegeslacht. PASSABILITEIT: Veel transmannen en -vrouwen streven ernaar ‘passabel’ te zijn, ze willen namelijk herkend worden in hun gewenste geslacht. Een stem die overeenkomt met je genderidentiteit, helpt je voor een groot stuk om passabel te zijn. (Bron van de terminologie: çavaria en de brochure Gelijke Kansen In Vlaanderen)

Meer informatie over het onderwerp vind je achteraan het boek op p. 145, lijst met websites en organisaties. Bij de transterminologie bestaan er veel varianten en er is een ruim begrippenkader ontstaan. In publicaties lees je verschillende termen: man-naar-vrouw, MTF (male to female) of transvrouw, vrouw-naarman, FTM (female to male) of transman, non-binair, genderneutraal, genderfluïde… In dit boek werd gekozen voor ‘transvrouw’, ‘transman’ en ‘non-binair’. Bij de oefeningen bestaat de indeling uit: ## vervrouwelijken van de stem; ## vermannelijken van de stem; ## neutraliseren van de stem.

Voor de stemtherapeut: Iedere cliënt is uniek en draagt een eigen verhaal met zich mee. Wanneer je verder kijkt dan enkel de stem in dat lichaam, maar ook de beweegredenen voor de stemtransitie leert kennen, in dialoog gaat, los van de algemene anamneselijsten, zul je merken dat je samen zoveel meer kunt bereiken. Je stapt mee in de stemtransitie als therapeut, klankbord, misschien wel als rolmodel en die ontdekkingsreis wordt alleen maar zo mooi en waardevol als je de persoon achter die stem daar helemaal in betrekt.

Hoe gebruik je dit boek het best? Waarom lees je dit boek? Naargelang de reden, kun je het boek anders gebruiken. Sta je in het begin van je (stem)transitie en is ‘stem’ voor jou nog onontgonnen gebied, dan krijg je het meest samenhangende verhaal als je dit boek van voren naar achteren leest. Ben je vooral op zoek naar stemtips en oefeningen om je stemkleur vrouwelijker, mannelijker of neutraler te laten klinken, dan maken de pictogrammen je wegwijs doorheen het boek om de gepaste oefeningen en tips te vinden.

Vervrouwelijken van de stem

Vermannelijken van de stem

Oefening

Neutraliseren van de stem

Tip

Voor allen

De oefeningen komen stuk voor stuk uit de praktijk, en worden vergezeld van citaten van cliënten die het proces hebben doorlopen. Die citaten verhelderen het proces en kunnen een steun of motivatie zijn. Je kunt dit boek het best opvatten als een werkboek dat meegroeit in je stemtransitie. Je vindt er aanknopingspunten in voor de toepassing van de stemoefeningen in je dagelijkse leven. Voor je aan de slag gaat, krijg je een heldere uitleg over de anatomie en fysiologie van de ademhaling, articulatie en stemgeving. Zo leer je waar je stemgeluid vandaan komt en welke structuren deel uitmaken van je stemapparaat. Daarna krijg je heel wat praktische informatie, oefeningen en stemtips. Omdat dit boek een hulpmiddel is om aan de slag te gaan met je stem en zo door ondervinding te groeien in je stemtransitie, is er ook voldoende plaats voorzien voor aantekeningen en bemerkingen. Zo kan het een ‘stemdagboek’ worden.

Je stem is je kostbaarste communicatiemiddel, en dus is het belangrijk er voorzichtig mee om te springen. Een stemtherapeut, gespecialiseerd in de trans- en non-binaire stem, kan je helpen inzicht te krijgen in je stemapparaat en wat jouw mogelijkheden zijn. Je zult merken dat samenwerken met een stemtherapeut je vooruithelpt in je stemtransitie door op een wetenschappelijk onderbouwde, veilige manier met je stem aan de slag te gaan. Deze persoon wordt jouw externe oor en geeft waardevolle feedback die je kunt koppelen aan je subjectieve, inwendige en persoonlijke ervaringen.

Ben je zelf stemtherapeut of professional? In het boek zijn een aantal oefenreeksen, oefenzinnen en gedichten opgenomen. In de praktijk blijkt werken met vaste teksten een belangrijke houvast te zijn. Die teksten kunnen cliĂŤnten op ieder moment van de dag opzeggen om hun stem te oefenen. Zo worden deze oefeningen een handige kapstok om succeservaringen en oefenstrategieĂŤn aan op te hangen.

