5
INHOUD
INLEIDING
9
HOOFDSTUK 1.
Voeding, lichaamsbeweging en gezondheid
1.1. De relatie voeding, beweging en ziekte of gezondheid
11 11
1.1.1. Van ondervoeding naar overconsumptie
11
1.1.2. Voedings- en gezondheidsstatus van de gemiddelde Belg Gezondheidsstatus van volwassenen
16 16
Gezondheidsstatus van kinderen en jongeren aan de hand van hun lengte en gewicht 1.1.3. De gezondheidskloof 1.1.4. Gezondheidsstatus kort samengevat 1.2. Voedings- en bewegingsgedrag vandaag 1.2.1. De eet- en bewegingsgewoonten van de gemiddelde volwassen Belg De voedselinname van volwassenen
20 21 23 24 24 24
Het eetpatroon van de gemiddelde volwassene
28
Het bewegingspatroon van de gemiddelde volwassene
29
1.2.2. De eetgewoonten van kinderen en jongeren De voedselinname van kinderen en jongeren
32 32
Het eetpatroon van kinderen en jongeren
35
Dieet bij kinderen en jongeren Bewegingspatroon van kinderen en jongeren
36 36
1.3. Hoe beĂŻnvloedbaar is ons voedings- en bewegingsgedrag?
36
1.3.1. Weten we wat we eten? 1.3.2. Perceptie van (on)gezond eten 1.3.3. Factoren die de bewegingsgewoonten beĂŻnvloeden
38
37 39
1.4. De gezondheidsspecialist als informatiebron voor voeding?
40
1.5. De economische kosten van een ongezonde leefstijl 1.5.1. Voedingsspecifieke interventies en hun effecten op het ziekterisico 1.5.2. Effecten van gezondheidsbevordering op de werkplek
41 42 43
1.5.3. Fysieke activiteit en preventie
43
1.6. Ervaringen, oefeningen en reflecties
44
6
HANDBOEK GEZONDHEIDSPROMOTIE
HOOFDSTUK 2.
Hoe verander je een voedings- en bewegingsgedrag?
45
2.1. Gezondheidsvoorlichting of gezondheidspromotie?
46
2.2. Determinanten van gedrag
51
2.2.1. Determinanten van voedings- en bewegingsgedrag Welke determinanten beïnvloeden onze voedingsgewoonten?
51 53
Bespreking determinantenschema van eetgedrag Welke determinanten beïnvloeden onze bewegingsgewoonten? Soorten determinanten
55 63 69
2.3. Overzicht van verklarende theorieën van gedrag 2.3.1. Schema’s, modellen en theorieën
72 72
Individugerichte benaderingswijzen voor gedragsverandering Omgevingsgerichte benaderingswijzen voor gedragsverandering
87
Het proces van veranderingen realiseren in een groep
91
72
2.4. Van analyse van de determinanten naar het opzetten van interventies. De aanpak op maat 94 2.5. Besluit
98
2.6. Ervaringen, oefeningen en reflecties
99
HOOFDSTUK 3.
En de praktijk? Individu- en omgevingsgerichte aanpak
101
Coauteurs: Bruno Buytaert, Olaf Moens, Els Wouters 3.1. Individugericht werken: praktische toepassingen
101
3.1.1. Richtlijnen om mensen te begeleiden door de cyclus van verandering Gebruik van een algoritme
102
Gebruik van de fasen van gedragsverandering bij begeleiding
103
3.1.2. Tailoring, een methode om het bewustzijn van individuen te vergroten 3.2. Omgevingsgericht werken: toepassing settinggericht werken 3.2.1. Principes van settinggericht werken 3.2.2. Setting onderwijs: case van een voedings- en bewegingsbeleid op school
101
107 110 110 111
3.2.3. Setting werkomgeving: case van een voedings- en bewegingsbeleid op het werk 119 3.2.4. Gemeenschapsgericht werken: case gezonde buurten en gemeenten 124 3.3. Werken op maat: een gezonde leefstijl voor kwetsbare groepen 131 3.3.1. Wie en waarom?
131
3.3.2. Een succesvolle aanpak op maat
133
7
INHOUD
3.4. Ervaringen, oefeningen en reflecties
HOOFDSTUK 4. De actieve voedingsdriehoek, een voorlichtingsmodel 4.1. Het belang van voeding en beweging 4.1.1. Het belang en de functies van voeding 4.1.2. Het belang van lichaamsbeweging 4.2. Beschrijving van energie en voedingsstoffen 4.2.1. Energie 4.2.2. Eiwitten
139
141 141 141 143 145 145 149
4.2.3. Koolhydraten 4.2.4. Voedingsvezels
150
4.2.5. Vetten
155
4.2.6. Water 4.2.7. Mineralen en sporenelementen
158 161
4.2.8. Vitaminen
165
4.3. De actieve voedingsdriehoek van A tot Z 4.3.1. Het voorlichtingsmodel: definitie 4.3.2. Van het klavertje vier tot de actieve voedingsdriehoek
153
169 169 170
4.3.3. Opbouw van de actieve voedingsdriehoek 4.3.4. De actieve voedingsdriehoek versus buitenlandse modellen 4.4. Het gebruik van de actieve voedingsdriehoek
182
4.5. Ervaringen, oefeningen en reflecties
184
LITER ATUURLIJST
BIJLAGE
Overzicht buitenlandse voedingsvoorlichtingsmodellen
172 183
185
197