5
Inhoud
Dankwoord
11
Maakbaarheid, altijd en overal. Woord vooraf door Marleen Temmerman
13
Inleiding: De emancipator in de maatschappelijke storm
17
DEEL I THEORETISCH KADER MET VOORBEELDEN
23
1
Vele spanningsvelden in een situatie 1.0 Inleiding 1.1 Situatie 1.2 Spanningsvelden in een situatie 1.3 Conclusie
25 25 26 29 45
2
Oplossingen positioneren 2.0 Inleiding 2.1 Kracht en macht herinterpreteren 2.1.1 Probleem en polarisatie 2.1.2 Herinterpretatie van het systeem zelf 2.1.3 Positioneren, kracht en macht 2.2 Kracht- en machtselementen uit de situatie 2.2.1 Vraag te moeilijk? Neem een andere vraag! 2.2.2 Nieuwe wij’s 2.2.3 Cultuur en eigenheid door uitsluiting 2.2.4 Soepel gebruik van fundamenten 2.2.5 Gedrag liegt niet
47 47 48 48 49 50 51 51 53 55 57 59
6
Emanciperen kun je leren
2.2.6 Ik ben niet bang voor de tandarts (en voor ‘feiten’) 2.2.7 Maar het gaat toch niet over de hoofddoek … 2.2.8 De situatie is maakbaar op vele manieren 2.3 Positionisme 2.3.1 Sterkte van elementen 2.3.2 Netwerken maken met opeenvolgende situaties 2.3.3 Netwerken beschermen voor toekomstige situaties 2.3.4 Positionisme 2.4 Enkele gevolgen van positioneren 2.4.1 Het lot van elementen uit de situatie ligt in handen van latere gebruikers 2.4.2 Beschuldigingen zijn netwerkversterkingen 2.4.3 Neutraliteit bestaat niet 2.4.4 Relationaliteit 2.5 Conclusie 3 Empowerment 3.0 Inleiding 3.1 Niet-empowerende ondersteuning 3.1.1 Zes klassieke manieren om niet te empoweren 3.1.2 Gevangen in het web 3.1.3 Nood aan een andere benadering 3.2 Kracht 3.2.1 Een definitie van empowerment 3.2.2 Participatie van emancipator en emanciperende 3.2.3 Bewustwording 3.2.4 Controle en veerkracht 3.2.5 Versterking, greep op eigen situatie 3.2.6 Proces 3.2.7 Verschillende niveaus 3.2.8 Empowerment maakt het verschil 3.3 Krachtgerichte basishouding 3.3.1 Krachtgerichte ruimte creëren 3.3.2 Krachtgerichte vragen 3.3.3 Krachtgerichte ruimte afbakenen 3.4 Krachtgerichte methodieken 3.4.1 Draaglast-draagkrachtbalans 3.4.2 Narratieve hulpverlening
59 62 65 65 65 66 67 69 69 69 70 71 71 73 75 75 75 75 84 93 93 93 94 95 96 98 100 100 101 103 103 104 105 106 106 108
INHOUD
3.4.3 De winnaarsspeech 3.4.4 Cliëntoverleg 3.4.5 Krachtgericht groepswerk 3.4.6 Kwartiermaken 3.4.7 Ervaringsdeskundige en tandemmethodiek 3.5 Conclusie
7
109 110 111 112 113 114
4 Emancipatie 117 4.0 Inleiding 117 4.1 Minoriteit en dominant 117 4.1.1 Inleiding 117 4.1.2 Minoriteit 118 4.1.3 Illustratie 124 4.1.4 De relationele begrippen minoriteit en dominant als basis 125 4.2 Dynamisch evenwicht 125 4.2.1 De minoriteit en de dominant wegen de voor- en nadelen 125 4.2.2 Culturele bestendiging van het evenwicht 128 4.2.3 Vormen van aanpassing 136 4.2.4 Een onmisbaar deel van het emancipatieproces 139 4.3 Emancipatiestrijd 139 4.3.1 Voorwaarden voor het ontstaan van een emancipatiebeweging 140 4.3.2 Situatie van de emancipatiestrijd 144 4.3.3 Fasen in een emancipatieproces 146 4.4 Paulo Freire en zijn radicale actie naar pluralisme 149 4.4.1 Depositair onderwijs 149 4.4.2 Problematiserend onderwijs 150 4.4.3 Grensthema’s 153 4.4.4 Coöperatie en culturele synthese 154 4.4.5 Conclusie 155 4.5 Machtsgerichte basishouding 156 4.5.1 Emancipatie die krijg je niet, die grijp je 156 4.5.2 Positie van de emancipator 157 4.5.3 Rollen van de emancipator 159 4.5.4 Machtsgerichte aanpak 160 4.6 Conclusie 162
8
Emanciperen kun je leren
DEEL II ILLUSTRATIES VAN DE THEORIE
165
5
Armoede en jeugdwerk 167 5.1 Armoede scheidt armen van niet-armen 167 in het jeugdwerk 167 5.2 Illustraties empowerment en emancipatie 171 5.2.1 Toegankelijkheid, toeleiding en diversiteit bij de dominant 171 5.2.2 Amusement en consumptie bij de minoriteit 174 5.2.3 Empowerment en emancipatie vanuit de minoriteit 176 5.2.4 Emancipatie vanuit de dominant 178 5.2.5 Gelijkheid is beter voor iedereen 180 5.3 Empowerend en emancipatorisch jeugdwerk bestaat, maar is precair 183
6
50-plussers en de arbeidsmarkt 6.1 Vergrijzing 6.2 Illustraties empowerment en emancipatie 6.2.1 Ontgrijzing en krachtgericht denken 6.2.2 De hofnar-en kanariestrategie 6.2.3 Leeftijdsbewust personeelsbeleid 6.2.4 Argumentarium 6.2.5 Arbeidsorganisatie 6.2.6 Vakbond 6.2.7 Sensibiliseringscampagnes van de overheid 6.3 Empowerment en emancipatie zijn overal mogelijk
185 185 188 188 192 197 199 207 212 216 217
7
Burgerparticipatie en kernafval 7.1 Van zeedumping naar gestrande nucleaire afvalberging 7.2 Illustraties empowerment en emancipatie 7.2.1 Belgisch partnerschapmodel en empowerment 7.2.2 Draagvlak creĂŤren, netwerken bouwen 7.2.3 Een sterke procesbegeleider van het partnerschapproces is mogelijk 7.2.4 BelgiĂŤ is te klein voor kritische tegenexpertise 7.2.5 Eigen keuze van verschillende niveaus
219 219 221 221 225 228 231 236
INHOUD
7.3 Empowerment en emancipatie zijn altijd mogelijk
9
241
8
Hoofddoek en onderwijs 243 8.1 Een hoofddoekenverbod zonder principiĂŤle uitspraak 243 8.2 Illustraties empowerment en emancipatie 245 8.2.1 Macht is de grens van empowerment 245 8.2.2 De lat hoger leggen met emancipatie is durven springen 249 8.2.3 Van polarisatie naar culturele synthese 252 8.2.4 Dynamisch concept van identiteit depolariseert 260 8.3 Positionisme is belangrijk in empowerment en emancipatie 264
9
De emancipator empowered
267
Bronnen 271 Noten 276