Inhoud Voorwoord 5 Inleiding – Vind je eigen stem 7 Over genderterminologie 9 Hoe gebruik je dit boek het best? 11

DEEL 1 – Je stem: complex en veelzijdig 17 Stem & gender(rol) 18 Stem & identiteit 18 Stem & omgeving 19 Blijf ik mezelf als mijn stem verandert? 20 Stem & communicatie 22 Gesprekspartners 22 Hoe we onze stem kleuren met metataal 24 Stem=stemming 26 Mindset 29 Stoomcursus stem 32 Hoe werkt de stem? 35 Van de kinderstem naar de ouder wordende stem 42 Geboorte 42 Kindertijd 43 Puberteit 43 Volwassenheid 45 Het leerproces 48 Haalbare doelen stellen is de sleutel tot succes 54 Zet je zintuigen in 57

DEEL 2 – Aan de slag 61 Zorg voor je stem 62 Stem in balans 62 Wellness voor de stem 65 Stemproblemen herkennen en vermijden 66 Aan de slag met je stem 69 Samen met de stemtherapeut 69 Enkele gratis apps om je stem mee op te nemen, analyseren en beluisteren 70 Gouden tips 71 Toonhoogte 73 Terminologie 73 Vervrouwelijken van de stem 73 Vermannelijken van de stem 78 Voor allen 85 Intonatie 86 Terminologie 86 Vervrouwelijken van de stem 87 Vermannelijken en neutraliseren van de stem 93 Resonantie 96 Terminologie 96 Vervrouwelijken van de stem 98 Vermannelijken en neutraliseren van de stem 102 Articulatie 105 Terminologie 105 Vervrouwelijken van de stem 106 Vermannelijken van de stem 112 Luidheid 113 Terminologie 113 Vervrouwelijken, vermannelijken en neutraliseren van de stem 114

Semi-Occluded Vocal Tract oefeningen (SOVT) 118 Wat? 118 LaxVox® 119 Cup Phonation 127 Liptrillen 129 Zingen 130 Lichaamstaal en lichaamshouding 131 Je lichaam als communicatiemiddel 131 Ontspannen houding 131 Oefening vrouwelijke lichaamshouding 133 Oefening mannelijke lichaamshouding 134 Lachen, niezen, kuchen en zuchten 136 Telefoneren 138 Voor de therapeut: manuele facilitatie van de larynx 140 Conclusie: samengevat 141 Meer weten? 143 Stemchirurgie voor transvrouwen 143 Opstarten en terugbetaling logopedische therapie 144 Verder verkennen 145 Hulporganisaties 145 België 145 Nederland 146 Websites 146 Dankwoord 149 Literatuurlijst 151

DEEL 1 JE STEM: COMPLEX EN VEEL ZIJDIG

Stem & gender(rol) Stem & identiteit Onze maatschappij hanteert nog te vaak de strikte onderverdeling in twee groepen om mensen te beschrijven op basis van hun geslacht: mannelijk en vrouwelijk. Dit staat ver van de werkelijkheid, waar ‘zuiver mannelijk’ en ‘zuiver vrouwelijk’ eerder de extremen zijn in onze samenleving. Mannelijk en vrouwelijk vormen daarentegen meer een continuüm in plaats van een zwart-wit afgelijnde dualiteit. In dit kader past ook het gebruik van ‘stem-identiteit’. Dé mannelijke of dé vrouwelijke stem bestaat namelijk niet. Daarom maakt men gebruik van gemiddeldes en een meer genuanceerde onderverdeling van mannenstemmen, vrouwenstemmen en genderambigue stemmen. Omdat ‘sekse’ (het biologische geslacht) en ‘gender’ (psychische en sociale aspecten van het man- of vrouw-zijn) los van elkaar staan, kan het dus zijn dat je je stem ervaart als iets wat niet bij jou past als persoon, doordat deze niet past bij je genderidentiteit. Je genderidentiteit beschrijft het innerlijke gevoel dat je tot een van beide genders behoort. Dat de transitie een complex en uitdagend traject is, spreekt voor zich. Maar het hoeft niet zo te zijn dat je huidige stem je als persoon belemmert in je zijn, in het tonen wie je werkelijk bent. De eerste stap in de stemtransitie, is de stem aanvaarden zoals ze nu op dit moment is, want het is met die stem dat je aan de slag gaat. Je stem durven laten horen, jezelf die kwetsbaarheid toestaan, is een grote krachtbron om vanuit te vertrekken. Het is inderdaad werken, geduldig oefenen en stap voor stap groeien naar een stem die bij jouw genderidentiteit past, een stem die de echte ‘jij’ weerspiegelt, een stem die authentiek klinkt, een stem als een visitekaartje waarmee je jezelf voorstelt aan anderen. Los van de typerende mannelijke en vrouwelijke kenmerken van de stem zijn er ook vrouwen die dieper en lager wensen te spreken en mannen die

meer zachtheid en empathie in hun stem willen leggen. Ook zij vinden in dit boek waardevolle tips.

