I NHOU D
Lijst van de figuren
15
Lijst van afkortingen
19
Voorwoord
21
Inleiding
27
Deel 1:
HRM: context, betekenis en perspectieven
Hoofdstuk 1. Een nieuwe context voor organisaties: het vijffactorenmodel Inleiding 1.1 De externe context: groeiende turbulentie en complexiteit op wereldschaal 1.2 De arbeidsmarkt (intern en extern) 1.3 De organisatiestrategie 1.3.1 De positioneringsschool 1.3.2 De leerschool 1.3.3 De organisatietypologie van Miles & Snow 1.4 De organisatiecultuur 1.5 Nieuwe opvattingen over produceren: nieuwe organisatievormen 1.5.1 Virtueel bedrijf 1.5.2 Mensgericht bedrijf 1.5.3 Kennisonderneming 1.5.4 Geautomatiseerd bedrijf 1.5.5 Klantgerichte organisatie 1.6 Opbouw en structuur van Human Resource Management Samenvatting
29
31 31 32 37 41 43 45 48 49 52 53 54 55 56 56 58 61
Hoofdstuk 2. Human Resource Management, betekenis en positionering
63
Inleiding
63
6
INHOUD
2.1
Het turbulentie-paradigma als referentiekader 2.1.1 Het beheersparadigma 2.1.2 Het evenwichtsparadigma 2.1.3 Het turbulentieparadigma 2.1.3.1 Het nieuwe 7S-model 2.1.3.2 De openweborganisatie 2.2 HRM: overzicht van definities en connotaties 2.3 Dominante thema’s in HRM 2.3.1 Naar de kern van het ondernemen 2.3.2 Tussen herstructurering en revitalisering 2.3.3 Competentiemanagement en de ‘resource based view’-theorie 2.3.4 Het meten van het management van het menselijke kapitaal 2.3.5 Innovatieve, creatieve en wendbare organisaties 2.4 Onderzoeken naar de HRM-praktijk 2.5 Hedendaagse vormgeving van HRM: Umicore op weg naar Excellentie 2.5.1 Algemene situering van de onderneming 2.5.2 Het EFQM-excellence-model 2.5.3 De balanced scorecard bij EOM 2.6 Onze benadering van een toekomstgericht HRM Samenvatting
63 65 67 68 68 70 71 82 82 83 84 86 91 92 95 95 97 103 105 108
Hoofdstuk 3. Overzicht van HRM-perspectieven
109
Inleiding 3.1 Strategisch Management en SHRM 3.2 Perspectieven op HRM 3.3 High performance work systems 3.4 De gedragsbenadering 3.5 Het 5P-model 3.6 Ondernemingsstrategie en stroombeleid 3.7 De bijdrage van de RBV-theorie 3.7.1 Het VRIO-raamwerk van Barney & Wright 3.7.2 Problemen bij de realisatie van competitief voordeel 3.7.3 Mogelijke toetredingsbarrières 3.8 Twee configuratietypes, een vergelijking 3.9 Het Model Menselijk Kapitaal 3.10 Verklaringsmodel voor ondernemingsprestaties Samenvatting
109 110 112 114 118 121 123 125 126 128 130 132 133 139 143
INHOUD
Hoofdstuk 4. Het neo-institutionalisme en HRM, of het belang van de externe context
7
145 145 146 148
Inleiding 4.1 Een kritische beschouwing van de voorgaande benaderingen 4.2 Crossculturele modellen 4.2.1 Verschil tussen een typisch Amerikaanse en een typisch Europese aanpak 4.2.2 Verschil tussen de Europese landen onderling 4.3 Het (neo)-institutionalisme als aanvullend perspectief 4.4 Voorstellen van multidimensionale benaderingen 4.4.1 Een paradigmatische benadering 4.4.2 Kritiek op het ‘orthodoxe’ HRM-model 4.4.3 Het Resource-based model van HRM Samenvatting
149 150 152 157 157 158 160 164
Deel 2: Strategie en hrm: streven naar synergie
165
Hoofdstuk 5. Afstemming van human resource management en strategie
167
Inleiding 5.1 Verschuivingen in strategieparadigma’s 5.2 HRM-processen, motor voor strategische verandering 5.2.1 Het ‘Leading Edge’-onderzoek 5.2.2 Het PPM-model 5.2.2.1 Uitgangspunten en basisstellingen 5.2.2.2 Opbouw 5.2.3 Op weg naar een ‘levende’ strategie 5.3 HRM en het opbouwen van organisatorische capaciteit Samenvatting
167 168 175 175 179 179 181 186 188 189
Hoofdstuk 6. Afstemmingsinstrumenten bij HR-planning
191
