Inhoud
Dankwoord
5
Inhoud
7
Afkortingen
13
Woord vooraf
15
Hoofdstuk 1 路 Inleiding
19
Kwetsbare ouders en kinderen De kwetsbaarheid van een leven in armoede Een kwetsbaar maar hoopgevend begin dat de verwachtingen niet altijd inlost Van realiteit naar onderzoek Van onderzoek terug naar realiteit Twee belangrijke uitgangspunten Tot slot: een waardevolle maar onvermijdelijk beperkte kijk op een complexe realiteit
Hoofdstuk 2 路 Gehechtheid bij ouder en kind Inleiding Gehechtheidstheorie: ontstaan en geschiedenis Definitie gehechtheid Gehechtheid bij het kind Stoornissen in gehechtheid Gehechtheid bij de volwassene De verdeling van veilige en onveilige gehechtheid Gehechtheid bij kind en volwassene: conceptuele gelijkenis van categorie毛n Overdracht en continu茂teit Bevorderen van veilige gehechtheid tussen ouder en kind
KHOSHQGHKDQGHQ LQGE
19 20 22 22 24 24 25 27 27 27 28 29 34 35 40 41 42 43
Hoofdstuk 3 ¡ Vier moeders en kinderen in beeld Inleiding Het verhaal Het verhaal Het verhaal Het verhaal
van van van van
Ann en Amber Barbara en Bo Clara en Celine Daphne en Dries
47 47 48 49 53 55
Hoofdstuk 4 ¡ Gehechtheid bij generatiearme moeders en kinderen 59 Inleiding Gehechtheid bij generatiearme moeders Hoe bepaal je gehechtheid bij een volwassene? Enkele voorbeelden Wat hebben we gevonden? Wat betekent dit voor de moeders? Gehechtheidsgedrag van generatiearme kinderen ten opzichte van hun moeder Hoe bepaal je gehechtheid bij een kind? Enkele voorbeelden Wat hebben we gevonden? Wat betekent dit voor de kinderen? Overdracht van gehechtheid van moeder op kind Gehechtheid bij kind en volwassene: conceptuele gelijkenis van categorieÍn Overdracht van gehechtheid bij de moeders en kinderen van onze onderzoeksgroep
59 60 60 60 79 82 82 82 83 88 90 91 91 92
Hoofdstuk 5 ¡ Sensitiviteit: kijken naar gedrag tussen ouder en kind 95 Inleiding Sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid: algemene toelichting Wat verstaan we onder sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid? Kenmerken van sensitief gedrag Kenmerken van emotioneel beschikbaar gedrag Sensitiviteit en gehechtheid Het belang van sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid voor de verdere ontwikkeling Sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid in onze groep generatiearme moeders en kinderen
KHOSHQGHKDQGHQ LQGE
95 95 95 96 97 99 99 100
Hoe bepaal je sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid? Enkele voorbeelden Wat hebben we gevonden? Wat betekent dit gedrag voor de kinderen? Samen spelen is moeilijk in deze groep Bedenkingen bij het gebruik van de eas in deze groep
Hoofdstuk 6 路 Mentaliseren: verder kijken dan gedrag alleen Inleiding Mentaliseren en reflectief functioneren: algemene toelichting Wat is mentaliseren? Hoe ontwikkelt mentaliseren zich? Wat is de functie van mentaliseren? Mentaliseren en gehechtheid Mentaliseren en stress Het vermogen tot mentaliseren van onze groep generatiearme moeders Hoe bepaal je iemands vermogen tot mentaliseren? Enkele voorbeelden Wat hebben we gevonden? Wat betekenen de voornamelijk lage rf-scores voor deze moeders en kinderen? Tot slot: het belang van verder kijken dan gedrag alleen
100 102 120 123 124 126 129 129 129 129 132 135 137 140 142 142 143 155 158 160