Stem & omgeving Doordat onze samenleving de dualiteit en het binaire gendersysteem vaak in stand houdt, is het idee over de mannelijke en de vrouwelijke stem eerder rigide. Vaak denken we vanuit stereotypen en aannames, waardoor er zich een vast idee in ons hoofd heeft geworteld van hoe een typische man of vrouw moet klinken. Gelukkig zijn we aan het evolueren naar een meer fluïde omschrijving van ‘gender’ en daardoor wordt ook de genderexpressie, waar de stem een deel van uitmaakt, meer genuanceerd en minder begrensd. In de media hoor je tegenwoordig ook een breder scala aan stemmen die niet zomaar in hokjes te duwen zijn. Vrouwenstemmen kunnen bijvoorbeeld laag en gewichtig klinken – denk maar aan bepaalde politica – terwijl mannenstemmen ook best wel hoog en fijn kunnen klinken – van bijvoorbeeld sommige presentatoren van kinder- en jeugdprogramma’s. Wanneer je aan de slag gaat met je stem, is het dus belangrijk voor ogen te houden dat er niet zoiets bestaat als de ideale mannen- of vrouwen stem. Je zult samen met de stemtherapeut haalbare doelen vooropstellen om stapsgewijs te groeien naar een stem die bij jou als persoon past. De stem in transitie beperkt zich niet enkel tot oefeningen bij de stem therapeut. Het gaat ook over het gebruik van die stem in het dagelijkse leven. Niet alleen jijzelf, maar ook de mensen in je omgeving zullen wennen aan je nieuwe stem. Mensen die je al langer kennen, zijn intussen gewend aan je stemgeluid. Wanneer je stem verandert, heeft je omgeving soms de tijd nodig om met deze verandering om te gaan. Dat is volstrekt normaal. De stem maakt deel uit van jou als persoon, en jij als persoon maakt deel uit van een samenleving. Je kunt je stem dus niet loskoppelen van de rol die je speelt in de samenleving. Het is enerzijds belangrijk dat je je eigen

stemgeluid vindt waarbij je je comfortabel voelt en waarmee jij zelf als individu gelukkig bent. Anderzijds werkt die autonomie het best in verbondenheid. Het is een uitdaging om je met anderen te verbinden zonder je eigenheid te verliezen, maar eens je je unieke stemgeluid hebt gevonden, zal de stem ook klikken met je omgeving.

Blijf ik mezelf als mijn stem verandert? Onthoud vooral: er bestaat niet zoiets als één persoon, één stem, net omdat we allemaal beschikken over een palet aan (nog niet ontdekte) stemmogelijkheden. Je beschikt over een prachtig instrument dat op dit moment misschien niet gestemd is hoe jij zou willen. Gelukkig kun je, mits je professionele begeleiding zoekt en met de juiste oefeningen, groeien naar een stemklank die beter past bij je persoonlijkheid. Tijdens de stemtherapie ga je stapsgewijs te werk, zodat jij en je omgeving kunnen wennen aan de nieuwe stemklank. Er zal gewerkt worden aan de verschillende (non-)verbale aspecten van communicatie: ## Spraak: articulatie; ## Stem: toonhoogte, luidheid, stemkwaliteit, resonantie; ## Prosodie: intonatie, tempo en klemtonen; ## Lichaamstaal en lichaamshouding. En op elk van die aspecten druk jij je unieke stempel. Telkens wanneer er iets verandert aan je stemkleur, is het misschien even wennen en dat is absoluut normaal. We horen onszelf trouwens ook anders dan hoe onze omgeving ons hoort. Herinner je je nog de laatste keer dat je je eigen stem hoorde, op een voicemail of in een video? Niet veel mensen luisteren graag naar hun eigen stem. Vreemd toch? Terwijl je jezelf eigenlijk de hele dag hoort. In welk opzicht is het luisteren naar een opname van je stem dan anders? De geluidsgolven bereiken je oren via twee verschillende wegen. Wanneer je spreekt, leggen de geluidsgolven een weg af door de lucht,