Inleiding 6.1 Het onderzoek naar de stuwende kracht(en) en de strategische alternatieven 6.2 Portfoliomix 6.3 Levenscyclusbenadering
191 192 194 197
8
INHOUD
6.4 Relevantie en beperkingen van deze instrumentele benaderingen Samenvatting
200 201
Hoofdstuk 7. Integratie van HRM en strategische planning in de praktijk
203 203 204 205 205 207
Inleiding 7.1 Praktische problemen en hindernissen 7.2 Het proces van strategieformulering 7.2.1 Stappenplan van Kouwenhoven & Van Hooft 7.2.2 Stappenplan van Gratton 7.3 Een nieuwe, levende strategie voor de R&D-organisatie van de Business Group Lamps van Philips 7.3.1 Eerste fase: een nieuwe start voor CDL 7.3.2 Tweede fase: een nieuwe visie op Philips Lighting 2000 7.3.3 Derde fase: diagnose en analyse van gegevens 7.3.4 Vierde fase: de hoofdthema’s en de hefbomen ter beïnvloeding worden in kaart gebracht 7.3.5 Vijfde fase: van een sequentieel naar een systeemtheoretisch en dynamisch perspectief 7.3.6 Zesde fase: een HRM-masterplan, de brug naar de toekomst 7.3.7 Zevende fase: de tocht duurt voort‌ Samenvatting
215 216 217 223
Deel 3: DE HR-architectuur in ontwikkeling
225
Hoofdstuk 8. Competentiemanagement
227
Inleiding 8.1 Competentiemanagement als nieuwe referentiekader 8.2 Toepassingsmodaliteiten van competentiemanagement 8.2.1 Integratie van managementpraktijken 8.2.2 Competentiemanagement in de praktijk 8.2.3 Integraal assessment 8.2.4 Randvoorwaarden en toepassingen 8.3 Identificatie en evaluatie van competenties 8.3.1 Identificatie van (kern)competenties 8.3.2 Assessment van de (kern)competenties 8.3.3 Assessment centers
227 228 230 230 231 232 233 235 235 237 237
211 211 212 213 214
9
INHOUD
8.3.4
Gebruik van assessment centers 8.3.4.1 Selectiecentra 8.3.4.2 Development centers 8.3.4.3 Self-assessment 8.3.4.4 Continuüm van assessment centers
8.4
239 239 240 242 245 245 245 247 253 256 257 259 262 264 265
Competentiemanagement in de praktijk 8.4.1 Identificatie van managementcompetenties bij TPG 8.4.2 Assessment van competenties bij TPG 8.4.3 Competentiemanagement op organisatieniveau 8.5 Nieuwe ontwikkelingen in het competentieveld 8.5.1 Meer toekomstgerichte competentieprofielen 8.5.2 Verruiming van de doelgroep 8.5.3 Competenties als ontwikkelingsconcept 8.5.4 Niveaus in competenties 8.5.5 Het belang van teamcompetenties 8.5.6 De centrale rol van motivatie als drijfveer achter competenties: een narratieve benadering 8.5.7 Nieuwe media in competentiemanagement 8.5.8 Rekening houden met dilemma’s Samenvatting
267 269 270 271
Hoofdstuk 9. Werkterreinen: rekrutering en ontwikkeling
273
Inleiding 9.1 Nieuwe uitdagingen en ontwikkelingen 9.2 De noodzaak van een meer dynamische HR-planning 9.2.1 Traditionele doelstellingen en methoden 9.2.2 Overzicht van knelpunten 9.2.3 Voorstelling van de HR-3P-methode 9.3 Personeelsrecrutering 9.3.1 Omschrijving van het proces 9.3.2 Werving 9.3.3 Selectie 9.4 Ontwikkeling van de medewerkers en de organisatie als voortdurende opdracht 9.4.1 Het belang van persoonlijke ontwikkeling 9.4.2 Het psychologische contract als uitgangspunt 9.4.3 Het model ‘Persoonlijke Ontwikkeling’
273 274 275 275 278 279 281 281 282 284 288 288 289 290
10
INHOUD
9.4.4 Investors in People, een nieuwe troef voor het ontwikkelingsbeleid? 9.5 Management Development bij DSM: een nieuwe wending na meer dan vier decennia 9.5.1 Voorstelling van de onderneming 9.5.2 De transformatie van DSM als cruciale uitdaging voor de nabije toekomst 9.5.3 Verschuivingen en ontwikkelingen betreffende management development bij DSM 9.5.4 Naar een competentiegericht management development 9.5.4.1 Uitgangspunten 9.5.4.2 Een nieuw loopbaanconcept 9.5.4.3 De MD-cyclus Samenvatting