Hoofdstuk 7 路 Invalspoorten om veilige gehechtheid te bevorderen 163 Inleiding Invalspoort 1: de relatie Observeren van gehechtheid tussen ouder en kind De basis: zelf een relatie aangaan met ouder en kind Invalspoort 2: mentaliseren Wat? Hoe? Wanneer? Opmerking: niet nieuw, wel belangrijk Betekenis voor het kind Invalspoort 3: sensitiviteit Wat? Hoe? Grenzen aan een gedragsfocus
KHOSHQGHKDQGHQ LQGE
163 164 164 168 173 173 174 186 187 188 188 188 189 195
Betekenis voor het kind Invalspoort 4: de stem van mensen in armoede Luisteren naar de betrokkenen Essentiële aandachtspunten in de begeleiding van ouder en kind volgens de mensen zelf Kanttekening Tot slot: de mening van de betrokkenen en invalspoorten 1, 2 en 3 Als kind en ouder niet bij elkaar wonen De band tussen kind en ‘nieuwe’ verzorgingsfiguur: een spel met verschillende spelers Primordiaal: aandacht voor de biologische ouder Besluit
Hoofdstuk 8 · Beleidsaanbevelingen Inleiding Algemene beleidsaanbevelingen vanuit onderzoek Beleidsaanbevelingen vanuit de doctoraatsstudie van Greet Geenen (2007) Vanuit economische studies: investeren in de vroegste kindertijd als economische ontwikkelingsstrategie Leidraad voor beleidsmakers op macroniveau Kies resoluut voor kwetsbare jonge kinderen en hun ouders en doe dit op lange termijn Geef voldoende structurele financiering aan vroegtijdige preventie en interventie Zorg voor een allesomvattend laagdrempelig aanbod waarin de relatie centraal staat en dat flexibel kan aansluiten op de noden van jonge kinderen en hun ouders Bied kwaliteit door degelijk opgeleid personeel Kies voor een kwaliteitsvol zorgaanbod Investeer in onderzoek Werk aan de beeldvorming over kwetsbare ouders en kinderen en zorg voor een maatschappelijk engagement naar hen toe, gebaseerd op respect voor hun mogelijkheden Geef het werkveld ruimte om signalen te geven Leidraad voor leidinggevenden binnen organisaties (mesoniveau) Kies voor kwetsbare jonge kinderen en hun ouders Organiseer uw dienstverlening vanuit de basisgedachte dat mensen een vertrouwensrelatie moeten kunnen opbouwen.
KHOSHQGHKDQGHQ LQGE
195 196 196 197 206 207 207 208 215 216 221 222 223 223 227 230 230 230
231 233 233 234
235 235 236 236
Houd daarbij een langtermijnperspectief in gedachten. Werk een visie uit die verder kijkt dan het gedrag alleen: mentaliseer! Neem deskundig personeel aan en investeer in vorming, supervisie en teamoverleg Stimuleer samenwerkingsverbanden met hulpverleners en vrijwilligersorganisaties in de regio en met de doelgroep zelf Wees binnen de mogelijkheden van de organisatie creatief en flexibel in het bereiken van moeilijk bereikbare gezinnen en hun jonge kinderen Evalueer de werkzaamheid van uw aanbod Geef signalen naar het beleid op macroniveau Besluit
236 238 239 239
240 240 240 242
Eindnoten
243
Referenties
253
Index
267
Bijlage 1 · De helpende handen van het project gehechtheid bij generatiearme moeders en kinderen
271
Bijlage 2 · 25 woorden of minder (Cooper, Hoffman, Marvin & Powell, 1999)
275
Bijlage 3 · Instrumenten om de gehechtheidskwaliteit te bepalen
277
Bijlage 4 · Gedragsuitingen van een veilig gehecht kind ten aanzien 279 van zijn verzorgingsfiguur volgens de aqs (Waters, 1995) Bijlage 5 · De ‘emotional availability scales’ (eas) of schalen voor emotionele beschikbaarheid (Biringen, Robinson & Emde, 1998) 281 Bijlage 6 · RF-schaal (Fonagy, Target, Steele & Steele, 1998)
283
Bijlage 7 · Voorbeelden van mentaliserende en niet-mentaliserende interventies
285
Bijlage 8 · Cirkel van herstel (Cooper, Hoffman, Marvin & Powell, 2000)
287
KHOSHQGHKDQGHQ LQGE