via je trommelvlies naar de gehoorbeentjes tot aan je binnenoor, waar geluidsgolven worden doorgegeven naar de gehoorzenuwen die naar je hersenen gaan. Op die manier hoor je je eigen stem, maar ook alle andere geluiden om je heen. Wanneer je jezelf hoort spreken, wordt het geluid ook doorgegeven door de beenderen van je schedel. Dit wordt ‘beengeleiding’ genoemd. Wanneer je stemplooien trillen terwijl je spreekt, veroorzaken ze ook trilling (of vibratie) in je schedel. Wanneer je aan het spreken bent, beoordelen je hersenen je stem als een stem die lager klinkt, omdat vooral de lagere frequenties worden doorgegeven door de beengeleiding. Een andere reden waarom we het vreemd vinden om naar onze eigen stem te luisteren, is omdat we ervan overtuigd zijn dat we klinken zoals we onszelf de hele tijd horen. Je hebt een beeld gevormd van de persoon die je bent, met bijhorend stemgeluid. We leven eigenlijk een stukje in ons eigen hoofd en op het moment dat je naar een opname van jezelf luistert, word je als het ware uit die fantasie gehaald. Plots ben je zelf de observator. Het is een beetje als kijken naar foto’s van jezelf en merken hoe je er op foto anders uitziet dan de versie die je elke dag in de spiegel ziet. Iedereen handelt en oordeelt dus vanuit zijn of haar wereldmodel en op basis daarvan neem jij beslissingen en maak jij je keuzes. Zodra je je daarvan bewust bent, is het makkelijker om oordelen los te laten en om het standpunt van iemand anders beter te kunnen kaderen. Stel dat iemand je aanspreekt als ‘meneer’ terwijl het ‘mevrouw’ hoort te zijn, dan kan dit aan verschillende factoren te wijten zijn: je uiterlijk, kledij, kapsel of stem. Maar ook de andere speelt een rol: welk beeld heeft die van een man of vrouw? Zie je het man/vrouw-zijn zelf als zwartwit, of eerder als een continuüm, waarbij je ook mannelijke vrouwen en vrouwelijke mannen hebt? Hoe jij het man/vrouw-zijn invult, bepaalt deels welke doelen je voor jezelf vooropstelt.

Toonhoogte Terminologie De toonhoogte is de gepercipieerde hoogte van de stem met frequentie in trillingen per seconde als akoestisch correlaat. Met andere woorden, de toonhoogte is hetgeen wij beschrijven als de hoogte of de laagte van een stem. De toonhoogte van een stem is afhankelijk van de mechanische en fysieke eigenschappen van de stemplooien (spanning, massa en lengte), en van de luchtdruk onder de stemplooien. Pin je zeker niet vast op een basisfrequentie die je absoluut wilt bereiken met je stem, maar weet dat het gaat om je hele spreekgebied in je communicatie, waarin je kunt variëren. Wanneer er gesproken wordt over de verschillen tussen een mannen- of vrouwenstem is toonhoogte een element waar meestal spontaan aan gedacht wordt. Het is inderdaad het meest opvallende verschil tussen een vrouwen- en mannenstem. De toonhoogte van de mannelijke spreker bedraagt ongeveer 120 Hz, die van een vrouw ligt een octaaf hoger, rond 220 Hz, de genderambigue zone ligt tussen de 155-185 Hz.

Vervrouwelijken van de stem Een toename in toonhoogte is het resultaat van het strekken en het opspannen van de stemplooien. Door de contractie van spiertjes ter hoogte van het strottenhoofd (m. cricothyroideus) wordt het thyroidkraakbeen gekanteld, waardoor de stemplooien worden gestrekt. Samen met de vergrote totale oppervlakte van de stemplooien en een toegenomen efficiëntie om de stemplooien terug te sluiten – door de strekking van de elastische vezels van de stemplooien – mondt dit uit in kortere cycli van openen en sluiten van de stemplooien en dat nemen we waar als een hogere toonhoogte. Om jezelf wat te laten wennen aan een hoger stemgeluid – want het is een proces van luisteren, wennen en bijsturen – en wat dat met je stem doet, kun je zachtjes starten door te zoemen.

Ga op een comfortabele stoel zitten en neem even rustig de tijd om op je houding en ademhaling te letten. Luister bijvoorbeeld naar een toon van 165 Hz (E3) op een keyboard, gitaar, of via een app. Dan zoem je zachtjes op een ‘mmmm’, lippen rustig op elkaar. Probeer de toon te evenaren gedurende enkele seconden. Deze toonhoogte ligt in de vrouwelijke zone, en is relatief comfortabel om mee te beginnen, maar iedere stem is anders. Als je voelt dat deze toon te hoog is voor jou, forceer dan niet en probeer het eens met tonen rond deze toonhoogtes: 147Hz (D3) of 131Hz (C3)

‘mmmmmm’…

Voel het tintelende, trillende gevoel ter hoogte van je lippen terwijl je deze oefening doet. Dit is een ontspannende oefening, geniet van het geluid en van de zachte trilling. Heb je het gevoel dat je de gewenste toonhoogte niet bereikt, probeer het dan eens met een glijtoon, van laag naar hoog. Soms helpt het om met een handbeweging mee te bewegen van laag naar hoog, zoals een dirigent dat doet.

mmm

mmm Nu je deze zoemklank enkele seconden op de gewenste frequentie, verder de ‘oefentoon’ genoemd (rond de 165Hz, 147Hz, 131Hz, …), hebt leren aanhouden, kun je beginnen variëren op deze oefening. Hou de klank 1 seconde aan ‘mmm’ en doe zo een reeksje van 10 na elkaar. Je kunt tussendoor rustig bijademen. Het doel van deze oefening is je doel-toonhoogte telkens te raken. Denk hierbij aan het gezoem van een mobieltje dat overgaat en op ‘trilfunctie’ staat.

mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm Hoe vaker je de oefentoon hoort, hoe meer deze klank zich settelt in je geheugen. Luister een paar keer na elkaar naar deze toon. Wacht dan een minuutje en probeer na die minuut de toon te treffen met je ‘mmm’. Het is helemaal normaal als je er even naast zit. Oefening baart kunst en ook je gehoor kun je trainen. Nu kun je klinkers toevoegen. Zoem ‘mmm’ op de oefentoon en voeg een klinker toe, laat de zoemklank los op een ‘a’, ‘e’, ‘u’, ‘o’ of ‘i’, bv. ‘mmmma’... Je zult merken dat de ene klinker makkelijker mee vibreert dan de andere. Je kunt de klinkers ook wat langer maken: ‘mmmaaaa’… Voel je echter dat je stem soms wegvalt of dat er stembreukjes hoorbaar zijn, wees dan voorzichtig en neem een stapje terug, forceer niets. Mmma Mmmo Mmme Mmmi Mmmo Mmmu

- mmmaaaaa - … - mmmooooo - … - mmmeeeee - … - mmmiiiii - … - mmmooooo - … - mmmuuuuu - …

Nu probeer je van een zoemklank naar een woord te glijden. Vertrek vanuit je ‘mmm’-klank op de oefentoon gedurende enkele seconden en begin, zonder eerst te pauzeren, te tellen van 1 tot 5. Mmmmmméén-twee-drie-vier-vijf Spreek op één toon, zonder al te veel te variëren in toonhoogte. Dan doe je hetzelfde, maar je telt door tot 15 met een adempauze na vijf getallen. Mmméén-twee-drie-vier-vijf-<adempauze>zes-zeven-acht-negen-tien <adempauze>-elf-twaalf-dertien-veertien-vijftien<ontspan en adem rustig>

Als dit lukt, mag je hetzelfde doen met de dagen van de week met een adempauze per 2 à 3 woorden. Mmmmaandag – dinsdag – woensdag – donderdag – vrijdag – zaterdag – zondag Deze oefening traint de vaardigheid om over te schakelen van je huidige spreektoonhoogte naar een hogere spreektoonhoogte: Zeg de dagen van de week op waarbij je iedere dag een keer herhaalt, maar dan iets hoger in toonhoogte:

maandag

vrijdag

maandag

vrijdag

dinsdag

zaterdag

dinsdag woensdag

zondag woensdag

donderdag

zondag

donderdag

Je kunt hetzelfde doen door de /m/-klank te vervangen in alle vorige oefeningen door een /n/ of een ‘ng’-klank /ᶇ / (International Phonetic Alphabet). Dan kun je verder oefenen met de maanden, gedichtjes, of een ander stuk tekst.

Selfie stick Vroeger als ik eenzaam was of als ik even wilde praten dan zocht ik naar toeristen op de Amsterdamse straten Dan vroegen zij mij zo nu en dan of ik een foto wilde maken het was een simpel trucje om aan de praat te raken Maar nu als ik toeristen zie dan geven zij geen kik ik werd overbodig door de selfie stick - René Oskam

Dit leer je niet op een dag, zelfs niet op een week of een maand. Spreid deze oefeningen daarom over verschillende weken, de ene week oefen je met de zoemklank, de volgende week ga je aan de slag met het tellen om daarna de volgende week met de dagen van de week te starten. Luister vooral naar je eigen lichaam en volg het ritme dat je stemapparaat je aangeeft. Het is wel belangrijk om dagelijks te oefenen. Denk na over je dag indeling en zoek een moment waarop je deze oefening kunt doen. In het begin kan het handig zijn om een reminder in te stellen op je gsm die je eraan herinnert om te oefenen. Of plan het in op een vast moment van de dag: na het ontbijt, voor je je tanden poetst, tijdens de middagpauze… Als je oefentoon comfortabel aanvoelt en je je klaar voelt voor het volgende level, kun je eens een hogere toonhoogte proberen. ##

Wil je dit in spontane gesprekken beginnen toepassen? Goed idee. Kies wel een gesprekspartner of een context waarin je je ontspannen voelt. Je kunt kleine ‘tussenwerpsels’ in de spraak nemen en die op de ‘zoemfrequentie’ uitspreken:

- voor je een zin begint: ‘eeuhmm’, ‘euuu’, ‘hmm-hmmm’, ‘okééé’ ## - wanneer je ergens mee instemt: ‘hmm-mm’ ## - oefen door jezelf kort voor te stellen, start met een korte ‘mmmm’: ‘mmmm… Hallo, mijn naam is … en ik woon in …’ ##

Probeer dit enkele dagen na elkaar te doen, tot je gaandeweg een regelmaat vindt om de oefeningen dagelijks te doen. Na een paar dagen oefenen blik je even terug. Hoe verliepen de oefeningen? Wat voelde/hoorde/merkte je? Herhaal deze feedbacksessie regelmatig.