301 303 303 305 305 308
Hoofdstuk 10. Werkterreinen: beoordeling en beloning
309
Inleiding 10.1 Nieuwe uitdagingen en ontwikkelingen 10.2 Personeelsbeoordeling 10.2.1 Omschrijving van het proces 10.2.2 Soorten beoordelingssystemen 10.2.3 Aandachtspunten 10.2.4 Bijdragen vanuit ‘multi-source’ feedback 10.3 Belonen 10.3.1 Strategische beloningssystemen 10.3.2 Bouwstenen van een strategisch beloningsbeleid 10.3.2.1 Grondslag 10.3.2.2 Omkeerbaarheid 10.3.2.3 Niveau 10.3.2.4 Meetsysteem 10.3.3 Diverse beloningsalternatieven 10.3.3.1 Het functieloon 10.3.3.2 De resultaatafhankelijke beloning 10.3.3.3 Het competentieloon 10.3.3.4 Het cafetariasysteem 10.3.3.5 De extra-legale voordelen 10.4 Performance Management in de praktijk: het ‘People & Growth 4 Growth for People Project’ 10.4.1 Onderzoek naar het People Management
309 310 310 310 311 313 314 319 319 320 320 320 321 321 321 321 323 325 325 326
294 297 298 299
327 327
INHOUD
10.4.1.1 De ondernemingscontext 10.4.1.2 De HR-situatie 10.4.2 Bepaling van missie, visie en strategische opties 10.4.3 Verbetering van de Performance Management & People Development praktijk 10.4.4 Verbetering van de HR-processen 10.4.5 Resultaten en leerpunten 10.5 Toepassing in de publieke sector: Ploeg- in-transitie 10.5.1 Beter Bestuurlijk Beleid 10.5.2 De managementcode 10.5.3 De evolutie van PLOEG als cyclus voor prestatiemanagement 10.5.3.1 Historiek 10.5.3.2 Kenmerken 10.5.3.3 Analyse van de impact van PLOEG 10.5.3.4 Bijsturing vanaf werkjaar 2000 10.5.4 De toekomst: een set van waarden voor kwaliteitsvol leidinggeven Samenvatting
11
327 328 328 331 336 337 340 341 343 345 345 345 346 347 348 350
Hoofdstuk 11. De werkterreinen: organisatieontwerp en (interne) communicatie
351
Inleiding 11.1 Nieuwe uitdagingen en ontwikkelingen 11.2 Downsizing: kenmerken, bedoelde en reële effecten 11.2.1 Termen en betekenissen 11.2.2 Kenmerken 11.2.3 Types van downsizingstrategieën 11.2.4 Bedoelde en feitelijke gevolgen 11.2.5 Richtlijnen voor succesvolle downsizing 11.3 De sociotechnische theorie en zelfsturende teams 11.4 Zelfsturende teams bij Volvo Global Trucks 11.4.1 Voorstelling van de onderneming 11.4.2 Een nieuwe kwaliteitsorganisatie 11.4.3 Volvo Attitude-onderzoek 11.5 Communicatiestrategieën als onderdeel van personeelssystemen bij IBM 11.5.1 De bedrijfsomgeving 11.5.2 Uitbouw van communicatiesystemen bij IBM 11.5.3 Top-down communicatie 11.5.4 Bottom-up communicatie 11.5.4.1 Opiniepeilingen
351 352 354 354 354 355 357 360 361 364 364 365 371 373 373 374 376 377 377
12
11.5.4.2 11.5.4.3 11.5.4.4 11.5.4.5 Samenvatting
INHOUD
Dialoogsessies en informatiemogelijkheden Opendoor Communicatie via de lijn: de afdelingsvergadering Andere groeps- en individuele sessies
378 379 379 379 381
Deel 4: De nieuwe agenda voor hrm: op weg naar de intelligente organisatie
383
Hoofdstuk 12. Kennismanagement en organisatorisch leren
385
Inleiding 12.1 Competenties en organisatorisch leren 12.1.1 Dynamische competenties 12.1.2 Organisatorisch leren 12.2 Leercapaciteit 12.3 Kennismanagement en kennisintensieve organisaties 12.3.1 Aandacht voor kennismanagement 12.3.2 Conceptuele onduidelijkheid 12.3.2.1 Verschil tussen data, informatie en kennis 13.3.2.2 Definitie van kennis 13.3.2.3 Definities van kennismanagement 12.3.3 Het kenniscreatie-model volgens Nonaka 12.3.4 Kennismanagement-strategieĂŤn 12.3.4.1 De categorisering volgens Earl 12.3.4.2 De categorisering volgens Davenport, De Long & Beers 12.3.5 De rol van informatietechnologie herdacht 12.4 De rol van HRM herdacht 12.4.1 De invloed van managementmodellen op kenniscreatie 12.4.1.1 Het top-down managementmodel 12.4.1.2 Het bottom-up managementmodel 12.4.1.3 Het middle-up-down managementmodel 12.4.2 Een nieuwe verantwoordelijkheid voor HRM 12.4.2.1 Selectie, ontwikkeling, beoordeling en beloning 12.4.2.2 De relatie tussen HR-praktijken en kenniscreatievermogen 12.5 Case: McKinsey Consulting 12.5.1 Toepassing van kennismanagement bij McKinsey 12.5.2 Evolutie van het kennismanagement bij McKinsey 12.5.3 De kenniscirkel