Vermannelijken van de stem

De fundamentele frequentie (de basistoon) kan worden gewijzigd door de mechanische eigenschappen van de stemplooien, of door een wijziging in de luchtdruk onder de stemplooien. Een afname van de toonhoogte is onder andere het resultaat van het verkorten van de stemplooien. De veranderlijke elementen van de stemplooien zijn namelijk spanning, massa en de lengte. Het stembereik van mannen en vrouwen overlapt elkaar. De hoogte van de spreekstem is niet enkel anatomisch bepaald, maar voor een deel ook sociaal en dus beïnvloedbaar. Wanneer je je stem wilt verlagen of je stem onder controle wilt krijgen bij de start van de testosteronhormoonkuur, dan is het een goed idee om op regelmatige basis je stem te oefenen. Je stem regelmatig opnemen en be-

luisteren helpt je om kleine verschillen op te merken en zo bewaar je een mooi overzicht van je stemevolutie. Probeer telkens met dezelfde meetapparatuur of app je stem op te nemen. Het is ook handig om met dezelfde tekst aan de slag te gaan, want dit geeft een objectiever beeld van je vooruitgang. De toonhoogte van de mannelijke spreker strekt zich, net als bij de vrouwelijke spreker, uit over een bepaalde range, rond de 120 Hz (B2). Als je je stem wilt verlagen en je volgt (nog) geen hormoonkuur, dan kun je net zoals bij stemvervrouwelijking je stem trainen. Luister naar een toon die lager ligt dan jouw gemiddelde spreektoonhoogte, bijvoorbeeld rond de 131 Hz (C3) of als je lager wilt 123 Hz (B2), op een keyboard, gitaar, of via een app. Dan zoem je zachtjes op een ‘mmmm’, lippen rustig op elkaar. Probeer de toon te evenaren gedurende enkele seconden. Deze toonhoogte ligt in de mannelijke zone. ‘mmmmmm’…

Voel het tintelende, trillende gevoel ter hoogte van je lippen tijdens de oefening. Dit is een ontspannende oefening, geniet van het geluid en van de zachte, brommende trilling ter hoogte van je borstkas. Heb je het gevoel dat je de toonhoogte niet bereikt, probeer het dan eens met een glijtoon, van hoog naar laag. Soms helpt het om met een handbeweging mee te bewegen van hoog naar laag, zoals een dirigent. mmm…

…mmm Nu je deze zoemklank op je oefentoonhoogte enkele seconden hebt leren aanhouden, kun je beginnen variëren op deze oefening.

Hou de klank 1 seconde aan ‘mmm’ en doe zo een reeksje van 10 na elkaar. Je mag tussendoor rustig bijademen via je mond. Het doel van deze oefening is je oefentoonhoogte telkens te raken. Denk hierbij aan het gezoem van een mobieltje dat rinkelt, maar op ‘trilfunctie’ staat. mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm<pauze> mmm Hoe vaker je de oefentoon hoort, hoe meer deze klank zich settelt in je geheugen. Luister een paar keer na elkaar naar deze toon. Wacht dan een minuutje en probeer na die minuut de toon te treffen met je ‘mmm’. Het is helemaal normaal als je er even naast zit. Oefening baart kunst en ook je gehoor kun je trainen. Nu kun je klinkers toevoegen. Zoem ‘mmm’ op de oefentoon en voeg een klinker toe, laat de zoemklank los op een ‘a’, ‘e’, ‘u’, ‘o’ of ‘i’, bv. ‘mmmma’... Je zult merken dat de ene klinker makkelijker mee vibreert dan de andere. Je kunt de klinkers ook wat langer maken ‘mmmaaaa’... Voel je echter dat je stem soms wegvalt of dat er stembreukjes hoorbaar zijn, wees dan voorzichtig en neem een stapje terug. Forceer niets. Voel aan je gelaat, je keel en je borstkas waar je de trilling voelt en probeer het opnieuw. Voeg diepte toe aan de klank. Een oefening met de o-klank zorgt voor meer volheid in het geluid. Een oefening met de a-klank zorgt voor meer ruimte en openheid. De klinkers ‘e’ en ‘i’ oefenen dan weer meer op voorwaartse projectie en klinken al snel wat scherper. Focus daarom, zeker in het begin, op de o- en de a-klank. Mmma - mmmaaaaa - … Mmmo - mmmooooo - … Mmmu - mmmuuuuu -…

Mmme - mmmeeeee -… Mmmi - mmmiiiii -…

Hoe kun je van een zoemklank naar een woord glijden? Vertrek vanuit je ‘mmm’-klank op de oefentoon gedurende enkele seconden en begin, zonder eerst te pauzeren, te tellen van 1 tot 5. Mmmmmméén-twee-drie-vier-vijf Probeer op één toon te blijven, zonder al te veel variatie in toonhoogte. Dan doe je hetzelfde, maar je telt door tot 15 met een adempauze na vijf getallen. Mmméén-twee-drie-vier-vijf-<adempauze>-zes-zeven-acht- negen-tien-<adempauze>-elf-twaalf-dertien-veertien-vijftien<ontspan en adem rustig> Als dit lukt, mag je hetzelfde doen met de dagen van de week met een adempauze per 2 à 3 woorden. Mmmmaandag – dinsdag – woensdag – donderdag – vrijdag – zaterdag – zondag Leg het woord neer bij de lettergreep ‘dag’. Probeer daar de diepte in te vinden.

Hetzelfde kun je doen door de mm-klank te vervangen in alle vorige oefeningen door de ‘ng’-klank /ᶇ / (International Phonetic Alphabet). Deze oefening traint de vaardigheid om over te schakelen van je huidige spreektoonhoogte naar je lagere spreektoonhoogte: Zeg de dagen van de week op waarbij je iedere dag een keer herhaalt, maar dan iets lager in toonhoogte:

vrijdag

maandag

vrijdag

maandag zaterdag

dinsdag

zaterdag

dinsdag zondag

woensdag

zondag

woensddag donderdag donderdag

Dan kun je op dezelfde manier verder oefenen met de maanden, gedichtjes, of een ander stuk tekst. Luister vooral naar je eigen lichaam en volg het ritme dat je stemapparaat aangeeft. In dit gedicht eindigt elke regel op ‘dag’. Zo kun je oefenen om op het einde van elke regel bij het stukje ‘dag’ de zin dieper en lager ‘neer te leggen’. Vergeet niet om na elke regel even te pauzeren en je lichaam te ontspannen, zeker de keel. Zo laat je je adem toe om naar binnen te stromen, zonder dat je actief naar adem moet happen.

Vrijdag De week is weer voorbij-dag alles koek en ei-dag dus geef dat bier aan mij-dag een kater is nabij-dag heb ze niet meer op een rij-dag wij en zij wordt allebei-dag vandaag ben ik zo blij-dag Hang de vlaggen uit Het is eindelijk weer vrijdag - René Oskam

Wil je dit beginnen toepassen als je spontaan spreekt? Goed idee. Kies wel een gesprekspartner bij wie of een context waarin je je ontspannen voelt. Stel samen met je therapeut realistische doelen voorop. Je kunt bijvoorbeeld kleine ‘tussenwerpsels’ in de spraak nemen en die op de ‘zoemfrequentie’ uitspreken: ##

voor je een zin begint: ‘eeuhmm’, ‘euuu’, ‘hmm-hmmm’, ‘oké, ‘mja’, ‘bwa’...

wanneer je ergens mee instemt: ‘hmm-mm’

oefen door jezelf kort voor te stellen, start met een korte ‘mmmm’ ‘mmmm... Hallo, mijn naam is … en ik woon in …’

Bij het verlagen van de toonhoogte, oefenen we de borstresonantie, dus zul je vooral daar de trilling van je stemgeluid kunnen voelen.

Denk aan een ontspannen, losse onderkaak, creĂŤer ruimte in je mond achteraan en in je keel, zo vergroot je de klankkasten. Dit leer je niet op een dag, zelfs niet op een week of een maand. Spreid deze oefeningen daarom over verschillende weken. De eerste week oefen je met de zoemklank, de volgende week ga je aan de slag met het tellen, om de derde week bijvoorbeeld met de dagen van de week te starten. Luister vooral naar je eigen lichaam en volg het ritme dat je stemapparaat je aangeeft. Het is daarentegen wel belangrijk om dagelijks te oefenen. Denk na over je dagindeling en zoek een moment waarop je deze oefening kunt doen. In het begin kan het handig zijn om hiervoor een reminder in te stellen op je gsm die je aan je oefenmoment herinnert. Of plan het in op een vast moment van de dag: na het ontbijt, voor je je tanden Âpoetst, tijdens de middagpauzeâ€Ś Als je oefentoon comfortabel aanvoelt en je je klaar voelt voor de volgende stap, kun je eens een lagere toonhoogte proberen. Na een paar dagen blik je even terug. Hoe verliepen de oefeningen? Wat voelde/hoorde/ merkte je?