385 386 386 387 389 392 392 393 394 395 397 398 401 404 406 409 411 412 413 413 414 416 417 419 421 422 422 423
INHOUD
13
12.5.4 Ontwikkeling van een KM-systeem Samenvatting
426 428
Hoofdstuk 13. Een nieuwe gedragscontext voor HRM-in-transitie
429
Inleiding 13.1 Het creëren van een nieuwe gedragscontext als opgave voor het management 13.2 De rol van HRM bij de invoering van een nieuwe strategie en HR- organisatie bij ABN AMRO, een bank-in-transitie 13.2.1 Voorstelling van ABN AMRO bank 13.2.2 Een nieuwe managementfilosofie, een nieuwe klantbenadering, en een vernieuwd personeelsbeleid 13.2.3 Het instrumentarium van de reorganisatie: een geïntegreerde aanpak 13.2.4 Een nieuwe HR-organisatie 13.2.5 Naar een vernieuwde aanpak van prestatiemanagement 13.3 3M: voortdurende innovatie als basisstrategie 13.3.1 Voorstelling van de onderneming 3M 13.3.2 Nieuwe initiatieven 13.3.3 Algemene innovatiebevorderende programma’s 13.3.4 Specifieke HRM-strategieën en -systemen 13.3.5 Een competentiegericht leiderschapsmodel 13.3.6 De HRM- en managementcontext voor continue innovatie bij 3M Samenvatting
429
437 438 442 443 444 446 448 450 458 462 464
Hoofdstuk 14. e-HRM, van grotere efficiency naar effectief Human Capital Management
465
Inleiding 14.1 Situering van het verschijnsel ‘e-HRM’ 14.2 Overzicht van mogelijke toepassingsgebieden 14.2.1 E-recruitment 14.2.2 Personeelsadministratie 14.2.3 Ontwikkeling, opleiding en leren 14.2.4 Beoordeling en beloning 14.3 De implementatie van HRM, een complex proces 14.4 De toepassing van E-HRM in strategisch perspectief bij Belgacom 14.5 Belgacom: nieuwe rollen en een nieuwe organisatie voor HRM 14.5.1 De HR Portfolio
465 466 470 472 473 473 474 474 476 479 479
431 432 432 434
14
INHOUD
14.5.2 De nieuwe rollen 14.5.3 De nieuwe HR-organisatie 14.6. De uitbouw van een HR-intranet bij Belgacom 14.7. Aandachtspunten bij de invoering van e-HRM 14.7.1 Marketing en communicatieplan 14.7.2 Projectaanpak 14.7.3 Veranderingsmanagement 14.7.4 Resultaten Samenvatting
480 481 482 487 487 489 490 491 492
Hoofdstuk 15. De professionalisering van de HR-functie
493
Inleiding 15.1 De nieuwe rollen en opdrachten voor HRM 15.1.1 Rol als realisator van de integratie tussen human resources en de ondernemingsdoelstellingen 15.1.2 Rol als adviseur van het lijnmanagement 15.1.3 Rol als monitor 15.1.4 Rol als verzoener en onderhandelaar 15.2 Overzicht van typologieën van de personeels- en human resource-functie 15.3 Het onderzoek naar de nieuwe competenties van de HR-professionals en de nieuwe HR-agenda 15.3.1 Voorstelling van de HR – competency survey 15.3.2 Overzicht van HR-competentiedomeinen 15.3.3 De bijdrage vanuit de Rotterdam School of Management 15.3.4 De noodzaak aan minder rolambiguiteit en duidelijker afspraken 15.4 Een nieuw instrument bij strategie-implementatie: de strategiekaart 15.5 Modes in HRM: kansen en valkuilen 15.6 De complexiteit van de ‘nieuwe’ HR-functie Samenvatting
493 494 495 496 496 497 498 502 504 504 508 509 511 514 516 522
Bibliografie
523
Persoonsregister
532
Zaakregister
????