Voor allen Toonhoogte-oefening gecombineerd met ademhalingsoefening: Beeld je in dat je een bowlingbal loslaat op een uitademhaling met een van deze klanken: ##

ZZZZZZZZZZZZZ VVVVVVVVVVV Varieer in toonhoogte, maak glijtonen:

Geeuw, en bij de uitademing voeg je klank toe, varieer ook hier in toonhoogte zoals hierboven. Geeuw-inademing-geeuw-uitademing op een oeoeoe/ooo/aaa/... ## Woorden met elkaar verbinden: In deze korte zinnen verbind je zoveel mogelijk de klanken van de opeenvolgende woorden met elkaar. De bedoeling is om je oefentoonhoogte te behouden in een zin, dankzij de resonantieklanken kun je de trilling mooi aanhouden. Dit is ook een goede opwarmingsoefening wanneer je in je stemtransitie al bij het oefenen met zinnen bent beland. Denk eraan om voldoende bij te ademen. ##

Mmmijn mmmama mmmaakt mmmuffins

Mmmoet Mmmaartennn mmmee? Mmmag Mmmelvinn mmmaandag mmmeegaann? Mmmaandag mmmaakt mmmoeke mmmandarijngebak. Mmmomentennn ennn mmminutennn Innn mmmei mmmaaaien mmmakkers de weides. Mmmannn wat een mmmooie mmmelodie

Mmmussen en mmmmezen mmmaken mmmooie nnnnestennn innn de mmmmolen. Mmmarc mmmmag mmmango en mmmeloennn etennn. Zoemende mmmuggennn mmmmaak je nnniet mmmakkkelijk mmmoe. Mijn maffe meester mist een mouw. Matrozen mogen mimosaâ€™s mixen.

Hoe banaal het ook klinkt, goed geeuwen ontspant de spieren rondom het strottenhoofd. Je strottenhoofd zakt, voel maar eens met je wijsvinger aan je adamsappel terwijl je geeuwt. Geeuwen voor, tijdens en na stemtherapie zorgt voor een ontspannend gevoel, vergelijk het met een goede opwarming voor en een stretch na een work-out.

Intonatie Terminologie In dit stuk leer je klemtonen en intonatie in te zetten om je vrouwelijke of mannelijke spreekstijl te benadrukken. Uiteraard is het de bedoeling dat je hier na verloop van tijd zo natuurlijk mogelijk mee omgaat. Dit vraagt wat oefening en in het begin zal het waarschijnlijk een beetje mechanisch of gemaakt klinken, tot je je eigen stijl hierin vindt. Je kunt een klemtoon leggen op drie manieren, door gebruik te maken van: ## Luidheid: je spreekt een woord of woordgroep in een zin luider uit ## Melodie: je spreekt een woord of woordgroep uit op een andere toonhoogte ## Tempo: je pauzeert net voor het te benadrukken woord of spreekt het woord of de woordgroep langzamer uit

Vervrouwelijken van de stem Vrouwen brengen over het algemeen meer melodie in hun spraak en bereiken hogere toonhoogtepieken, waardoor hun spraak als expressiever of meer melodieus kan worden gepercipieerd. Ga ook hier weer stapsgewijs te werk. Door te oefenen met kleine toonhoogtevariaties laat je je gehoor en je stemapparaat rustig wennen aan de hogere tonen. ##

Zoem op een mm-klank rond een frequentie van 165 Hz (E3), 147 Hz (D3) of 131 Hz (C3) en ga trapsgewijs omhoog en weer omlaag (zie illustratie hieronder)

Mmm

Zoem op je oefentoonhoogte en maak een glijtoon

Variaties in intonatie:

Mmmmmmmmmm? Met vragende intonatie Mmmmmmmmmm! Als een uitroep Mmmm-mmmmm. Alsof je ergens mee instemt (H)Mmmmmmmâ€Ś Alsof je ergens over nadenkt

Hetzelfde kun je doen door de mm-klank te vervangen in de vorige oefeningen door een /n/ of ‘ng’-klank /ᶇ / (International Phonetic Alphabet)

Maak trapjes in toonhoogte met reeksen woorden (tellen van 1 tot 10, dagen van de week, maanden...)

 (Start) 1 … ##

2…

3…

4...

5…

Leg klemtonen op woordniveau en stijg in toonhoogte bij de beklemtoonde lettergreep

áppel, mólen, húissleutel, lóópband, lúidheid, verdélen, beóórdelen, vóórkomen, voorkómen, dóórzoeken, doorzóéken, figúúr, tirán, humáán, figuránt, barón, baronés, léraar, lerarés, kóning, koningín, áfstand, afstándelijk, tóépassen, académie, ontwérp, úítzondering, karikatúúr, vacatúre, kalénder, céntimeter ##

Hoog-laag variaties in woordgroepen

HOOG

IETS LAGER

Ping

Pong

Noord

Zuid

Zacht

Hard

Wit

Zwart

Ding

Dong

Hoog

Laag

Oost

West

Thuis

Best

Zon

Maan

Maak rustige variaties van dezelfde zin. Vergelijk het met glooiende heuvels, eerder dan steile bergpieken. Beklemtoon in een zin af en toe een woord door een melodisch accent te leggen. Dit doe je door een woord of woordgroep op een hogere toonhoogte uit te spreken.

Jij mag dadelijk met het vliegtuig vertrekken.